«Heta byŭ momant krajniaj bieznadziejnaści». Biełaruski žurnalist raspavioŭ, jak turystam pajechaŭ u Iran i trapiŭ u turmu
«Kali viarnuŭsia ŭ Minsk, žonka pieršy i apošni raz bačyła, jak ja płakaŭ».
Na fonie masavych pratestaŭ u Iranie žurnalist «Salidarnaści» pad psieŭdanimam Mark Dziuba ŭspaminaje, jak apynuŭsia za kratami ŭ hetaj krainie ŭ 2022 hodzie.
Niekatoryja abstaviny padziej śviadoma nie ŭkazany — u suviazi z patencyjnaj pahrozaj dla biaśpieki ludziej, jakija dapamahali aŭtaru ŭ Iranie.
Jak mnie pryjšło ŭ hałavu palacieć u Iran
U 2010‑ch niekalki maich siabroŭ i znajomych padarožničali pa Iranie, i drennych uražańniaŭ ad pajezdak u ich nie zastałosia: heta choć i samabytnaja, ale haścinnaja kraina z davoli raźvitoj infrastrukturaj. Pabyvaŭšy raniej prykładna ŭ čatyroch dziasiatkach krain, u 2022 hodzie ja vyrašyŭ, što čas adkryć dla siabie i terytoryju byłoj Piersii.
Uskosna spryjała takomu kroku toje, što ja ŭsio jašče pracavaŭ u Biełarusi, dzie praciahvalisia masavyja palityčnyja represii i na paŭdniovaj miažy jakoj išła vajna.
U toj situacyi dezaryjentacyi było strašna nie ŭ Iran lacieć, a žyć u rodnaj krainie.
Čaho ja nie zmoh uličyć, dyk heta taho, što da momantu palotu ŭ Iran tam užo adbyvalisia sutyknieńni pamiž pratestoŭcami i siłavikami praz hibiel Machsy Amini, zatrymanaj za «nienaležnaje» našeńnie chidžaba. Ale kvitki na samalot byli nabytyja da hetaha, a ŭ ŚMI pisali, što sutyknieńni iduć u asnoŭnym u pravincyjach, tady jak u stalicy Tehieranie davoli spakojna.
Kali ŭsio pajšło nie tak
Sam pa sabie Tehieran (dalej za jaki ja vyrašyŭ nie rypacca) mianie nie rasčaravaŭ. Pałacavyja kompleksy, rynki, miačeci — usio było cikava.
U toj viečar paśla nasyčanaj pajezdki mianie ad haścinicy adździalała kala 15 chvilin jazdy. Sonca chiliłasia da haryzontu, my spynilisia na skryžavańni na čyrvony sihnał śviatłafora. Siedziačy na zadnim siadzieńni aŭto, praź levaje akno ja ŭbačyŭ siłavikoŭ (u formie), jakija stajali i siadzieli na płoščy.
Mašynalna prypadniaŭ telefon, ale, zdajecca, zrabić fatahrafiju navat nie paśpieŭ. Nad pravym vucham pačuŭsia kryk. Kali azirnuŭsia, na mianie praz akno hladzieŭ raźjušany kiroŭca skutara, a ŭžo praź imhnieńnie jon kryčaŭ tym samym siłavikam, pakazvajučy na mianie palcam.
Jakraz zaharełasia zialonaje, my pajechali. Na ščaście, ja zdahadaŭsia i pačaŭ vydalać na telefonie fatahrafii, zroblenyja za dzień. Dalej było «kino» ŭ žanry «bajavik».
Treba skazać, što z samaj ranicy na tehieranskich vulicach ja naziraŭ z akna aŭtamabila za pratestoŭcami, a taksama siłavikami, jakija sprabavali ź imi zmahacca. Heta byli dziaŭčaty, jakija demanstratyŭna hulali biez chustak. Hrupy chłopcaŭ i dziaŭčat pa 10—15 čałaviek, jakija raptoŭna źjaŭlalisia sa skandavańniem łozunhaŭ i biasśledna rastvaralisia siarod inšych minakoŭ pry źjaŭleńni palicejskich aŭto. Siłaviki na skryžavańniach i navat streły z pompavych strelbaŭ u pavietra.
Usio nahadvała biełaruskija pratesty 2020-ha. Ale ja siadzieŭ unutry aŭtamabila. Stvaryłasia ŭražańnie: nie ŭdzielničaješ u pratestach — niama pra što chvalavacca. Tamu ja choć i byŭ u toj momant turystam, ale, kirujučysia žurnalisckim instynktam, rabiŭ fatahrafii…
Vydaliŭ niebiaśpiečnyja zdymki, zajšoŭ u papku «niadaŭna vydalenyja» (taksist zatarmaziŭ, kryk ź piarednich voknaŭ), «ačyścić» — u hety momant dźviery pobač adčynilisia, mianie vyciahnuli na vulicu. Taksist lažaŭ tvaram na kapocie, kala aŭtamabila było try matacykły i niekalki siłavikoŭ — ale nie ŭ formie, a ŭ cyvilnym.
Pasadzili na matacykł, davieźli da busa z zaviešanymi voknami, kinuli na siadzieńnie. Praz paŭhadziny prybyŭ pieršy «śledčy» — pieršy, chto viedaŭ akramia farsi anhlijskuju movu.
Ja raspavioŭ usio jak było (amal) i staŭ cisnuć: čaho vy mianie zatrymali?!
Detalna pieraličyli maju najaŭnuju valutu — vielmi ŭzradavalisia, kali znajšli ŭ kašalku 150 dołaraŭ. Pakul siłaviki (pradstaŭniki jakoj mienavita ź niekalkich iranskich słužbaŭ schapili mianie — ja tak i nie daviedaŭsia) pavodzili siabie varoža, ale miežaŭ nie pierachodzili.
Ściamnieła. Praź niekalki hadzin dźviery busa adčynilisia: paviazka na vočy, kajdanki na ruki. Pasadzili ŭ lehkavušku, i my pajechali ŭ nieviadomaść.
«Pucin ci Zialenski?»
Skrypnuli mietaličnyja varoty. Vyvieli z aŭto, źniali z vačej paviazku — vuličny lichtar udaryŭ u vočy. Zaviali ŭ adnapaviarchovy budynak: fatahrafija kala ścienki, novy dopyt — na anhlijskaj.
Pa pytańniach («ci byli ŭ ZŠA?» i h.d.) było zrazumieła, što ŭva mnie chočuć «vykryć» abo «lalkavoda», abo «špijona», abo kahości padobnaha.
Zatym «śledčy» padabreŭ: čaj, kava, vada? Supakoiŭ («telefon pravierać, i ŭsio»), pačaŭ vieści razmovy na adciahnienyja temy. «Pucin ci Zialenski?» Aha, padłavić mianie zachacieŭ: Iran ža pastaviŭ Rasii «šachiedy».
— Baicca, — kiŭnuŭ «śledčy» kaleham pa kabiniecie. — A ja za Zialenskaha.
Potym było čakańnie na łaŭcy na vulicy (usia terytoryja aharodžvałasia vysokaj ścianoj z achoŭnikami kala varot).
Padjechała lehkavuška: dvoje cyvilnych pavieźli mianie pa pustych vulicach načnoha Tehierana, admoviŭšysia adkazvać na lubyja pytańni. Prytarmazili kala troch-čatyrochpaviarchovaha ničym nie charakternaha doma. Uvajšli i spynilisia adrazu za paroham. Novaje ździŭleńnie: da nas spuściŭsia čałaviek u adzieńni, padobnym na relihijnaje — z čałmoj na hałavie.
Razmova pamiž im i maimi supravadžajučymi atrymałasia karotkaj — usio na farsi, ja ničoha nie zrazumieŭ. Znoŭ užo znajomy «ŭčastak», tolki ciapier nikomu da mianie nie było spravy.
Siłaviki stali raźjazdžacca pa damach, ja patrabavaŭ adpuścić mianie ŭ haścinicu: prapanavali vybirać — načavać u bietonnaj kamorcy, padobnaj na «stakan», abo ŭ pamiaškańni, usłanym dyvanami. Nijakaj mebli tam nie było, ale byŭ achoŭnik kala dźviarej. Vybar, jak kažuć, vidavočny.
Zasnuć tak i nie zmoh: lažaŭ na dyvanie, znoŭ i znoŭ prakručvaŭ u hałavie apošnija padziei, sprabavaŭ zrazumieć, što adbyvajecca i što zaŭtra varta zrabić. Usimi siłami padtrymlivaŭ unutry siabie nadzieju. Što samaje strašnaje jašče napieradzie, ja i ŭjavić nie moh.
«Troje lebiedzianiat»
Ranicaj «śledčy» paklikaŭ da siabie: «Zaraz znoŭ paviazuć da sudździ, kažy praŭdu, usio budzie narmalna».
Na łaŭcy na vulicy nas u čakańni sabrałasia niekalki čałaviek. Ja nie viedaju jaho imia, nazaviom jaho «Masud». Dyk voś Masud dva razy demanstratyŭna prahulaŭsia mima nas, pastukvajučy kajdankami.
Moj «kaleha» pa niaščaści skazaŭ: heta dla nas. Ja staŭ supakojvać: nie moža być, my ž zamiežniki i ničoha nie zrabili.
Kali Masud pryjšoŭ z naparnikam, to ź mianie i jašče dvaich zrabili «trojku», złučyŭšy našy ruki kajdankami. A dalej… a dalej nas złučyli dadatkova, nadzieŭšy kajdanki na nohi. Ja byŭ u centry: maja pravaja i levaja nohi byli sčeplenyja z čužymi.
Tak, u kajdankach i kandałach, nas paviali da lehkavuški, jakaja padjechała, kab pasadzić na zadniaje siadzieńnie. Našy niesinchronnyja kroki adhukalisia balučymi ŭkołami nie stolki ŭ nahach, kolki ŭ dušy. Ja jak byccam bačyŭ zboku heta adnačasova sumnaje i śmiešnaje vidovišča: «trojka lebiedzianiat» — nie inakš…
Pa darozie ja pradumvaŭ pramovu pierad sudździoj, u tym liku jak pavažliva, ale nastojliva patrabavać źviazacca z ambasadaj Biełarusi. U sudzie Masud uśmichaŭsia i paziraŭ na mianie, paźbiahajučy pramoj sustrečy vačyma. Jaho niby razdražniaŭ moj, vidać, usio jašče spakojny i ŭpeŭnieny vyhlad.
Sudździu my tak i nie ŭbačyli. Masud z radasnym tvaram vyskačyŭ z papieraj z kabinieta.
My vyjechali, ale ad suda paviarnuli nie naprava, adkul pryjechali, a naleva. Adčynilisia vysokija mietaličnyja varoty. Ja pilna ŭhladaŭsia ŭ akno, sprabujučy nie stracić nadzieju. I raptam ubačyŭ — nibyta ŭ zapavolenaj zdymcy: ludzi ŭ šeraj robie i z zaviazanymi vačyma išli huśkom adzin za adnym.
Kali da hetaha byli emacyjnyja nakdaŭny, to ciapier byŭ nakaŭt.
Znajomstva z paradkam u kamiery
Kali pieraapranaŭsia ŭ turemnuju robu, vočy zaściłaŭ tuman, u vušach šumieła, było štości z pulsam i sercabićciem — praskočyła dumka, jak b nie atrymać udar u hetym vahončyku. Staraŭsia hłyboka dychać.
Biez kajdankoŭ, ale z zaviazanymi vačyma, paviali na druhi ci treci pavierch, pastavili tvaram da ścienki. Skazałasia i doŭhaja adsutnaść snu: chaciełasia lehčy prosta ŭ kalidory.
Daktary ŭ miedpunkcie zrabili spačuvalnyja tvary, ale ź ich słoŭ vynikała, što ja sapraŭdy ŭčyniŭ niešta strašnaje, kali sprabavaŭ sfatahrafavać siłavikoŭ na skryžavańni.
Padnialisia na nastupny pavierch, zajšoŭ u «kamieru» — na mianie ŭstavilisia niekalki baradačoŭ… Ale imhnienna znajšlisia tyja, chto havoryć pa-anhlijsku. «Tabie pašancavała, što ty trapiŭ da nas, a nie da inšych. My — braty». Atmaśfiera była dobrazyčlivaj — biez hetaha było b u razy składaniej.
«Staršy» pavioŭ uładkoŭvacca ŭ jaho «pakoj» — tam byŭ televizar i tolki dvoje susiedziaŭ. Maładyja ž nastojvali: lepš da ich — choć ciesnavata (u pakoi ich 6), zatoje viesieła.
Apišu pamiaškańnie, jakoje nie viedaju jak nazvać, kali nie słovam «kamiera». Ad mietaličnych dźviarej idzie karotki kalidor. Źleva ad jaho niekalki «pakojaŭ». Pieršy — asobny duš/tualet z draŭlanymi amal sucelnymi dźviaryma. Dalej try «pakoi» bieź dźviarej — roznaj źmiaščalnaści. U kalidory — chaładzilnik. Na padłozie ŭ kožnaha svajo miesca dla lažańnia — u čałaviečy rost, zroblenaje sa składzienych pakryvałaŭ.
Ad źniavolenych ja daviedaŭsia samuju kaštoŭnuju infarmacyju na toj momant: my — u anałahu SIZA, suda tut mohuć čakać jak niekalki tydniaŭ, tak i niekalki miesiacaŭ.
Za što tut apynulisia maje sukamierniki? Tyja, chto zachacieŭ havaryć, byli «palityčnymi».
Ja pryloh i imhnienna vyklučyŭsia — na try hadziny. Kali ŭstaŭ — paklikali hladzieć matč čempijanatu Ispanii pa futbole. Da kanca pieršaha tajma nie dasiadzieŭ, usio jašče mocna chaciełasia spać. Byŭ u takim dušeŭnym stanie, pra jaki starajusia nie ŭspaminać. Heta byŭ momant krajniaj bieznadziejnaści.
Kolki mnie daduć — hady dva ci bolš? Jak budzie ŭ kałonii — ź ludźmi čužoj kultury, ź jakimi navat nie pahavoryš?.. Žonka i syn zastanucca adny…
Nočču mianie razbudzili. Paviazka na vočy, prachod pa kalidorach, u kabiniecie siadzieli dvoje — chto takija, viadoma, nie adkazali.
Adzin ź ich havaryŭ pa-rusku: «My vašy siabry». Dobrazyčlivyja stasunki, za jakimi chavaŭsia novy dopyt. Samy ŭjedlivy z usich — z akcentam na miesca pracy.
Da palotu ŭ Iran ja padrychtavaŭ «lehiendu» (nielha ž było paśla pratestaŭ u Biełarusi pradstaŭlacca žurnalistam ź niezaležnaha ŚMI), ale nie nastolki ž detalnuju… Jak byccam raspaviadaŭ pierakanaŭča. «My pravierym, kali skazali praŭdu — z vami ŭsio budzie dobra». Syšoŭ z dumkaj: «Jak vy pravierycie biełaruskija kampanii?..»
Nadzieja viarnułasia. Tolki b nie adnavili fatahrafii na telefonie… Akno pryadčyniłasia, jość šaniec vypyrchnuć.
Praź niekalki hadzin znoŭ razbudzili — na vychad. Azirnuŭsia i pahladzieŭ na «bratoŭ» pa kamiery… U tym ža vahončyku viarnuli adzieńnie i rečy. Nazaŭtra — i telefon.
Nivodny čałaviek u Tehieranie nie daviedaŭsia, kim ja nasamreč pracuju, zastaŭsia dla ŭsich vyklučna turystam. Svaboda nastupiła amal praz dvoje sutak, jakija byli napoŭnieny takoj kolkaściu stresu, što padalisia mnie biaskoncym sieryjałam.
…Kali viarnuŭsia ŭ Minsk, žonka pieršy i apošni raz bačyła, jak ja płakaŭ. Dva miesiacy kožnuju ranicu, kali pračynaŭsia, pieražyvaŭ pačućcio ščaścia. Kali praz akno prabivalisia soniečnyja pramiani, padstaŭlaŭ pad ich dałoni.
Zatym emocyi stali sychodzić. U hałavie kolkaść pytańniaŭ skaraciłasia da niekalkich. Jak ja moh być takim samaŭpeŭnienym? Čamu ŭ pieršuju noč sudździa nie daŭ mnie «volnuju»? I što było b, kali b nie paśpieŭ u taksi vydalić fatahrafii?..
Praz paŭhoda źjaviłasia pačućcio, što ŭsio, što adbyłosia, zdaryłasia daŭnym-daŭno — ci ŭ inšym žyćci, ci ŭ žorstkim rozyhryšy. Ale ja pamiataju pra vas, braty z kamiery, i vieru, što z vami ŭsio dobra. Pazityŭnyja dumki materyjalizujucca.
Pa dadzienych Iran Human Rights, padčas pratestaŭ u Iranie ŭ 2022 hodzie było zabita kala 500 čałaviek. Pa stanie na śniežań 2022‑ha pa aficyjnych danych tolki ŭ Tehieranie kala 400 udzielnikaŭ pratestaŭ byli asudžanyja da turemnych terminaŭ ad 2 da 10 hadoŭ. Da pačatku 2023 hoda ŭ iranskich sudach było vyniesiena sama mieniej 25 śmiarotnych prysudaŭ, źviazanych z pratestami.
Pa stanie na siaredzinu studzienia 2026‑ha kolkaść achviar žorstkaha padaŭleńnia novych pratestaŭ u Iranie aceńvajecca pravaabaroncami ŭ 5000 zahinułych. Realnyja maštaby taho, što adbyłosia, jašče tolki treba daviedacca.
Ciapier čytajuć
Zahinuŭ biełaruski dobraachvotnik Alaksiej Łazaraŭ10
Kamientary
Voobŝie voźnikajut somnienija, był li on turistom, libo iznačalno jechał sdiełať fotki dla inostrannoj priessy. Kto v zdravom umie jediet v Iran turistom, vied́ potom k takomu turistu voźniknut voprosy, kohda zachočieš pojechať v SŠA. Izrail ili Jevropu