Julija Andrejeva. Viciebski čas

 Viciebski čas

Niesupynnaść času maje svoj adpaviednik u płynnaści prastory, jakaja pieraciakaje z dalnich abšaraŭ u bližnija, nie mianiajučy svajoj prastoravaje isnaści. Jana vandruje razam ź ludźmi, z žyvymi i pryvidami — z Babrujsku ŭ Edynburh, z Edynburhu ci Paryžu ŭ Viciebsk. Jana ščylnieje ŭ haradoch, svabadnieje ŭ paloch i lasoch. A ŭ stalicach nabyvaje až takoje kamkavataje huščyni, što nie zvaruchniešsia, až pakul niechta zvonku nie napuścić śviežaha pavietra ŭ hetuju vuścišnuju, zadubiełuju zaciš, skroź pierasyčanuju ludskimi vypareńniami.

Hety niechta, vierahodna, zaviecca Boham. I mienavita Boh padšturchnuŭ mianie źmianić svoj zvyčajny maršrut u biblijateku, tak što ja apynułasia tvar u tvar ź dźviuma samarobnymi abviestkami farmatu A4 — blakłymi i amal niezaŭvažnymi pobač z dychtoŭnaju reklamaju Kupałaŭskaha teatru. Kupałaŭski — heta ž stalica! A samarobnyja abviestki pachodzili, vidavočna, ź Viciebsku — tak by mović, z “alternatyŭnaha centru biełaruskaj kultury”. Adnak ci mienčukam vychvalacca pierad Viciebskam, dzie samoje pavietra spryjaje naradžeńniu hienijaŭ? Mienavita z-nad Dźviny pajšli ŭ vialiki śviet žyvapisiec Mark Šahał i dyzajner El Lisicki. Mienavita ŭ Viciebsku ŭźniknuŭ pieršy ŭ Biełarusi symfaničny arkiestar i pieršaje mastackaje abjadnańnie — “Unovis” na čale z Kazimieram Malevičam. Mienavita tut u druhoj pałovie 1920-ch hadoŭ bujaŭ avanhardny BDT-2, a ciapier, u našyja dni, naładžvajucca najbolš aŭtarytetnyja artystyčnyja festyvali. Chiba ž dziŭna, što ŭ Viciebsku, na małoj scenie Biełaruskaha akademičnaha dramatyčnaha teatru imia Jakuba Kołasa, naradzilisia dva daskanałyja spektakli?

“Šahał, Šahał…” i “Piśmiennyja” ŭ pastanoŭcy Vitala Barkoŭskaha možna było pahladzieć u Miensku, na małoj scenie Kupałaŭskaha. Viadoma, pry ŭmovie, što patencyjny hladač zaŭvažyŭ abviestku ŭ padziemnym pierachodzie i zahadzia viedaŭ i pra Barkoŭskaha, i pra viciebski teatar (dzie jon hałoŭnym režyseram).

Uvažlivy teatrał pryhledzieŭsia da Barkoŭskaha jašče ŭ tyja lehiendarnyja časy, kali jon pracavaŭ u Mahiloŭskim abłasnym dramteatry imia Dunina-Marcinkieviča. Teatar zvaŭsia mahiloŭskim, ale mieściŭsia ŭ Babrujsku, u atačeńni staradaŭnich vułak i drobnych habrejskich kramaŭ. Nasuprać było kino, dzie sustrelisia kaliści maje babula ź dziadulaju (i zakachalisia adno ŭ adnaho ź pieršaha pohladu). Usie kalidory pampeznaha teatralnaha budynku ŭ styli “poźni reabilitans” naskroź pradzimalisia vietram, hledačy siadzieli ŭ futravych kapielušach, zatoje ŭ bufecie zaŭždy byli cudoŭnyja pirožnyja ź śmietankovym kremam i arechami. Kožnuju ranicu my z Barkoŭskim sustrakalisia na repetycyjach. Jon — stały ŭžo prafesijanał — zajmaŭsia spektaklem “Talent kachańnia” pavodle apaviadańniaŭ Nadara Dumbadze. Ja, zusim jašče dziaŭčynka, sprabavała siabie ŭ roli teatralnaha kampazytara. Spektakl atrymaŭsia trapiatki i letucienny. Navat mienskija krytyki daravali jamu sucelnuju adsutnaść toj kamercyjnaj tandety, jakaja čamuści nazyvałasia sacyjalistyčnym realizmam.

Jakoje ž mocnaje było majo rasčaravańnie, kali praź niejki čas ja ŭbačyła ŭ mienskim Rasiejskim teatry novy tvor Barkoŭskaha — “Bałovni sud́by”! Nibyta samoje pavietra stalicy akazałasia atrutnym dla mastaka, źniaviečyŭšy jahonuju fantaziju. A moža, vinavataja była rasiejskamoŭnaja pjesa, naskroź prasiaknutaja postsavieckim ducham Leninskoho prośpiekta?

I voś novaja sustreča — dy ty ž zusim nie źmianiŭsia, spadaru Barkoŭski! Usio toj ža rumiany tvar, jak u dzicionka ŭ piasočnicy, pryŭkrasnyja vusy. Usio taja ž chitravataja ŭśmieška ŭ vačoch. Usio tyja ž samyja žartački z vyraznym prysmakam časnaku i soli. Chiba što razmaŭlaješ ty ciapier, jak usie prystojnyja ludzi, — pa-biełarusku.

Nazaŭtra ja hladzieła “Piśmiennych”. Spektakl pra patajemny sens i patajemnuju ž biessensoŭnaść našaha siońniašniaha žyćcia, našmat hłybiejšy i źmiestaŭniejšy, čymsia jahonaja ideja, pra jakuju nam doŭha raspaviadała intelihientnaja ciotuchna-teatraznaŭca. Spektakl amal całkam aŭtarski, bo sam Barkoŭski prydumaŭ dla jaho i dekaracyi, i stroi, i muzyčnaje afarmleńnie. (Usio byccam prosta z Paryžu.) I nievierahodna detalizavany i pryhožy — jak listočak balzaminu, razhladany praz mocnuju łupu. Najbolš uražvaje daskanałaść aktorskaha ansamblu: skroź prafesijanały, jakich nia mnoha znojdzieš siarod staličnych “virtuozaŭ sceny”. Ci, moža, heta naturalny vynik admysłovaje režyserskaje pedahohiki? Asobnaje pachvały zasłuhoŭvaje vykanaŭca hałoŭnaje roli Viačasłaŭ Hrušoŭ — sapraŭdy cudoŭny artyst.

Słavuty viciebski “Šahał” letaś atrymaŭ pieršuju premiju na Edynburskim festyvali. Upieršyniu za apošnija 16 hadoŭ hałoŭny pryz Edynburhu dastaŭsia teatru z Uschodniaje Eŭropy. Daŭno ŭžo (moža, za vyniatkam pinihinskaj “Idylii”) ja nie śmiajałasia i nia płakała ŭ teatry; a tut ślozy ciakli ź mianie sami saboju. Sałodkija ślozy, bo isny cud mastactva — pieratvareńnie horyčy ŭ słodyč. Pierad mnoju byccam raskryłasia ŭsia sałodkaja pryhažość našaje ziamli, usia praŭda jejnaje cudatvornaje isnaści. Razam z Šahałam ja ŭbačyła hetuju ziamlu z vyšyni ptušynaha palotu — z usimi jejnymi cerkvami, kaściołami i synahohami, — i serca skałanułasia ad ščymlivaj lubovi.

I vy, hanarlivyja, nazyvajecie heta “teatralnaj pravincyjaj”? A napeŭna nazyvajecie, bo spektakli adbyvalisia ŭ napaŭpustoj zali. Nichto pry ŭvachodzie nie pytaŭsia kvitkoŭ. Nie było vidać ani studentaŭ i vykładčykaŭ z teatralnaje akademii, ani načalstva, ani žurnalistaŭ ź dziaržaŭnych vydańniaŭ, ani kapeldyneraŭ z bukietami ad prezydenta, jakija vianuć užo ŭ toj samy viečar, kali ich padaryli. Anikoha, chto moh by papsavać hetyja śviatarnyja imhnieńni sustrečy z sapraŭdnym mastactvam. (Nasupierak usim našym movaznaŭcam ja śćviardžaju, što dziejasłoŭ “papsavać” utvaryŭsia ad nazoŭnika “papsa”.) Usio było cicha i ŭračysta, jak u chramie. I tolki čuvać, jak za ścienami teatralnaje zali padajuć śniažynki, achinajučy ačarnieły i stomleny horad čystaju biellu. I jak pralataje na miakkich kryłach, niačutny ŭ mituśni našych budniaŭ, čas-čaradziej.

Julija Andrejeva