kalandar
Pieršaja skrypka stahodździa
Nie pierastaješ dzivicca, kolki hienijaŭ dała śvietu Vilnia jaje srebnaj, «našaniŭskaj» pary. 2 lutaha spoŭniłasia 100 hadoŭ z dnia naradžeńnia Jašy (Jakuba) Chiejfeca – suśvietna słavutaha artysta, jakoha nazyvajuć “pieršaj skrypkaj XX st.”. Jahonyja kružełki razyšlisia pa śviecie miljonami asobnikaŭ. Amal nichto siarod biełaruskich amataraŭ skrypki nia viedaje, što Chiejfec naradziŭsia ŭ Vilni, u biednaj siamji habrejskaha skrypača-samavuka, jaki zarablaŭ na chleb na viasiellach i chaŭturach.
Šmat takich skrypačoŭ badziałasia kaliści pa biełaruskich haścincach. Čaściakom nia nadta piśmiennyja, jany śviata zachoŭvali i daskanalili narodnuju tradycyju, u jakoj biełaruskaść ščylna pieraplatałasia z habrejskaściu. Niama chiba lepšaha dokazu blizkaści biełaruskaha i habrejskaha losaŭ, čym skrypka i cymbały.
Byŭ i ŭ majoj siamji hetki ž apantany skrypač – baćkaŭ dziadźka. Žyli jany ŭ miastečku Bobr – tam, dzie zaraz Aleś Puškin. Adnojčy, zusim jašče chłapčukom, pahladzieŭšy na viaskovych muzykaŭ, toj dziadźka sam zładziŭ sabie skrypku. Uziaŭ došku, prymacavaŭ da jaje žoŭciovy puzyr bydła i struny z konskaha vołasu. Potym zmajstravaŭ smyk dyj davaj ihrać na hetaj skrypcy. A potym pryjšli Saviety i abviaścili, što dzieci miestačkovaj hałoty mohuć biaspłatna vučycca – navat u Maskvie! Uziaŭ toj chłopiec svaju samarobnuju skrypku dy pajechaŭ u stalicu praletarskaje imperyi. Jon navat nia viedaŭ, jak čytać noty, ale jaho biez usialakaha konkursu ŭziali na pieršy kurs muzyčnaha technikumu pry Maskoŭskaj kanservatoryi. Na žal, niadoŭha pryjšłosia jamu pravučycca. Niejki “tavaryš” ź miastečka ŭ nadziei vysłužycca pierad uładami napisaŭ vykryvalny list u rajkam. Maŭlaŭ, Pejsach Ratnicki – syn buržuja (moj pradzied vałodaŭ až čverciu vadzianoha młynu), i treba hnać jaho z technikumu pahanaju miatłoju. I pahnali.
Baćkaŭ dziadźka pakinuŭ-tki pa sabie pamiać na biełaruskaj ziamli. Ledź nie pałova damoŭ vakoł staličnaj płoščy Pieramohi i na samoj płoščy, dyj stary budynak radyjokamitetu prajšli praź dziadźkavy ruki. Kažuć, hadoŭ 30 tamu, pakul dziadźka nia źjechaŭ u Izrail, dzie-nidzie ŭ centry miesta možna było pabačyć pamiatnuju šyldačku ź jahonym proźviščam.
A skrypki Pejsach Ratnicki nie zakinuŭ da apošnich hadoŭ žyćcia. Jon ihraŭ na joj staryja melodyi ź miastečka Bobr i savieckija pieśni. Ihraŭ čysta – u adroźnieńnie ad niekatorych skrypičnych “śviaciłaŭ”, jakija svoječasova skončyli kanservatoryju, ustupili ŭ partyju i atrymali žadany tytuł “narodnaha” ci “zasłužanaha”.
U pamiaci majho baćki zastałasia niazvykłaja historyja. Paśla vajny ŭ Miensku było šmat pałonnych niemcaŭ, jakija pracavali na budoŭlach. Z adnym takim niemcam Pejsach Ratnicki j paznajomiŭsia. Toj akazaŭsia pijanistam – prafesaram kanservatoryi. Chutka ŭ haradzkich ruinach adšukałasia amal cełaje pijanina. Dziadźka sam jaho adramantavaŭ, i jany ŭdvoch z asałodaju muzykavali – niemiec i habrej, prafesar i prarab. Niemiec, darečy, zachaplaŭsia dziadźkavym talentam i nijak nia moh zrazumieć, čamu toj nie zrabiŭ vydatnaj muzyčnaj karjery? Mo napraŭdzie ŭ našym svajaku zahinuŭ Chiejfec?
Chiejfeca, na ščaście, savieckaja ŭłada ad muzyki adłučyć nie paśpieła. Bliskavičnaja karjera: u try hady – pačatak muzyčnych zaniatkaŭ z baćkam, u čatyry, kali pačynaje vychodzić «Naša Dola», – pieršyja prafesijnyja ŭroki ŭ Vilenskaj muzyčnaj škole ŭ Izraila Małkina, u šeść – artystyčny debiut u Vilni (zajhraŭ z arkiestram kancert Mendelsona, vielmi niaprosty navat dla darosłych muzykaŭ). U vosiem jon paśpiachova zakančvaje Vilenskuju muzyčnuju škołu i raspačynaje zaniatki ŭ Pieciarburskaj kanservatoryi, kudy jon trapiŭ pavodle pratekcyi słavutaha skrypača Leapolda Aŭera, jaki akurat u tuju vosień hastralavaŭ u Vilni. U dziesiać hadoŭ Chiejfec iznoŭ z sensacyjnym pośpiecham vykonvaje kancert Mendelsona – ciapier užo ŭ Pieciarburhu. Za dyryžorskim pultam stajaŭ kampazytar Alaksandar Hłazunoŭ, hazety poŭnilisia ŭzvyšanymi epitetami ŭ adras cudoŭnaha dziciaci… Jašče praz hod Chiejfec upieršyniu ihraje ŭ Berlinie, z akampanementam najlepšaha ŭ śviecie Berlinskaha filarmaničnaha arkiestru pad kiraŭnictvam Artura Nikiša. Potym – napiaredadni pieršaj suśvietnaj vajny – Hamburh, Praha, Lajpcyh, Viena, a ŭ pramiežkach – harady rodnaj Biełarusi…
A niezadoŭha da prychodu balšavikoŭ u kišeniu šasnaccacihadovaha Chiejfeca loh padpisany kantrakt na seryju vystupaŭ u ZŠA. Hetaja papierka, padpisanaja amal u adzin čas z pryjezdam Bahdanoviča ŭ Jałtu, vyzvaliła Jakuba ad usich žachaŭ hramadzianskaj vajny i stalinskaha teroru i adčyniła šlach da suśvietnaje słavy, najlepšych scenaŭ, zaniabiesnych hanararaŭ. Chiejfec kuplaje sabie najcudoŭniejšuju skrypku, jakaja raniej naležała słavutamu virtuozu Pabła Sarasate, a taksama załaty łancužok dla hadzińnika i viłu ŭ paŭnočnaj Kalifornii, kab vyroščvać tam ekzatyčnyja kvietki. Nia tolki jahony pryŭkrasny tvar, nia tolki maniery i vopratka, ale j samy styl jahonaj ihry vyłučaŭsia niejkaj vysakarodnaj bałckaj strymanaściu. Jon byŭ ščaślivy – až da taho momantu, kali ŭ 47 hadoŭ złamaŭ šyjku ściahna i pieratvaryŭsia ŭ invalida. I tym nia mienš, dalej kancertavaŭ, vykładaŭ, muzykavaŭ ź siabrami… I navat u dzień svajho siamidziesiacihodździa ryzyknuŭ zajhrać dla amerykanskaha telebačańnia paru skrypičnych minijaturaŭ.
Falklornyja ekspedycyi časta adšukvajuć na haryščach zachodniebiełaruskich viosak staryja skrypki, zahornutyja ŭ anuču. Inšym časam hetyja instrumenty byvajuć nadta kaštoŭnyja – českija ci niamieckija pačatku XVIII st., užyvanyja kaliści ŭ mahnackich kapełach. Naščadki hetaha bahaćcia, kałhaśnicy, čaściej za ŭsio staviacca da skrypak z pačcivaściu, jak da siamiejnaha skarbu. Adnak mnie samoj davodziłasia čuć i raskazy pra skrypki, kinutyja ŭ rečku ci ŭ pieč — kali dačce baćkava muzyka zdavałasia sucelnaj błaznotaj...
Chiejfec pamior 10 śniežnia 1987 h. Nad Kalifornijaj u toj dzień źziała čystaje nieba, u Vilni išoŭ doždž ź śnieham. Škada, što ŭ siabie na radzimie biełaruskaja skrypka pamierła značna raniej, čym Chiejfec u dalokim Łos-Andželesie.
Julija Andrejeva
Kamientary