Как молодой гомельский рабочий Виктор Корнеенко встретился с Быковым и Сахаровым и получил путевку в политику
В 1989 году Виктор за считанные месяцы преодолел путь от заводского бригадира до депутата. В журнале «Наша гісторыя» он делится своими воспоминаниями о том бурном времени.
Мне тады быў 31 год. Я быў простым хлопцам з Магілёўшчыны, паспеў скончыць Магілёўскі політэхнічны тэхнікум і адслужыць два гады ў ракетных войсках стратэгічнага прызначэння. А пасля працаваў брыгадзірам наладчыкаў станкоў на Гомельскім радыёзаводзе, які ў той час працаваў на патрэбы абароны.
У другой палове 1980-х гадоў разам з лозунгамі абранага ў сакавіку 1985-га генеральным сакратаром ЦК КПСС Міхаіла Гарбачова пра паскарэнне, галоснасць і перабудову ў жыццё заводскіх калектываў усяго Савецкага Саюза прыйшла карпаратыўная дэмакратыя. Прыняты ў 1987 годзе закон «Аб дзяржаўным прадпрыемстве» ўзмацніў самакіраванне: раней фактычна бяспраўныя рабочыя пачалі ўплываць на эканамічныя рашэнні і прызначэнне кіраўнікоў.
Асноўнай мэтай галоснасці было звярнуць увагу на недахопы гаспадарчай сістэмы, але практычна адразу ж лозунг сарваў літаральна ўсе інфармацыйныя табу: сталі гучна гаварыць і пра палітычныя злачынствы, і пра экалагічныя катастрофы, і пра іншыя вострыя праблемы, якія раней замоўчваліся.
«Рабочае самакіраванне» югаслаўскага ўзору пры Брэжневе лічылася небяспечным «рэвізіянізмам». А Гарбачоў паспрабаваў увесці яго элементы для ціску знізу на наменклатуру, якая супраціўлялася яго спробам рэфармаваць сістэму, што пагражала абваліцца ў кожны момант. Вярхі, Гарбачоў тое бачылі, нізы, наменклатура ў рэгіёнах поўнай карціны не мелі.
Чэргі па газеты
Акрамя попыту на спажывецкія тавары, якіх усім не хапала, існавала тады і неймаверная прага да праўдзівай інфармацыі. Паколькі інтэрнэту яшчэ не было, асноўныя навіны людзі даведваліся праз тэлебачанне, радыё і газеты. Накладаў папулярных выданняў, рэдакцыі якіх актыўна ўключыліся ў працэс перабудовы — «Крыніца», «Аргументы и факты», «Літаратура і мастацтва», «Московские новости», «Огонёк», «Знамя юности», — не хапала. Каб на іх падпісацца, цягнулі жэрабя, каля газетных шапікаў стаялі чэргі, а здабытымі газетамі і часопісамі абменьваліся паміж сабой. Такая сітуацыя ўзнікала з-за савецкай зарэгуляванасці ўсяго, што можна: нават наклады выданняў вызначаліся не рэальным попытам на іх, а партыйнымі пастановамі.
Беларуская партнаменклатура адзначалася вялікай кансерватыўнасцю, ад галоснасці яна актыўна адбівалася. І часта з-за неразумення і неўспрымання новых павеваў трапляла ў недарэчныя сітуацыі. Незадаволенасць народа расла, а ў газеце «Правда» тым часам выйшаў хвалебны артыкул у падтрымку першага сакратара Гомельскага абкама партыі Аляксея Камая. У ім распісваліся казачныя сацыяльна-эканамічныя дасягненні рэгіёна пад яго кіраўніцтвам, геройская ліквідацыя наступстваў Чарнобыльскай катастрофы. Артыкул толькі падліў смалы ў агонь, бо напісанае ў ім мела мала дачынення да рэчаіснасці.
Гульня па-новаму
Між тым дэмакратычныя працэсы ў СССР няўхільна развіваліся, і зусім ігнараваць іх ніхто ўжо не мог. У лістападзе 1988-га мяне запрасілі да дырэктара завода, у ягоным кабінеце былі таксама сакратар парткама і старшыня прафкама. Для гульні ў дэмакратыю ім быў патрэбен для выстаўлення на выбарах народных дэпутатаў СССР, якія набліжаліся, кандыдат з рабочых. Я прапанову начальства не прыняў: было загадзя вядома, хто атрымае мандаты на пленуме, а маё вылучэнне планавалася толькі для імітацыі канкурэнцыі.
Дзякуючы парткамаўцу і прафкамаўцу
Тры канферэнцыі працоўных калектываў, якія вылучылі мяне ў якасці кандыдата, акруговая камісія адну за адной забракавала, дачапіўшыся да фармальных момантаў. Але дзякуючы прынцыповасці і настойлівасці старшыні прафкама і сакратара парткама суседняга прадпрыемства, канструктарскага бюро «Прамень», мяне запрасілі на чацвёртую. І да справы гэтым разам падышлі максімальна сур’ёзна. У фінальны для вылучэння дзень у залу літаральна пад канвоем прывялі старшыню акруговай камісіі. З ім узгаднялі кожнае галасаванне і іншыя працэдуры. Падстаў забракаваць працэдуру і вынікі галасавання пасля таго больш не было, таму ўрэшце мы вырваліся «за заводскі плот» і выйшлі на шырокі прастор.
Паводле закона, палову дэлегатаў сходу прызначалі кандыдаты, а другую палову набіралі ад працоўных калектываў горада. Мы дамовіліся, што нашы з Юрыем прадстаўнікі будуць галасаваць за нас абодвух. Гэта стварыла на сходзе відавочную атмасферу супрацьстаяння старога з новым. Таемнае галасаванне дало нечаканы і для нас, і для камісіі вынік: у бюлетэнь трапілі Карняенка і Варонежцаў. Так мы з Юрыем часова сталі сапернікамі.
Кампанія набыла такія змест і дынаміку, што перамога была наканаванай. А 7-й раніцы 21 мая 1989 года мы з Юрыем Варонежцавым даведаліся, што перамаглі з вялікім адрывам — і акруговыя выбарчыя камісіі прызналі гэта. А праз некалькі гадзін мы ўжо ляцелі ў Маскву, на першы з’езд народных дэпутатаў СССР.
І 25 рублёў сутачных
Пасяліліся мы, як і ўсе іншыя беларусы, у гатэлі «Масква» ў звычайным пакоі на дзве асобы. Ніякай аховы, арганізаванай культурнай праграмы, забеспячэння дэфіцытам не было. Цікавыя і патрэбныя ў дэпутацкай працы выданні мы набывалі самі, за свой кошт і па сваёй ахвоце, нам толькі прапанавалі іх спіс.
Сустрэча дала зразумець, наколькі для беларускага палітыка важным з’яўляецца нацыянальнае пытанне. Беларуская мова была мне тады не чужая, але прызабытая. Тым разам я ледзь паспеў адрэпеціраваць перад выступленнем у галаве кароткую прамову па-беларуску, але ўсвядоміў: калі хочаш мець палітычную будучыню ў Беларусі, неабходна валодаць беларускай мовай. На фота злева направа: Юрый Варонежцаў, Аляксандр Дабравольскі, Васіль Быкаў. Крайні справа — Віктар Карняенка. Фота Станіслава Шушкевіча
Вялікае ўражанне на мяне зрабілі залы, палаты і палацы Крамля. Гэта не была экскурсія — у Гранавітай палаце, Вялікім Крамлёўскім палацы, Георгіеўскай зале мы працавалі.
Збірае першы сакратар
За два дні да з’езда ў адным з памяшканняў гасцініцы «Масква» беларускіх дэпутатаў сабраў першы сакратар ЦК КПБ Яфрэм Сакалоў. Партыйныя босы збіраліся ўзначаліць умоўную беларускую фракцыю. Гэта быў маналог-інструктаж аб тым, як павінны дзейнічаць дэпутаты, паводле меркаванняў ЦК. Але, на шчасце, інструкцыі і даручэнні мне ўжо выдалі выбаршчыкі, а да партыі я не меў дачынення.
Аднадумцы-дэмакраты з розных рэспублік аб’ядналіся ў Міжрэгіянальную дэпутацкую групу. Яе ядром былі масквічы, сярод якіх — вядомыя па публікацыях у прэсе інтэлектуалы: легендарны акадэмік Андрэй Сахараў, прафесар-гісторык Юрый Афанасьеў, эканаміст Гаўрыіл Папоў, будучы мэр Масквы. Дзякуючы ім я перагледзеў некаторыя свае ранейшыя погляды. Напрыклад, я лічыў, што варта скарачаць касмічныя праграмы, бо галоднай краіне не да космасу. Але Папоў на гэта адказаў, што лепш ліквідаваць усю адсталую аўтавытворчасць, чым закрываць адзіную галіну, дзе мы не толькі канкурэнтаздольныя, але і на вышыні.
Андрэй Сахараў (1921—1989) — фізік-тэарэтык, акадэмік АН СССР, адзін са стваральнікаў савецкай вадароднай бомбы. Тройчы Герой Сацыялістычнай Працы. З канца 1950-х рэзка разышоўся з савецкай уладай у поглядах, стаў адным з твараў дысідэнцкага руху ў СССР і барацьбітоў за мір і дэмакратыю. Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру за 1975 год. STUDME.ORG
Юрый Афанасьеў (1934—2015) — рэктар Маскоўскага гісторыка-архіўнага інстытута, адзін з лідараў Міжрэгіянальнай дэпутацкай групы. У канцы 1980-х здабыў вялікі аўтарытэт сярод інтэлігенцыі праз публікацыю цыкла артыкулаў з крытыкай становішча ў гістарычнай навуцы. Фота Уладзіміра Заўялава, TASS.RU
Але на трыбуну нечакана выйшаў Вілен
Аднак адразу пасля дзяжурнай прамовы старшыні Цэнтральнай выбарчай камісіі на трыбуну нечакана выйшаў дэпутат з Латвіі лекар-рэнтгенолаг Вілен Талпежнікаў. Ён прапанаваў ушанаваць памяць мірных пратэстоўцаў у Тбілісі, што загінулі напярэдадні з’езда, і ўнёс дэпутацкі запыт аб расследаванні гэтых падзей. Прапанову сустрэлі апладысментамі — і стала зразумела, што форум не стане будзённым мерапрыемствам.
21 чалавек загінуў (па іншых звестках — 19) і больш за 250 пацярпелі ў выніку разгону мітынгу ў Тбілісі перад Домам урада ў ноч на 9 красавіка 1989 года.
З’езд не стаў трыумфальным шэсцем дэмакратыі. Складвалася ўражанне, што ініцыятары перабудовы змагаліся з наступствамі папярэдняй уласнай актыўнасці, спрабуючы намацаць запаветны рычаг кіравання масамі. Не было ліквідавана двухуладдзе паміж саветамі і КПСС, а эканамічная частка пастановы з’езда была фармальнай.
А праз два з паловай гады пасля таго першага з’езда на сумесным пасяджэнні дзвюх палат Вярхоўнага Савета СССР менавіта мне даручылі паведаміць, што ў сувязі з дэнансацыяй дамовы аб стварэнні СССР і спыненнем яго існавання народныя дэпутаты СССР, абраныя на тэрыторыі Беларусі, спыняюць паўнамоцтвы ў Вярхоўным Савеце і іншых органах улады СССР. Дэкларатыўны перыяд незалежнасці скончыўся, і Беларусь займела рэальны шанец стаць сапраўды самастойнай суверэннай краінай. Пачыналася новая старонка нашай гісторыі.
Разумны шукае сяброў
У чэрвені 1989 года мы стварылі пляцоўку для сустрэчы выбаршчыкаў з кандыдатамі — Гомельскі клуб выбаршчыкаў. Штотыднёвыя пасяджэнні ў Політэхнічным інстытуце збіралі сотні людзей. Стратэгічнай задачай было падрыхтавацца да выбараў у Вярхоўны Савет БССР і гарадскі савет. У Вярхоўны Савет я балатавацца не стаў, але атрымаў мандат дэпутата гарадскога савета. Тым разам, дзякуючы нашай папярэдняй сістэмнай працы, апазіцыя атрымала ў Гомельскім гарсавеце большасць. Падобных прыкладаў у Беларусі больш не было.
Ледзь толькі я стаў дэпутатам, адразу зразумеў, як мала значу без каманды. Як ні дзіўна, тады самыя розныя людзі і па сацыяльным становішчы, і па прафесіі станавіліся аднадумцамі. У 1990 годзе падчас выбараў у Вярхоўны Савет БССР нечакана вызначыўся прынцыповасцю палкоўнік міліцыі Ігар Пырх, і мы ніколі не пашкадавалі, што падтрымалі яго. Недарэмна кажуць: разумны шукае сяброў, а дурань стварае ворагаў. Гэта была, магчыма, галоўная мая выснова з таго кароткага «паходу» ў саюзныя дэпутаты.
Комментарии