Смерць, траўма і хрумсткая капуста. Пра што гаварыла Святлана Курс на сустрэчы з беларусамі ў Вільні
Вечарам у пятніцу, 27 лютага, у Беларускім праваслаўным прыходзе Канстанцінопальскага патрыярхату ў Вільні адбылася сустрэча з пісьменніцай Святланай Курс — у літаратурным свеце яна больш вядомая як Ева Вежнавец. У Літву аўтарка прыехала з Польшчы на кніжны кірмаш, і ў апошні вечар перад ад’ездам прыйшла «да сваіх»: пагаварыць без сцэны, у камернай зале пры храме.
Гаспадар прыхода, айцец Георгій Рой, сустрэў яе каля ўваходу.
«Як вы прыгожа выглядаеце — у зялёным, так па-вясенняму», — цёпла павітаўся ён.
Унутры людзі збіраліся хутка. Праз некалькі хвілін не засталося вольных крэслаў: хтосьці стаяў у праходзе, хтосьці падпіраў сцяну. У руках — кнігі «Па што ідзеш, воўча?» з пазнавальнай зялёнай вокладкай.
Айцец Георгій адразу задаў тон:
«Наша размова будзе нефармальная. Хто хоча кавы ці чаю — частуйцеся. І мы пачынаем».
Пра малітвы і «моцных ахоўнікаў»
Святлана пачала не з літаратуры, а з таго, што было для яе галоўным у апошні час — з удзячнасці:
«Я хачу перш за ўсё падзякаваць вам усім за малітвы. Адна медсястра сказала, што ніколі не бачыла, каб хворы з карцыномай у чацвёртай ступені так лёгка стаяў і часта ўсміхаўся. І яна патлумачыла: «Відаць, за вас моцна моляцца і вы маеце вельмі моцных ахоўнікаў».
У Святланы — выразная, жывая міміка, яна лёгка трымае залу.
«Як чалавек, у якога спынялася сэрца, я магу сказаць вам: ніякай смерці на самой справе не існуе», — дадала яна.
У гэты момант на твары яшчэ была ўсмешка, але ўжо праз хвіліну яна знікла.
«Для мяне гэта падзеі аднаго парадку»
Святлана прызналася, што прыйшла на сустрэчу з цяжкім настроем: навіны дня кладуцца на сэрца аднолькава — і пра вайну ва Украіне, і пра беларускія прысуды.
«Я, шчыра кажучы, сёння вельмі моцна падаўленая духам. Даведалася, што на Канстанцінаўку ва Украіне падаюць запальныя снарады. І таксама даведалася, што двух маіх знаёмых пасадзілі на 12 і 14 гадоў (Былога рэдактара незалежнай баранавіцкай газеты «Інтэкс-Прэс» Уладзіміра Янукевіча прысудзілі да 14 гадоў калоніі, яго намесніка Андрэя Пакаленку — да 12 гадоў — НН). Для мяне гэтыя падзеі аднаго парадку», — сказала яна.
Яна ўзгадала і нядаўнюю смерць выдаўца Рамана Цымберава — страту, якую беларускі літаратурны свет яшчэ не паспеў прывыкнуць называць фактам.
«Калі я напісала пра смерць Рамана, мне з Беларусі сігналізавалі: «Маўчы»… Бо яны (карнікі) ідуць на цяпло. Калі адчуваюць, дзе ў нас цэнтр цяпла — прыходзяць туды і ўсё забіраюць.
Пасярод мора гэтых усіх страт я не ведаю, што вам сказаць добрага. Але нягледзячы на гэта, я вельмі аптымістычна гляджу на нашу блізкую гістарычную перспектыву. Я веру, што засталося цярпець нядоўга. Але гэты прамежак часу будзе вельмі цяжкім і цёмным».
Святлана гаварыла і церабіла рукі. Позірк блукаў па тварах, нібыта яна шукала, каму перадаць сваю напружанасць.
«Гэта рэчы, якія мяне зараз хвалююць. А цяпер я не ведаю, што з вамі далей рабіць. Танчыць не ўмею, спяваць не ўмею. Я ўмею толькі піць віно і пісаць. Усё».
Зала засмяялася. Айцец Георгій падхапіў:
«Вы думаеце, у нас віна няма? Ёсць!»
Пра кнігу, «бруд» і святло з чарнаты
Адна дзяўчына выйшла да Святланы з кветкамі і сказала простае, але шчырае:
«Вы кажаце, што ў Беларусі шмат болю, але праз вашу творчасць я лекую свае раны».
Святлана ўсміхнулася і нібыта сама здзівілася:
«Дзякуй. Гэта дзіўна. Мая кніжка сама па сабе боль, і дзіўна, што людзі ёю лекуюцца».
Потым яна пачала тлумачыць, як піша. Без вады пра «натхненне» і без пафасу пра «місію».
«Ёсць упарадкаваныя пісьменнікі: яны пішуць паводле плану, і іх кнігі выглядаюць як дасканалае дзіця. Я пішу зусім інакш. Я збіраю фактуру, вобразы, люблю чорныя легенды і жыццёвы бруд, жыццёвую чарнату, бо з яе выходзяць самыя светлыя з’явы».
Часам літаратура пачынаецца не за сталом і лямпай, а з бульбы і званка:
«Аднойчы я палола агарод. У гэты час пазваніў выдавец Андрэй Янушкевіч: «Ствараецца ініцыятыва «Пфляўмбаўм», патрон — Святлана Алексіевіч. Ці няма ў цябе кніжкі?» Я кажу: «Будзе! Месяц — і зраблю», — узгадвае з усмешкай Святлана.
Яна прызналася, што задумвала іншы тон, але тэкст кнігі пайшоў сваім шляхам.
«Гісторыя пра алкагалічку ў мяне пайшла вельмі добра, бо я разумею, што такое адчуваць сябе слабым чалавекам, які страціў усё… Мне было цікава намаляваць жыццё ва ўсёй складанасці. Не факт, што мы атрымаем узнагароду — пры жыцці ці пасля жыцця. Варта ісці служыць таму, што ты лічыш патрэбным, не чакаючы ўзнагароды», — дадала пісьменніца.
Прадзед-энкавэдыст і магіла, якую «схавала» бяроза
Святлана прыгадала сямейную гісторыю, на прыкладзе якой паразважала пра тое, што кожны з нас у выніку атрымае тое, што заслугоўвае:
«Мой прадзед Іван Кандраценя быў энкавэдыстам. Ён адпраўляў сем’і на Салаўкі… Ён памёр у 42 гады ад разрыву сэрца. Паміраў тварам да сцяны, і ўся сцяна была мокрая ад слёз. Яго жонка казала: «Ну што, нараскулачваўся? Нараскулачваў маленькіх дзетачак?»
Я разумею, чаму ён так паступіў. Каб прайсці праз ігольнае вушка новай улады, мусіў зрабіцца здраднікам і забіваць чужыя сем’і, каб выратаваць сваю. А расплатай за гэта стаў не суд, а народная памяць.
Пасля смерці ён ляжаў пад тоўстай старой бярозай, і туды дзеці спецыяльна хадзілі пляваць. І так некалькі пакаленняў. Потым бяроза ўпала, і дзе цяпер тая магіла, ніхто не ведае. Так гэты чалавек быў пракляты».
Пры гэтым Святлана выводзіла галоўнае: пра памяць і пра тое, што нават у чорным усё роўна варта шукаць надзею:
«У самай чорнай гісторыі заўсёды ёсць надзея. Вы ніколі не ведаеце, на чым чалавек зломіцца, пераменіцца і стане лепшым. Ёсць людзі закончаныя, але іх мала. А ёсць людзі незакончаныя».
Яна расказала і пра сваю мару:
«Я страшна мару пра музей у Курапатах. Я хачу, каб у нас быў такі музей. Каб вуліцы ў нас прыгожа называліся, усіх гэтых Мясніковых і Леніных з мапы прыбраць. У нас жа куча работы! І на гэтую працу мы павінны дайсці здаровымі, непаламанымі, жывымі і ўмерана яшчэ і радаснымі».
Пра траўму, якая не паспявае загаіцца
Святлана некалькі разоў вярталася да слова «траўма» як да стану, у якім краіна жыве ўжо не адно стагоддзе.
«У нас траўма працягваецца 250 гадоў з хвосцікам. І яна не сыходзіць, ёй няма калі гаіцца. Бо зверху накладаюцца траўмы ўсё новых пакаленняў. Мы не пакутнікі, а мы ў бясконцым цыкле неперапрацаванага болю», — сказала яна.
Асобна яна спынілася на маўчанні як частцы гэтай траўмы.
«У 40-50‑х людзі ненавідзелі савецкую ўладу, супраціўляліся калгасам. Але мы пра гэта амаль нічога не ведаем. Бо яны былі настолькі запалоханыя, што маўчалі — да смерці і пасля смерці.
Траўма, пра якую не гавораць, не знікае. Яна проста пераходзіць у страх, у звычку «не высоўвацца», у жаданне забыцца, бо без памяці лягчэй дыхаць».
Але, паводле Святланы, у беларусаў і расейцаў гэтае «бяспамяцтва» мае розную прыроду.
«У нас гэта часта страх і спосаб выжыць. А ў іх — яшчэ і выбарачная памяць дзеля «вялікай ідэі», дзеля вялікай айчыны, без якой яны баяцца застацца без тоеснасці», — адзначыла пісьменніца.
І ўсё ж у гэтай размове пра траўму не было фаталізму.
«Гэта як хрыбет, які зламалі, а ён няправільна зросся. Чалавек адначасова і слабейшы, і мацнейшы», — падкрэсліла Святлана.
І дадала галоўнае — не пра мінулае, а пра будучыню:
«Трэба па магчымасці не перадаваць траўму далей, сваім дзецям і ўнукам. Каб яны ўжо былі шчаслівыя».
«Я панішчыла ўсё»
Калі размова закранула хваробу, Святлана прызналася:
«Калі даведалася пра дыягназ — анкалогія — я панішчыла ўсё! У мяне цяпер нават няма пенсійных дакументаў. На чорта тая мне пенсія! Я нават не збіралася жыць».
Яна распавяла, што знішчыла і ўсе творчыя напрацоўкі, і толькі потым, калі спрабавала хоць нешта аднавіць, зразумела: вярнуць ужо няма чаго. Але разам з гэтым прыйшло нечаканае адчуванне:
«У мяне ўжо нічога не было, і я адчула страшную свабоду».
Але цяпер Святлана плануе новае жыццё:
«Я цяпер уверавала. І хоць гэта карцынома, і яна пагражае вярнуцца, я зноў пачну збіраць пенсійныя дакументы. Я думаю, гэта найвышэйшая ступень аптымізму».
Айцец Георгій тут жа падхапіў:
«Новая кніжка будзе пенсійнай».
«Так!» — лёгка згадзілася Святлана.
«Што нам рабіць тут, у выгнанні?»
З залі гучалі розныя пытанні: пра кнігу, творчасць, а таксама як беларусам жыць у выгнанні?
«Чым мы павінны займацца? Ісці ў бок таго, што нам падабаецца. У бок нашай любові. Кожны павінен добра рабіць сваю справу — творчасць гэта ці штодзённая праца. Мы павінны гуртавацца вакол таго, што мы сапраўды любім, рэалізоўваць сябе.
Фактычна мы павінны жыць сваё найлепшае жыццё, быць шчаслівымі. Беларусь не выкарчаваць з сэрца. Што б не адбывалася — мы беларусамі застанемся», — перакананая Святлана.
Яна гаварыла і пра тое, што нават пры рускамоўнасці і разарванай культурнай пераемнасці беларуская адрознасць трымаецца:
«Ментальнасць не сціраецца за дзесяць пакаленняў. Гэта занадта магутная штука.
Часам атрымліваю кароценькія паведамленні з Беларусі: «мы ёсць», «мы чытаем». А яшчэ люблю, калі мне прывозяць квашаную капусту і сала з такім прыветам: «мы ёсць, мы ўсё ведаем, мы ўсё бачым».
І такой капусты, як беларусы квасяць, тут няма. Тут яна саладкаватая. А наша не, яна — хрумсткая.
Так што не трэба адчайвацца», — рэзюмавала Святлана пры канцы сустрэчы.
Цяпер чытаюць
Загінуў беларускі добраахвотнік Васіль «Дзір» Рапіцкі10
Каментары