Smutak pa Idylii: siońnia spaŭniajecca 90 hadoŭ piśmieńnicy Alenie Vasilevič

Hady try tamu ŭ Aleny Vasilevič spytalisia:

— Alena Siamionaŭna, ci śnicca Vam Słuck?

— Ja vam skažu praŭdu: nie śnicca — adkazała piśmieńnica. — Časam ja ŭspaminaju, jakim jon byŭ. Ale ja nie mahu skazać, kab Słuck źjaŭlaŭsia mnie ŭ snach.

Mnie Słuck taksama nie śnicca.

U adroźnieńnie ad piśmieńnicy, ja pamiataju całkam savietyzavany horad, u centry jakoha znachodziłasia Biazbožnaja (!) horka,

na jakoj stajali čyjści draŭlany dom, draŭlanaja haradskaja biblijateka dy muravany dom kultury — kali tak možna skazać, naščadak słuckaha pravasłaŭnaha sabora, jaki adnaho razu va ŭspaminach pra stary Słuck apisała Alena Vasilevič i jaki ja bačyŭ na zdymku.

Da 1964 hoda ad staroha horada zastalisia chiba što budynak himnazii, u jakim vučyŭsia i ja, dom, u jakim na druhim paviersie raźmiaščałasia redakcyja rajonnaj haziety, dy pałacapadobny budynak šlachieckaj zborni (ciapier tam krajaznaŭčy muziej).

Hety nievialiki horad byŭ u toj čas zvyšmilityrazavany: vajskovy haradok ledź nie siadzieŭ na vajskovym haradku. Pieršy haradok, dziaviaty, dziasiaty, dvanaccaty… I tamu ŭ horadzie było šmat, pa-słucku kažučy, navałačy. Tut asiadali adstaŭniki i zapaśniki.

Duch horada byŭ prasiaknuty savietyzmam. Mianie, šasnaccacihadovaha, jaki ŭpieršyniu trapiŭ z Zachodniaj Biełarusi va Uschodniuju, ahałomšyŭ rasijski mat. Ja čuŭ jaho i ŭ Zachodniaj, ale ŭ Słucku, zdavałasia, usia atmaśfiera była prasiaknutaja rasijskim matam. I vinnymi vypareńniami.

Pastupova ja zrazumieŭ, čamu Słuck hetak militaryzavany i savietyzavany. Ale spačatku treba było zrazumieć, čamu Słuččyna dała hetulki ludziej dla biełaruskaje kultury i biełaruskaje dziaržaŭnaści, čamu mienavita na Słuččynie adbyłosia samaje masavaje antysavieckaje paŭstańnie.

U tym Słucku, u jaki ja, užo davoli načytany i ŭžo niepapraŭny biełarus, trapiŭ u siaredzinie 1960-ch, treba było šukać biełarusaŭ. I ja znajšoŭ ich.

Kudy bolš, čym sam Słuck, mianie zachapili i zakachali ŭ siabie palavyja i lesavyja, bližejšyja i dalejšyja vakolicy horada.

Dziakujučy im ja, pinčuk, staŭ słuččakom. I mnohija słuččaki byli ŭpeŭnienyja, što ja — tamtejšy, karenny. Patryjot Słuččyny Jan Skryhan, pišučy ŭ 1985 hodzie, dedykacyju na tytulnaj staroncy pieršaha toma svaich vybranych tvoraŭ, nazvaŭ mianie svaim ziemlakom.

Choć kličaŭski čałaviek i adnakašnik Aleny Vasilevič (były vučań Słuckaha piedahahičnaha vučylišča) Anatol Kudraviec i raić nam nie viartacca na ściežki, pa jakich my chadzili maładymi, choć i sam ja viedaju, što nijakaje radaści taja chadźba nie prynosić, a tolki smutak i horyč, usio ž padbivaju małodšych dy pryaŭtamabilenych litarataraŭ adnojčy pajechać na Słuččynu.

Viedama, nie ŭsiu Słuččynu abjeździć chočacca mnie (jana, histaryčnaja, nadta vialikaja), a zavitać u toj lesavy jaje kutok, jaki miažuje z histaryčnaj Babrujščynaj — ciapierašnim Lubanskim rajonam. Dzie Zahradździe, Paŭstyń, Kublišča, Mierašyno i Rabak. Dzie Lipniki i Borki,

u jakich naradziŭsia žurnalist Michaś Tyčyna. I Urečča, jakoje na pačatku 1960-ch dałučyli da Lubanskaha rajona i ŭ jakim karotki čas pamiž «pasadkami» nastaŭničaŭ piśmieńnik Siarhiej Hrachoŭski.

U tuju staranu koliś jeździli sa Słucka praź Jačava, Kazłovičy i Zahradździe.

Zahradździe i było b pieršym punktam našaha padarožža.

Tut varta było b zapynicca, i fotazdymki zrabić, i vykłaści ich u internecie dy napisać: tut, u vioscy, u jakoj u čas revalucyi 1905 hoda adbyłosia sialanskaje vystupleńnie, na radzimie charavoha dyryžora Stanisłava Drobyša, znachodziłasia słavutaja Ureckaja manufaktura. Darmo, što našy historyki pišuć dy pišuć, što manufaktura znachodziłasia na Ureččy, Alaksandr Jelski daŭno davioŭ, što manufaktura była ŭ vioscy Zahradździe i što hetaja katalicka-pravasłaŭnaja vioska była prypisana da majontka Urečča, tamu i manufaktura Ureckaja. Nie škodziła b u Zahradździ i raskopki pravieści: a raptam znojducca jakija padmurki, reštki vytvorčaści?

Z Zahradździa cieraz čyhunku my vybralisia b u Paŭstyń. Nie viedaju ci zachavałasia jana, ale ŭ 1960-ch na paŭstynskich mohiłkach mnie pakazvali abniesienuju žaleznaj abharodkaj mahiłu Kazimira Astroŭskaha, jaki davodziŭsia baćkam prezidentu Biełaruskaj Centralnaj Rady.

Ab toj pary ŭ Paŭstyni jašče žyli dziadźki i ciotki, jakija pamiatali maładoha Radasłava Astroŭskaha i inakš, jak Radosiem, jaho nie nazyvali.

Pra Paŭstyń i paŭstyncaŭ cełuju knihu mahła b napisać aŭtar doktar fiłałohii prafiesar Taćciana Dasajeva. Heta pa mužu jana Dasajeva, a ad baćki ŭ jaje tutejšaje proźvišča — Žuk.

Traplajucca ŭ Paŭstyni Žaŭrydy, Kaceły, Čaratuny, Stasiuki, Vasilevičy, ale Žukoŭ najbolš. Z hetaha proźvišča, pamiataju, lubili kpić šlachciuki, ale hetaje proźvišča nasiŭ nie adzin hodny čałaviek:

i baćka Taćciany Dasajevaj, nastaŭnik i paet, i zasłužany nastaŭnik Biełarusi Ivan Žuk…

Pra daŭniejšuju Paŭstyń šmat mahła b skazać i skazała Alena Vasilevič, bo i jaje baćka pachodziŭ z hetaje vioski, i jana sama vučyłasia tut pačatkovaj škole.

Jana, Paŭstyń, kali chto čytaŭ apovieść Aleny Vasilevič «Raści, Hańka», znachodziłasia za paŭdniovaju miažoju krainy Idylii — taho kutka, dzie naradziłasia i rasła hierainia apovieści, dačka šlachcianki i mužyka.

A paŭdniovaju miažoju Idylii byli «ržavaje Klapčanskaje bałota i Šenderaŭ brod». Čamu bałota Klapčanskaje, taho ja nie viedaju, a na brod nazvany imiem ureckaha anučnika Šendera (pa-biełarusku Alaksandra), jakoha tam prahłynuła bałota.

Za majoju pamiaćciu, u siaredzinie 1960-ch, užo nie było ni Klapčanskaha bałota, ni Šenderavaha brodu. Byli tolki nazvy.

U toj čas u Paŭstyń sa Słucka ŭžo dabiralisia inšaju darohaj, nie praź Jačava i Kazłovičy.

Kali tabie nie vypadała jechać ciahnikom da raźjezdu Paŭstyń, ty moh aŭtobusam pajechać sa Słucka na Viasieju, ź Viasiei na Mialeški, Papoŭcy dy Borki, a tam nožkami praz Barecki les dy na zaścienak Lipniki.

Tut, u kolišniaj Damanščynie (uładańni pana Damanskaha), Bałvanovičy, Baranoŭskija, Hurynovičy i Niaronskija kupili ŭ druhoj pałavinie XIX stahodździa niaŭdobicy dy lady, akulturyli ich i pasialilisia zaścienkam (niejkich dvanaccać dvaroŭ).

Tut na svaich 20 dziesiacinach haspadaryŭ patomny šlachcic Ryhor Hurynovič. Tut u jaho naradziłasia dačka Hanna Ždanovič-Hurynovič, jakoj sobiła vyjści za paŭstynskaha mužyka Siamiona Maćviejevaha Vasileviča

(jašče i ŭ 1960-ch žychary tamtejšych viosak karystalisia staroju formaju: Ivan Mikałajeŭ Žuk, Kaciaryna Ściapanava Arastovič). Čas byŭ novy, revalucyjny, sasłoŭi jurydyčna likvidanyja, i staromu šlachcicu, dziedu Hrysiu ciažka było z hetym źmirycca, pryvykać da novych paradkaŭ i zaviadzionak.

Jak jano było dalej, možna ŭviedać z šmat u čym aŭtabijahrafičnaj tetrałohii Aleny Vasilevič. I z taho što napisała i apublikavała dy jašče majecca apublikavać Taćciana Dasajeva. Musić, niešta abaviazkova napiša dy apublikuje i syn piśmieńnicy, viadomy naš falkłaryst Uładzimir Vasilevič. Ja ž dobra pamiataju toj čas, kali pieršaja apovieść hetaje tetrałohii źjaviłasia ŭ časopisie «Maładość».

Heta zdajecca, što nas nichto nie čytaje. Adno napišycie pra jakuju kankretnuju miascovaść — i tam abaviazkova pojdzie pahudka: čuli, jak naša siało apisali?

Nie skažu, jak pryniali hety tvor zaściankoŭcy, bo nie hutaryŭ ź imi, a ŭ Paŭstyni pahałoska pajšła. Abmiarkoŭvali i ŭ nastaŭnickaj tamtejšaj (tady) vaśmihodki, i pa chatach. Sielski čałaviek jak stavicca da tvora? U jaho kryteryi dva: praŭdziva ci niepraŭdziva, składna ci niaskładna apisanyja ŭ im miascovaść, ludzi i abstaviny. Paŭstyncy niezadavolenaści tvoram Aleny Vasilevič nie vykazali. Naadvarot, chvalili svaju ziamlačku. I hanarylisia: naša, Vasilevič. Upeŭnieny: i siońnia hanaracca.

Možna skazać, što praz vykazvańni paŭstyncaŭ ja paznajomiŭsia z Alenaj Vasilevič bližej, bo viedaŭ jaje jašče raniej — z taho času, jak ubačyŭ jaje knižku «Zaŭtra ŭ škołu». Zdajecca, ja chadziŭ tady ŭ pieršy kłas. To było zavočnaje znajomstva. Ci nie ŭ 1966 hodzie, kali była apublikavana pieršaja apovieść tetrałohii, pačałosia majo asabistaje znajomstva ź piśmieńnicaj.

Z Paŭstyni praz były Šenderaŭ brod i byłoje Klapčanskaje bałota ja ŭvajšoŭ na terytoryju Idylii, kab praź jaje trapić na słucki aŭtobus. Tam, u Idylii, u Lipnikach, jak mnie pomnicca, my paznajomilisia asabista. Było leta, byŭ soniečny dzień, pryroda raskašavała…

Kali ja pišu niapraŭdu, Uładzimir Vasilevič (jon byŭ tady zusim chłopčyk) mianie papravić.

Voś tudy, dzie kraina Idylija, dzie Paŭstyń, dzie Urečča (u hetym miastečku Alena Vasilevič skončyła siamihodku), mnie čamuści chočacca źjeździć. Choć i raić nam adnakašnik Aleny Vasilevič, Anatol Kudraviec, nie chadzić pa ściežkach maładości, choć i sam ja viedaju, što taja chadźba pryniasie adno smutak i horyč, choć i kažuć mnie, što ŭ Idylii zastałasia adna-adzinaja chata…

* * *

Alena Vasilevič

nar. 22 śniežnia 1922 u zaścienku Damanščyna (ciapier vioska Lipniki) Słuckaha rajona Minskaj vobłaści. Zastałasia biez baćkoŭ na vośmym hodzie žyćcia. Vychoŭvałasia ŭ svajakoŭ. Skončyła litaraturny fakultet Rahačoŭskaha nastaŭnickaha instytuta (1941). U čas Druhoj suśvietnaj vajny pracavała biblijatekaram u špitali, pisaram strajavoj čaści, načalnikam biblijateki. U 1946 skončyła fiłałahičny fakultet BDU. Pracavała litkansultantam, zahadčykam adździeła kultury časopisa «Rabotnica i sialanka», ahadčykam redakcyi litaratury dla junactva vydaviectvaŭ «Mastackaja litaratura», «Junactva». Siabra SP SSSR z 1947. Pieršy mastacki tvor (apovieść «U prastorach žyćcia») nadrukavała ŭ 1947 (časopis «Biełaruś»). Napisała knižki apaviadańniaŭ, apovieść «Šlachi-darohi» (1950), cykł apovieściaŭ «Raści, Hańka» (1966), «Dola ciabie znojdzie» (1968), «Novy śviet» (1970), «Pačakaj, zatrymajsia…» (1970), jakija skłali tetrałohiju «Pačakaj, zatrymajsia…» (1972). Aŭtar knih «Lublu, chvalujusia, žyvu» (natatki, ese, 1986), «Elehija» (apaviadańni, eciudy, ese, 1988). Vydadzieny Vybranyja tvory ŭ 3 tamach (1982–1983). Łaŭreat Dziaržaŭnaj premii BSSR (1976) za tetrałohiju «Pačakaj, zatrymajsia…».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0