Niekalki słovaŭ pra našu spradviečnuju

Toje, što karcić i ab čym mušu skazać, i, moža, i nie źjaŭlajecca nadta važnym. Asabliva na fonie našych niaprostych hramadzkich aktualij. Ale, peŭna, i maŭčać pra heta nie vypadaje, pakolki jano maje samaje niepasrednaje dačynieńnie da biełaruskaj litaraturnaj movy, patočnaj moŭnaj praktyki sučasnaści. Papraŭdzie, prosta biantežać paasobna samadziejnyja ŭviadzieńni, tak by mović, ukrapleńni ŭ sučanuju litaraturnuju movu. Zrazumieła, značny prytok zamiežnaj leksyki, źviazanyja z techničnym praryvam, hlabalizacyjaj: «dajdžest», «markietynh», «menedžer» i da t.p. Što tut paradziš?..

Ale nijakavata, kali bačyš lohka padchoplenaje, biaskonca tyražavanaje słova «vybitny». Ni ŭ narodnych havorkach, ni ŭ starabiełaruskaj movie ani znaku niejkich jaho asnoŭ, vytokaŭ, parastkaŭ. Vidać, leksyčny resurs, synanimika biełaruskaja hetaha žyŭcom uziataha z polskaj movy słova — nie bahatyja.

Ale ž majem «słavuty», «znakamity». Darečy, jość nie zusim adekvatnaje «vybitnamu» pavodle sensu, ale nabližanaje da jaho słova «znany». Darečy, niekalki pryzabytaje. A tym časam, jak choraša hučała jano ŭ klasyka:

U starynu biełarus niepaddany
Haspadaryŭ, byŭ sam nad saboju.
I daloka ŭ śviecie byŭ znany
Za litoŭskaj i laskaj ziamloju.
Ale čas praminuŭ, i niadola
Na narod, jak by kamień, zvaliłaś,
Biełaruskaja słava i vola
Adyšła, adćviła, zakaciłaś.

…………………

Chto chacieŭ, toj i śmieŭ rabavaci,
Biez pryprosu źjaždžalisia hości, —
Abdzirać, abjadać, apivaci
I kryšyć haspadarčyja kości…
Moža b, ty i pamior, i zahinuŭ,
Kab nia vieščaja mova Bajana.
Chto ž byŭ dobry — jaje choć pakinuŭ?
Jak ža tak, što jana nie zabranaja?..
Nahadaju, vierš składzieny ŭ 20‑m hodzie minułaha stahodździa.

Zusim dziki čužasłoŭ «vybitny» nie adzinkavy, uziaty siońnia biez patreby ŭ našu movu. Milhajuć čas ad času «darobak» i «uniosak». Apošniaje stała ŭžyvacca zusim časta. Znoŭ ža suzdrom uziaty, pabudavany pavodle fanetyčnaj madeli polskaj movy, dzie jość adpaviednyja «darobek», «wniosek». Čym tak sprakudzilisia amataram čužasłovaŭ biełaruskija «ŭkład» zamiest «uniosak», «zdabytak» («zdabytki»), kali hutarka idzie pra duchoŭny plon, tvorčyja dasiahnieńni?

I jašče pašyrajecca apošnim časam vyraz «na tle». Jość u našaj movie «tło», zdajecca, ahulnasłavianskaje, paznačanaje praduktyŭnaściu formaŭ «tleć», «satleły». Ale ŭ hetym kantekście, mabyć, lepiej hučała b pa‑biełarusku «na hruncie». Maje zhodnaje z ahulnym ładam movy, jaje tanalnaściu epičnaje hučańnie.

Zusim hłumnaje čytaju «zaranioŭ» zamiest litaraturnaha «zahadzia».

Nu, i ci tak pilna patrebnaja nam leksiema «stasunki»? Moža, i nadajeli «adnosiny». Ale ž jość u našaj movie analah, synonim im — «dačynieńni». Zdajecca, ź lepšym fanetyčna zharmanizavanym hukavym radam. Mabyć, i «ŭzajemadačynieńni» i prosta «ŭzajemny» nia horš hučyć, čym «uzajemastasunki». Choć, što da słova «stasunki», to nie skazać, što jano ŭ našaj movie nia maje nijakich karanioŭ. I ŭ narodnaj, i ŭ litaraturnaj movie jość «prystasavacca», «prystasavaniec». I ŭ movie, i ŭ žyćci tamu šmat paćviardžeńniaŭ. Heta inšy vypadak, nia toje, što sa słovam «vybitny».

Zrazumiełaja pryčyna šarachańnia: ciśnie asymilacyja, jakaja ŭ niezaležnaj Biełarusi nabyła, zdajecca, metanakiravany charaktar. Chočacca adšturchnucca ad daminantnaha ŭ rodnym domie słova vialikaj susiedki. Dyk ci takim, z dazvołu skazać, sposabam — pazyčańniem z druhoj movy — zachinieš, abaroniš suverennaść biełaruskaj movy? Jana, naša mova, cudoŭna raspracavanaja ciaham stahodździaŭ i zusim samadastatkovaja, kab nie psavać jaje aŭtentyčnaść, karennaść samanadziejnym ulivańniem. Arhanična ž, jak i ŭsiakaja fundamentalnaja źjava, jana moža pryniać, uvabrać u siabie tolki toje, što zhodna ź jaje ŭnutranymi hramatyčnymi i fanetyčnymi zakonami.

Nielha zabyvać, što ŭ movie ŭvasobleny śvietapohlad narodu, jaho mentalnaść. Jana — harant budučyni.

Prostyja iściny, ale jak jany časam zabyvajucca.

I jašče niekalki słovaŭ pra sumny fakt roznačytańnia ŭ nieaficyjnym druku niekatorych tapanimičnych nazvaŭ, pierš‑napierš «Harodnia» i «Horadnia». U zachodniebiełaruskaj peryjodycy 20‑30‑ch hadoŭ, uklučajučy vydańni, što vychodzili ŭ samym Hrodnie, paśladoŭna ŭžyvałasia «Horadnia», u «Horadni». Karespandenty adychodzili ad aficyjnaha «Hrodna», naviazanaha polskaj moŭnaj tradycyjaj i pieraniataj paśla inkarparacyi Biełarusi ŭ skład Rasijskaj imperyi rasiejskim čynavienstvam formy napisańnia nazvy horadu. Intelihiencyja 20‑ch hadoŭ minułaha stahodździa ŭ padačy nazvy Hrodna aryjentavałasia na biełaruskuju narodnuju tradycyju i histaryčnyja krynicy.

A paet‑haradzienčuk Makar Kraŭcoŭ u svajoj tvorčaści skarystoŭvaŭ staražytnuju letapisnuju normu napisańnia imia horadu:

Iznoŭ ja tut, ciabie vitaju,
Moj rodny Horadzień stary…

Siahońnia ž redakcyi «Našaj Nivy» i «Našaha Słova» pry napisańni nazvy słaŭnaha horadu nad Niomanam trymajucca formy «Horadnia». Adnak sami haradnienčuki ŭ bolšaści addajuć pieravahu «Harodni». Padobna, što takaja forma nazvy horadu pryščeplenaja moładzi ŭ 70‑ia hady našym niezabyŭnym, znakavym tvorcam Uładzimiram Karatkievičam, jaho ramanam «Chrystos pryziamliŭsia ŭ Harodni». Mnie ž, prabačcie, zdajecca, što «Horadnia» vymaŭlać lahčej. Prynamsi, nia toŭpiacca tak litary razam, choć ich i adnolkavy lik. Ci nie ciažej hučyć i «haradziency», čym «horadziency»?

Cikava było b pačuć dumku prafesijnych movaznaŭcaŭ pra nami tut zhadanaje.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0