Da dnia śviatoha Valancina «Radyjo Svaboda» padrychtavała šeść biełaruskich historyj kachańnia: ramantyčnyja historyi biełaruskaj sučasnaści i minułaha, jakija zachaplajuć i ŭražvajuć.
Barbara Radzivił i Žyhimont Aŭhust
Pałacy Barbary i budučaha karala Rečy Paspalitaj znachodzilisia pobač. Jany časta bačylisia i ŭrešcie zakachalisia. Źjavilisia čutki ab ich stasunkach, i Mikałaj Čorny, brat Barbary, byŭ nia suprać skarystać šlub, kab palepšyć svajo stanovišča, ale pieraškoda była ŭ maci Žyhimonta, Bonie Sforcy. Jana nienavidzieła Radziviłaŭ. Radziviły ž daviedalisia, što Žyhimont parušyŭ svajo słova bolej nie bačycca z Barbaraj i zapatrabavali ad jaho pabracca ź joj šlubam. Tajemnym.
Paśla pamiraje Žyhimont Stary. Bona Sforca aktyŭna šukaje novuju niaviestu i vyśviatlajecca, što ŭ karala ŭžo jość žonka. Bona Sforca robić usio mahčymaje, kab pieraškodzić karanavańniu Barbary. Dla vyrašeńnia hetaj prablemy Mikałaju Radziviłu pryjšłosia navat pajechać u Rym da papy. Kali Sejm usio ž karanavaŭ Barbaru, Bona Sforca pakidaje Krakaŭ razam sa svajoj śvitaj i źjaždžaje na radzimu, u Italiju. Ale isnuje versija, što patajemna jana pakinuła ahientaŭ, kab atrucić nienavisnuju niaviestku. Da našych dzion dajšło proźvišča aptekara Monci, jaki zamiest patrebnych lekaŭ pryhatavaŭ atrutu, jakaja zabiła pryhažuniu-Barbaru. Barbara była karanavana ŭ śniežni 1550 hoda, a praz šeść miesiacaŭ jaje nia stała.
Kastuś Kalinoŭski i Marysia Jamant
Jany sustrelisia ŭ 1861-m. Kastuś tolki staŭ kandydatam prava, skončyŭšy jurydyčny fakultet Pieciarburhskaha ŭniversytetu. Jana — vychavanka pryvatnaha pansijonu, svabodna razmaŭlała na niekalkich zamiežnych movach, vyvučała litaraturu i historyju. Jany abodva ŭ paŭstanckim ruchu, Kalinoŭski pačynaje vydavać «Mužyckuju praŭdu». Jany bačacca ŭ Vilni. U 1862-m adbylisia zaručyny. Praz hod pačynajecca paŭstańnie. A ŭ samym pačatku 1864-ha Kalinoŭskamu zdradziać i jaho aryštujuć. Schopiać i inšych paŭstancaŭ, siarod jakich Maryśka, jaje braty, baćki i siostry. Kachanyja siadziać za kraty ŭ budynkach nasuprać adzin adnaho. Kalinoŭskaha prysudziać da śmierci. Viedajučy pra vyrak, jon budzie pisać Maryścy. Nieviadoma, ci zmahła jana adkazać svajmu kachanamu.
Maryśka,
černabreva hałubka maja!
Dzie sia padzieła ščaście
i jasna dola tvaja?
Usio prajšło, —
prajšło, jak by nie byvała,
Adna strašenna horyč
u hrudziach zastała.
Usiu siamju Jamantaŭ sasłali ŭ Sybir. Marysia dziesiać hod nasiła žałobu pa kachanym.
Adam Mickievič i Maryla Vieraščaka
Mickievič kachaŭ Marylu, pisaŭ da jaje vieršy i zhadvaŭ u paemach. Jany bačylisia, jon byvaŭ u jaje ŭ haściach kožnaje leta, ale…
Kachańnie — nie liniejnaja reč. Jana była spačatku niaviestkaj Michaiła Vieraščaki, a paśla jaho žonkaj. Toj viedaŭ pra zalacańni maładoha ramantyka i dyplamatyčna nie reahavaŭ. Viedali i siabry paeta, jakija ŭspryniali šlub Maryli jak zdradu paetu.
Adam pisaŭ joj: «Kachanaja Maryla, ja ciabie pavažaju i šanuju, jak bahiniu. Luboŭ maja takaja niavinnaja i boskaja, jak i jaje pradmiet… Darahaja, adzinaja maja! Ty nie bačyš prorvy, nad jakoj my staim».
Hetaje plataničnaje kachańnie niechta ličyŭ bluźnierstvam, a daśledčyk žyćcia Mickieviča Adam Maldzis bačyŭ u im usiu apantanaść i trahičnaść — jon kaža, što Maryla była dla Mickieviča tym, čym Bieatryče była dla Dante, Łaura — dla Pietrarki.
Nina i Mikoła Asipienki
Nina Asipienka z maci
Vosień 1945-ha hodu, Pastavy. Hrupa budučych nastaŭnikaŭ stvaraje tajemnuju hrupu «Za Biełaruś» na znak pratestu suprać rusyfikacyi pedahahičnaj vučelni. Pra isnavańnie arhanizacyi abviaściŭ jaje naračony, Mikoła Asipienka. Cikava, što jany da šlubu mieli adnolkavyja proźviščy. Praz kolki tydniaŭ maładziony pryniali prysiahu pad bieł-čyrvona-biełym ściaham i abjadnalisia z hłybockaj moładździu, utvaryŭšy Sajuz biełaruskich patryjotaŭ. Na voli jany prabyli jašče adzin hod. Jaje kanśpiracyjnaje imia było Niezabudka, jaho — Kryvič. Jon imknuŭsia abaranić jaje na sudzie. Nina atrymała 10 hod, Mikołu prysudzili da rastrełu, jaki paśla zamianili na 25 hod lahieraŭ. Tak prostaja i naiŭnaja historyja biełaruskich studentaŭ u tyja časy pieratvarałasia ŭ žyćciovuju dramu. Terminy źniavoleńnia im skaracili, ale zdaroŭje paśla HUŁAHu było padarvanym: Nina paśla vyzvaleńnia chutka skanała, a Mikoła źjechaŭ na budoŭlu BAMa i źnik z pola zroku siabroŭ.
Alaksandr i Iryna Kazuliny
Jany paznajomilisia ŭ studenckija časy, abodva navučalisia ŭ BDU. U ich naradziłasia dźvie dački. U 2006 hodzie Alaksandr udzielnikaŭ u prezydenckich vybarach. Iryna amal zaŭždy była pobač padčas klučavych mierapryjemstvaŭ kampanii. Adłučyłasia 25 sakavika, kab zrabić buterbrody dla pieradačy źniavolenym. Kalona na čale ź jaje mužam akurat rušyła da turmy na zavułku Akreścina. Akazałsia, što adłučyłasia jana na ŭsio žyćcio. Alaksandr byŭ aryštavany i asudžany da piaci z pałovaj hadoŭ źniavoleńnia. Jaho žonka zmahałasia za jaho i inšych palityčnych viaźniaŭ, zmahałasia i za tych, chto chvareŭ na rak małočnaj załozy. Jak i jana sama.
U 2008-m Alaksandr Łukašenka publična źnievažaŭ Kazulina. Iryna ŭžo nie mahła razmaŭlać i napisała jamu adkryty list. Jana nie kazała pra svoj stan zdaroŭja, choć jon imkliva paharšaŭsia, kab heta nia stała mahčymaściu šantažavać muža ŭ kalonii. Jon tady vychodziŭ z dvuchmiesiačnaj haładoŭki.
Jaje nia stała 23 lutaha 2008-ha. Alaksandr damohsia mahčymaści prysutničać na pachavańni žonki. Tysiačy ludziej raźvitalisia ź Irynaj u Čyrvonym kaściole. Praz try dni Kazulin viarnuŭsia ŭ turmu, jaho vyzvalili tolki ŭ žniŭni. Da palityčnaj dziejnaści jon nie viarnuŭsia.
Źmicier i Nasta Daškievičy
Jany paznajomiłasia ŭ «Maładym Froncie». Jon uznačalvaŭ arhanizacyju, jana, na dziesiać hod za jaho małodšaja, sustrakała «maładafrontaŭcaŭ» z administracyjnych aryštaŭ.
U 2006-m jaho adpravili ŭ turmu, Nasta zmahałasia za vyzvaleńnie Źmitra, pisała listy i stała adnoj ź lideraŭ «MF». U 2008-m sudzili jaje, ale siemnaccacihadovuju dziaŭčynu pakinuli na voli. Jany pačali sustrakacca napiaredadni prezydenckich vybaraŭ. Jaho aryštavali za dzień na ich, Nastu zatrymali paśla Płoščy. Ich abodvuch šantažavali i prasili dać pakazańni adzin suprać adnaho. Nasta vyjšła na volu, Źmicier pačaŭ trochhadovy šlach pa biełaruskich turmach. Raśpisalisia jany ŭ Horadni, u turmie strohaha režymu. Źmicier amal uvieś termin pravodziŭ u adzinočnych kamerach. Praz paŭhada jana sustrenie Źmitra la bramaŭ hetaj kalonii, a viasielle adbudziecca praz dva dni. Zaraz para haduje dačku Maru i čakaje druhoje dzicia.
Pamior paet Uładzimir Karyzna, aŭtar słoŭ da ciapierašniaha dziaržaŭnaha himna Biełarusi6
Pamior paet Uładzimir Karyzna, aŭtar słoŭ da ciapierašniaha dziaržaŭnaha himna Biełarusi
Viadomy partret Kahanca akazaŭsia savieckim fejkam, zatoje znajšłosia adzinaje fota archieołaha Tatura. Razhadanyja fotatajamnicy Biełaruskaha muzieja ŭ Vilni
Kamientary