Vosiem dziesiacihodździaŭ nie isnuje znakamitaha Vilenskaha biełaruskaha muzieja imia Ivana Łuckieviča, adnak jaho fondy, raściarušanyja pamiž archivami Litvy i Biełarusi, dahetul zachoŭvajuć svaje tajamnicy. Biełaruskaj daśledčycy ŭdałosia razbłytać adzin histaryčny kłubok i viarnuć sapraŭdnyja imiony biełaruskich dziejačaŭ partretam, jakija dziesiacihodździami pamyłkova prypisvalisia inšym ludziam abo zastavalisia ananimnymi.
Ujaŭlajecie situacyju, kali dziesiacihodździami sa staronak padručnikaŭ, encykłapiedyj i sajtaŭ na vas hladzić zusim nie toj čałaviek, čyim imiem padpisany partret? Historyja sa znakamitym fotazdymkam Karusia Kahanca — jaskravy prykład taho, jak naradžajucca histaryčnyja mify, kali daśledčyki zabyvajucca na pieršakrynicy.
Padrabiaznaści hetaha histaryčnaha detektyva raskryła kandydatka histaryčnych navuk Volha Ivanova ŭ artykule «Fotaarchiŭ Biełaruskaha muzieja imia I. Łuckieviča ŭ Vilni», apublikavanym u almanachu «Aŭtohraf».
Viadomy Biełaruski muziej u Vilni, jaki dziejničaŭ z 1921 pa 1945 hod, byŭ sapraŭdnaj skarbonkaj nacyjanalnaj pamiaci. Siarod tysiač ekspanataŭ tam zachoŭvaŭsia ŭnikalny fotaarchiŭ, jaki naličvaŭ kala dźviuch tysiač adzinak. Paśla likvidacyi muzieja savieckimi ŭładami hety nieacenny zbor napatkaŭ typovy dla našaj spadčyny trahičny los — jaho biaźlitasna razadrali na kavałki.
Siońnia bolšaja častka tych fotazdymkaŭ (1244 adzinki) znachodzicca ŭ Litoŭskim nacyjanalnym muziei, astatniaje raskidana pamiž Biełaruskim dziaržaŭnym archivam-muziejem litaratury i mastactva (BDAMŁM) i Nacyjanalnym histaryčnym muziejem u Minsku. Łahičnaha padziełu nie isnavała: fatahrafii raźmiarkoŭvalisia litaralna naŭzdahad, časta biez zachavańnia staroj numaracyi. Doŭhi čas hetyja vyjavy lažali nieapaznanymi abo atrybutavanymi z hrubymi pamyłkami i niedakładnaściami.
I tolki ciapier daśledčyca prapanavała mietad, jaki dazvoliŭ pralić śviatło na ciomnyja plamy. Klučom da razhadki stali aryhinalnyja invientarnyja knihi Vilenskaha muzieja, składzienyja ŭ svoj čas Uładasam Dremam i Piotram Sierhijevičam. Paraŭnaŭšy dakładnyja davajennyja apisańni z tym, što siońnia lažyć u minskich i vilenskich tečkach pad cetlikami «nieviadomy», udałosia zrabić šerah sapraŭdnych adkryćciaŭ.
Čałaviek u karakulevaj šapcy
Samaja važnaja znachodka daśledčycy źviazanaja z asobaj Karusia Kahanca (Kazimira Kastravickaha) — stvaralnika «Modnaha šlachciuka», mastaka i movaznaŭca. Kali vy siońnia ŭviedziacie jaho imia ŭ pošukavik, to abaviazkova pabačycie pryhožaje kalarovaje fota mužčyny sa strohim pozirkam u ciopłym palito i charakternaj karakulevaj šapcy. Zdymak rastyražavany ŭ navukovych vydańniach i ŚMI mienavita jak partret Kahanca. Nijakich padazreńniaŭ jon nie vyklikaŭ, bo mienavita tak i musić vyhladać pradstaŭnik staražytnaha biełaruskaha šlachieckaha rodu Kastravickich.
Adnak daśledčyca vyjaviła, što ŭ staroj invientarnaj knizie Biełaruskaha muzieja pad numaram 7051 čornym pa biełym zapisana: «Partret-biust Viačasłava Bahdanoviča ŭ karakulevaj šapcy».
Viačasłaŭ Bahdanovič byŭ relihijnym i palityčnym dziejačam, sienataram mižvajennaj Polščy i paśladoŭnym zmaharom za pravy biełarusaŭ, jaki arhanizavaŭ u Vilni niezaležny pravasłaŭny prychod. Uvosień 1939 hoda jaho aryštavaŭ NKUS, paśla čaho jon biasśledna źnik, imavierna, byŭ rasstralany ŭ Vilejskaj turmie.
Jak ža sienatar Bahdanovič pieratvaryŭsia ŭ piśmieńnika Kahanca?
Varta razumieć, što supracoŭniki Vilenskaha muzieja byli sučaśnikami tych ludziej, čyje fotazdymki jany źbirali, i dobra viedali ich u tvar. Tamu ŭ aryhinalnych invientarach błytaniny nie mahło być.
Kali ž častka fotaarchiva byłoha Biełaruskaha muzieja ŭ Vilni trapiła ŭ BDAMŁM, supracoŭniki, pazbaŭlenyja dostupu da aryhinalnych vilenskich invientaroŭ, apisvali zdymki na voka.
Mnohija fota atrymali biezabličnyja nazvy nakštałt «Fatahrafija mužčyny ŭ frenčy» (tak apisali partret K. Špakoŭskaha). A ŭ vypadku z Bahdanovičam niechta z archivistaŭ, nie viedajučy ni jaho, ni Kastravickaha ŭ tvar, čamuści pamyłkova vyrašyŭ, što heta Karuś Kahaniec.
U savieckim vopisie nasuprać jaho proźvišča tak i źjaviłasia: «Fatahrafija Karusia Kahanca». Tak utvaryŭsia histaryčny fejk, jaki pajšoŭ u narod.
Partret archieołaha Tatura
Jašče adnoj cikavaj znachodkaj stali fotazdymki Hienrycha Tatura. Hety čałaviek źjaŭlaŭsia ci nie hałoŭnym minskim antykvaram, historykam i archieołaham kanca XIX stahodździa. Jon raskopvaŭ sotni kurhanoŭ, skłaŭ archieałahičnuju kartu Minskaj hubierni i sabraŭ fantastyčnuju pryvatnuju kalekcyju staražytnaściaŭ, častka jakoj paśla jaho śmierci trapiła da bratoŭ Łuckievičaŭ. Pry ŭsim hetym ličyłasia, što nivodnaj fatahrafii samoha Tatura nie zachavałasia.
Volha Ivanova znajšła jaho ŭ archivie Litoŭskaha nacyjanalnaha muzieja. Tam zachoŭvaŭsia zdymak, paznačany prosta jak «nieviadomy mužčyna z baradoj». Paralelna ŭ minskim archivie znajšoŭsia tekstavy zapis pra fota «Hienryk Tašynur. Mienski archieołah. Biust».
Daśledčyca supastaviła fakty i zrazumieła, što mifičny «Tašynur» — heta prosta pamyłka pračytańnia, niechta nie razabraŭ počyrk. Abapirajučysia na sukupnaść danych, udałosia identyfikavać taho samaha «nieviadomaha z baradoj» — heta i jość Hienrych Tatur.
Darečy, pobač z hetym zdymkam u muziei zachoŭvałasia jašče adno fota, dzie zafiksavany maniekien rycara ŭ poŭnych daśpiechach z hierbam Radziviłaŭ na hrudziach. Jak viadoma ź miemuaraŭ, mienavita taki ŭnikalny pancyr stajaŭ u kvatery-muziei Tatura ŭ Minsku pa Łahojskim zavułku, 8.
Partret paŭstanki
Skrupuloznaja praca ź invientarnymi knihami viarnuła histaryčny kantekst i inšym zdymkam.
Tak, zvyčajnaja «fatahrafija žančyny ŭ ciomnym adzieńni z knižkaj u rukach» akazałasia sapraŭdnym partretam Kamiły Dunin-Marcinkievič.
Dačka kłasika była nie prosta talenavitaj pijanistkaj, ale i ŭdzielnicaj paŭstańnia 1863 hoda. Jana vučyła minskuju moładź revalucyjnym himnam, za što była kinuta ŭ psichijatryčnuju balnicu, a paśla sasłanaja ŭ Salikamsk.
Jaje aŭtentyčny zdymak, jak i mnohija inšyja, prosta zhubiŭsia pad biezabličnym archiŭnym apisańniem.
Raniej byŭ viadomy hrupavy fotazdymak minskaj intelihiencyi, zrobleny ŭ pačatku 1863 hoda ŭ fotamajsterni Antonija Prušynskaha ŭ Minsku. Na hetym zdymku jość taksama Vincent Dunin-Marcinkievič z dačkoju Kamiłaj.
Praŭda, hrupavy zdymak viadomy tolki pa nizkajakasnaj publikacyi ŭ knizie Hienadzia Kisialova «Hieroi i muzy» 1982 hoda i nikoli nie publikavaŭsia ŭ dobraj jakaści.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«Śvińni zarochkali. Biez vady daŭno nie siadzieli, ja b im adklučyŭ». Azaronak abrynuŭsia na žycharoŭ rajona Lebiadziny29
Kamientary