Historyja: «Traskovaja vajna». Jak maleńkaja Isłandyja pastaviła na miesca Vialikabrytaniju

Prahmatyzm vučyć, što maleńkija krainy biaśsilnyja pierad vialikimi, a pierad impieryjami, maŭlaŭ, jany ŭvohule ništo. Prychilniki palityčnaha realizmu kažuć, što abaranić svaje intaresy ŭ sprečcy z hihantami małarealna, tamu lepš dastoŭvacca da macniejšych i budzie vam/nam ščaście. Tym nie mienš, u historyi niamała vypadkaŭ, kali maleńkija narody nastojvali na svaim pierad abliččam supierimpieryj. Tak było ŭ 1939 hodzie, kali Finlandyja abaraniła svaju niezaležnaść pierad savieckaj ahresijaj. U 1967 hodzie Izrail abaraniŭsia pierad abjadnanym arabskim śvietam. Jak baranić svaje nacyjanalnyja intaresy, u 1970-yja hady mahutnaj Vialikabrytanii pakazali dźvie ź niečym sotni tysiač žycharoŭ maleniečkaj Isłandyi.

Pavialičyć

U 1973 hodzie Isłandyja ŭviała 50-milevuju marskuju zonu dla rybakoŭ. Na hetaj adlehłaści ad isłandskaha ŭźbiarežža mahli rybačyć tolki miascovyja rybaki. Niekatoryja zachodniejeŭrapiejskija dziaržavy praihnaravali rašeńnie ŭradu ŭ Rekjaviku i praciahvali łavić rybu ŭ isłandskich vodach. Ale vielmi chutka jany ab hetym paškadavali.

Bahataje rybaj isłandskaje ŭźbiarežža pryciahvała rybakoŭ z roznych bakoŭ Jeŭropy ŭžo ŭ 15 st. Na maleńkuju vyspu, jakaja ŭ tyja časy nie mieła vialikich karabloŭ i nie mieła čym rybačyć, heta nijak nie ŭpłyvała. Ale z časam rybałoŭstva stanaviłasia hałoŭnym zaniatkam isłandcaŭ. Achova svajho ŭźbiarežža stała sinonimam abarony nacyjanalnych intaresaŭ.

Pieradhistoryja

Ad 17 st. da siaredziny 20 st. miažu terytaryjalnych vodaŭ vyznačaŭ Kapienhahien (Isłandyja była aŭtanomnaj častkaj Danii). Pačynajučy z 19 st. dackija karali pačali zvužać hetuju miažu, što, zrazumieła, abmiažoŭvała mahčymaść vyklučnaj ekspłutacyi rybnych miaścin tutejšym nasielnictvam. Spačatku miažu terytaryjalnych vodaŭ skaracili z 32 da 24 marskich milaŭ, zatym da 16 milaŭ, a naprykancy 19 st. — da 4 milaŭ.

U 1944 hodzie, skarystaŭšysia słabaściu datčan, Isłandyja abviaščaje niezaležnaść ad Kapienhahienu. Parłamient krainy (darečy samy stary ŭ śviecie), pryniaŭ prahramu ekanamičnaha adradžeńnia vostrava. Pašyreńnie miažy terytaryjalnych vodaŭ stała adnoj z asnoŭnych zadač novaj ułady.

I nie dziŭna. Mienavita raźvićcio rybałoŭstva ŭ druhoj pałovie 19 st. paspryjała rostu naradžalnaści na vyśpie. U adnoj sa svaich knih isłandski pismieńnik Chałdur Łaksnes pisaŭ: «Chto toj Boh, ad katoraha tut usio zaležyć? -– Heta nie Boh, heta Ryba!»

U 1948 hodzie Isłandyja pašyryła miažu svaich vodaŭ da 4 marskich milaŭ i zabaraniła rybačyć čužym sudnam va ŭsich zatokach i fjordach. Usie krainy pryznali hetuju miažu, aprača Vialikabrytanii, jakaja zaciata baraniła svaich rybakoŭ.

Praz 10 hadoŭ Rejkjavik u čarhovy raz pašyryŭ miažu, hetym razam da 12 milaŭ. Miažu iznoŭ pryznali ŭsie, aprača Vialikabrytanii. Rybałoŭnyja sudny karaleŭstva prypłyvali da bierahoŭ Isłandyi ŭ supravadžeńni vajennych karabloŭ.

Heta byŭ mahutny ŭdar pa isłandskaj rybnaj haspadarcy. Troški ličbaŭ: u 1965 hodzie isłandcy złavili 760 tysiač tonaŭ sieladca, a ŭ 1970 hodzie – usiaho 51 tysiaču. Na vostravie pačaŭsia ekanamičny kryzis.

Pavialičyć

Najlepšaja abarona — nastupleńnie

31 žniŭnia 1971 hoda premjer Ałafur Jochansan vystupiŭ z radyjozvarotam, zajaviŭšy, što miaža terytaryjalnych vodaŭ pavialičvajecca da 50 milaŭ. Hramadskaść vostrava sustreła hetyja słovy ejfaryjaj. Isłandcy vyviešvali ŭ voknach nacyjanalnyja ściahi, na demanstracyjach, jakija nahadvali adnačeńnie nacyjanalnych śviataŭ, ludzi patrabavali ad urada «palityki biez sastupak». Vystupajučy ŭ parłamiencie, ministar zamiežnych spraŭ Ejnar Ahustsan zajaviŭ: «Biez ryby Isłandyi nie budzie». Maleńkaja kraina kinuła vyklik mahutnaj Vialikabrytanii. Pačałasia tak zvanaja «traskovaja vajna».

Ź jurydyčnaha punktu hledžańnia racyja była na baku brytancaŭ. Sprava ŭ tym, što Mižnarodny trybunał spraviadlivaści ŭ Haazie zabaraniŭ Isłandyi pašyrać miažu svaich vodaŭ. Ale Rejkjavik całkam praihnaravaŭ hetaje rašeńnie, parušyŭšy, pry nahodzie, niekalki svaich ža zakonaŭ.

Łondan vystupiŭ z pratestam i pačaŭ pahražać bajkotam isłandskich tavaraŭ. Nastupstvy hetaha dla Isłandyi mahli być vielmi balučyja, ale ŭrad u Rejkjaviku pastaviŭ usio na adnu kartu.

Na nastupny dzień paśla zajavy isłandskaha ŭradu pra pašyreńnie miažy terytaryjalnych vodaŭ, u 50-milevaj zonie znachodziłasia 120 čužych rybałavieckich sudnaŭ: brytanskich, niamieckich, bielhijskich i inšych. Praź niekalki dzion bolšaść zamiežnych sudnaŭ pakinuli terytoryju, jakuju Isłandyja abvieściła svajoj. Zastalisia, jak zaŭsiody, brytancy.

Pieršapačatkova supraćstajańnie było vierbalnym. Zachodniejeŭrapiejskija ŚMI cytavali isłandskaha ministra zamiežnych spraŭ, jaki kazaŭ, što jaho kraina hatovaja na kanflikt z partniorami pa NATO. Hetyja słovy možna było b uspryniać jak žart. Isłandyja nie mieła vojska i nijakaj pahrozy dla brytancaŭ jana nie ŭjaŭlała.

Ale ŭ isłandcaŭ byŭ miehaarhumient, jaki ŭrad Jochansensa nie zasumniavaŭsia b zadziejničać u vypadku nieabchodnaści – heta vajskovaja baza NATO u Kiefłaviku pad Rejkjavikam. Jana mieła stratehičnaje značeńnie dla aljansu i hublać jaje nichto nie mieŭ namieru. Aprača Isłandyi.

Isłandcy, tym časam, pačali dziejničać. Achova ŭźbiarežža pierarezvała brytanskija rybackija sietki. Mała taho, što heta pazbaŭlała ryby, brytancy nieśli vielizarny ŭron ad źničšeńnia darahich sieciaŭ. Ale spynić albo niejtralizavać isłandskija karabli Łondanu nie ŭdavałasia.

U Rejkjavik začaściła brytanskaja dziaržsakratar łedzi Tvidsmuir. Jana sprabavała damovicca ab kvotach dla brytanskich rybakoŭ. Dvojčy joj davodziłasia viartacca dadomu z pustymi rukami.

Pavialičyć

Dziŭnaja «vajna»

U traŭni 1973 hoda baki pastupova pačali hublać ciarpieńnie. Adnak uzbrojenym supraćstajańnie heta ciažka było nazvać. Časam dachodziła da kamičnych vypadkaŭ. Adzin ź ich apisvała isłandskaja presa:

«Kapitan isłandskaha karabla «Aegir» Hudmundur Kjarnested zahadaŭ brytanskamu karablu «Everton» pakinuć 50-milevuju zonu. Brytanski kapitan Džordž Maseł admoviŭsia. Tady Kjarnested paprasiŭ kamandu brytanskaha karabla vyjści na karmu, pakolki isłandcy źbirałasia adkryć ahoń. Maseł vykanaŭ prośbu, a «Aegir» zrabiŭ šeść strełaŭ u «Everton». Zatym Maseł źviazaŭsia z Kjarnestedam i paprasiŭ na chvilinu spynić ahoń, kab pavieryć paškodžańni karabla. Kali kapitan zavieršyŭ ahlad, isłandcy iznoŭ pačali abstreł. Potym Hudmundur Kjarnested vyjšaŭ na suviaź z Masełam i spytaŭ, ci nie patrabuje jon dapamohi. Brytanski kapitan padziakavaŭ i supakoiŭ isłandca, što ničoha surjoznaha nie stałasia. Akcyja zavieršyłasia».

Isłandyja nie zdavałasia. Urad u čarhovy raz zajaviŭ pra namier abmierkavać budučy status bazy NATO. Dla aljansu jana mieła klučavoje značeńnie: kantrol nad savieckaj avijacyjaj i fłotam u rehijonie, u pryvatnaści bazaj u Murmansku.

Rejkjavik praciahvaŭ šukać sajuźnikaŭ pa ŭsim śviecie. Isłandyju padtrymlivali krainy, jakija hetaksama, jak i jana, pavialičyli miažu vodaŭ. U adkaz na hetu aktyŭnaść brytancy zahavaryli pra vysyłku da bierahoŭ vostrava karabloŭ Royal Navy.

Isłandcam udałosia pavialičyć supiarečnaści unutry brytanskaha kiraŭnictva. Nie ŭsie pahadžalisia na udzieł karaleŭskaha fłotu ŭ rybałoŭstvie. Prysutnaść vajennych karabloŭ brytanskaj dziaržavy la miežaŭ maleńkaj Isłandyi častka brytanskaj elity ličyła hańbaj.

Tym nie mienš, 19 traŭnia brytanskija infarmahienctvy paviedamili, što karabli Royal Navy pad kamandavańniem sera Edvarda Klitana płyvuć da bierahoŭ Isłandyi. Łondan nie śpiašaŭsia vystupać z aficyjnaj zajavaj, Rekjavik zrabiŭ vyhlad, što ničoha nie viedaje. I słušna. Hety byŭ čyściejšy blef. Adnak isłandski ŭrad vyrašyŭ vykarystać jaho na svaju karyść i zajaviŭ, što «kraina NATO napała na svajho sajuźnika».

Pavialičyć

Dypłamatyja ŭ dziejańni

Ministr rybałoŭstva Isłandyi Ludvik Josefsan nakiraŭvasia ź vizitam u susiednija krainy z namieram zdabyć kananierskija łodki. Prahučali publičnyja zajavy, što karabli buduć abstalavanyja zbrojaj, a kamandy navučacca karystacca ślozaciečnym hazam. Karabli pavinny byli atrymać śmiardziučuju vadkaść, efiekt ad jakoj nie źnikaŭ niekalki dzion. Ale ničoha takoha nie adbyłosia. Heta iznoŭ byŭ sprytny PR isłandcaŭ.

31 traŭnia Łondan aficyjna pryniaŭ rašeńnie vysłać da bierahoŭ Isłandyi vajennyja karabli. Rejkjavik nie razhubiŭsia. Z Łondana byŭ adklikany isłandski pasoł, a brytanskim samalotam było zabaroniena pryziamlacca na bazie NATO.

Prymiryć baki pasprabavała Narviehija. U Osła žadali arhanizavać pieramovy pamiž Łondanam i Rejkjavikam, ale premjer Jochanesan zajaviŭ, što pakul brytanskija karabli znachodziacca na isłandskich vodach, pra nijakija pieramovy nie moža być i havorki. Urad Isłandyi vysłaŭ z krainy brytanskaha dypłamata, jaki ładziŭ pres-kanfierencyi ŭ siadzibie brytanskaj ambasady. Jaho abvinavacili ŭ špijanažy. Kala pasolstva isłandcy arhanizavali mitynh. Emocyi kipieli. Byŭ źniščany sad dyppradstaŭnictva i vybity vokny.

U hetym ža hodzie ŭ Isłandyi adbyvałasia sustreča Niksana z Pampidu. Na ŭsich sustrečach, pačynajučy ad prezidenta Isłandyi da ekśpiertaŭ, kožny žychar vyspy nie praminuŭ mahčymaści ŭzhadać u razmovie pra isłandskija intaresy.

12 žniŭnia karabiel «Aegir» pastaviŭ sabie zadaču – aryštavać bryntanski traŭler «Lord ST. Vincent». Jon źjaviŭsia ŭ zonie 12 milaŭ ad bieraha, jakuju Łondan daŭno aficyjna pryznaŭ. «Lord ST. Vincent» achoŭvali karabli karaleŭskaha fłota. Ale isłandcy zasłužyli miedal za advahu. Kapitan isłandskaha sudna hnaŭ brytancaŭ cełyja 19 hadzin, za 150 milaŭ ad isłandskaha ŭźbiarežža. Royal Navy nieadnarazova papiaredžvała kapitana isłandskaha sudna, što jaho karabiel moža mieć niepryjemnaści, ale isłandziec nie źviartaŭ uvahi na pahrozy.

Praz paru tydniaŭ na mory zdaryłasia trahiedyja. Padčas taranu brytancami sudna «Aegir» chvala zabrała ŭ mora miechanika Chaldura Chalfredsana.

Tym nia mienš, «vajna» była dziŭnaj. U isłandskija party praciahvali prybyvać brytanskija karabli z chvorymi marakami na borcie, jakich paźniej lačyli isłandskija lekary. Piłoty «špijonskich» samalotaŭ miła razmaŭlali z pracaŭnikami kantrolnaj avijaviežy ŭ Rejkjaviku. Ale na pieramovy z brytancami isłandski ŭrad nie pahadžaŭsia. Umova była adna – Łondan pavinien adklikać svaje karabli ź isłandskich vodaŭ, jakija ŭrad u 1974 hodzie źbiraŭsia pavialičyć da 200 milaŭ.

Pavialičyć

Karta ŭ isłandskim rukavie

U vieraśni 1973 hoda ŭrad Isłandyi pačaŭ pałochać Łondan, što sarvie dypłamatyčnyja adnosiny ź Vialikabrytanijaj. Isłandski premjer hrukaŭ kułakom pa stale i damahaŭsia adklikańnia pradstaŭnika svajoj krainy sa štab-kvatery NATO i spynieńnia adnosinaŭ. Umova była prostaja – jak tolki brytancy dakranucca da isłandskaha karabla, Rejkjavik pačynaje dypłamatyčnaje nastupleńnie. 11 vieraśnia adpaviednaja nota była ŭručanaja brytancam, ale jany admovilisia jaje prymać. Dypłamatyčnaja vajna i napružanaść praciahvalisia niekalki tydniaŭ, pakul brytanski premjer nie ŭstupiŭ: jon adklikaŭ karablik Royal Navy.

Niapeŭnaja situacyja tryvała dva nastupnyja hady. 15 kastryčnika 1975 hoda Isłandyja abvieściła, što pašyraje svaju zonu da 200 milaŭ. U adkaz Vialikabrytanija vyjšła z sustrečnaj prapanovaj - jana paabiacała prytrymlivacca kvotaŭ u 110 tysiač tonaŭ. Isłandcy hetuju prapanovu adchilili i prapanavali svaju kvotu - 65 tysiač. Brytanskija karabli hetuju prapanovu nibyta nie zaŭvažajuć i vychodziać na rybałku. Uvieś listapad i śniežań isłandcy psujuć im sietki. Ministar zamiežnych spravaŭ Ahustson robić chod kaniom i zajaŭlaje, što Isłandyja vychodzić sa składu NATO i zabaraniaje samalotam RAF latać nad vostravam.

Tysiačy ludziej akružyli bazu aljansu u Kiefłaviku. Usie darohi da bazy i kazarmaŭ byli zabłakavanyja. Ludzi patrabavali, kab amierykancy pakinuli bazu. Mienavita na amierykancaŭ pratestoŭcy uskładali vinu za toje, što prysutnaść brytanskich karabloŭ u 200-milevaj zonie zastałasia niezaŭvažanaj NATO.

Hetaje sałodkaje słova — pieramoha

30 maja Vialikabrytanija pačała narešcie adklikać svaje karabli z 200-milevaj zony. Heta dazvoliła abodvum bakam na druhi dzień sieści za stoł pieramovaŭ. Sustreča ministraŭ zamiežnych spravaŭ Ahustsona i Krosłanda adbyvałasia ŭ Osła. Baki pryjšli da zhody: Isłandyja dazvalla 24 brytanskim traŭleram da kanca hoda złavić 30 tysiač tonaŭ ryby ŭ 20-milevaj zonie.

Na pieršy pohlad hetaja damoŭlenaść vyhladaje jak častkovaja kapitulacyja Isłandyi. Adnak u historyi jana zastałasia, jak pieramoha maleńkaj vyspy nad brytanskaj impieryjaj. I voś čamu. Sprava ŭ tym, što na momant padpisańnia damovy ŭ Osła było viadoma, što ad 1 studzienia 1977 hoda ŭsie krainy Jeŭrapiejskaj ekanamičnaj supolnaści ŭvodziać 200-milevuju zonu na svaich vodach. To bok isłandski ŭrad, padpisvajučy damovu ŭ Osła, viedaŭ, što heta apošniaja sustreča z brytanskim bokam pa pytańni «traskovych vojnaŭ». 2 śniežnia 1976 hoda apošnija brytanskija karabli pakinuli vody Isłandyi.

Heta byŭ tryjumf vostrava. U rybackich vioskach adbyvalisia hučnyja śviatkavańni. Niekalki hadoŭ isłandcy tolki i žyli baraćboj z brytancami. Vyvad karabloŭ jany ličyli poŭnaj pieramohaj.

A brytanskija rybaki paciarpieli poŭnuju parazu. Jany damahalisia ad svajho uradu kampiensacyi. Kampramis ź Isłandyjaj pazbaviŭ pracy 7,5 tysiač čałaviek.

Isłandyja nie prosta pieramahła ŭ «traskovaj vajnie» ź Vialikabrytanijaj. Inšyja jeŭrapiejskija krainy pajšli pa jaje śladach i taksama pašyryli svaje terytaryjalnyja vody da 200 milaŭ. Pieramoha Isłandyi pakazała mocnym hulcam, što maleńkija krainy, vykarystoŭvajučy hieapalityčnaje značeńnie i sprytnuju dypłamatyju, mohuć pastavić na kaleni mahutnyja impieryi i dyktavać im svaje ŭmovy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0