Dzień šosty

«Złom savieckaj školnaj systemy pačniecca ŭžo 1‑ha vieraśnia 2008 hodu» . Hetaja badzioraja fraza žurnalistki ŭ anonsie niadzielnaj prahramy ANT «Kontury» prahučała ŭ efiry stolki razoŭ, što sapraŭdy možna było pavieryć — niejki złom abaviazkova adbudziecca.

Baćki za dziaciej nie adkazvajuć

Ale ž i pytańniaŭ uźnikaje šmat. Čamu tolki ciapier, praź 17 hadoŭ paśla krachu Savieckaha Sajuzu, vyrašana admovicca ad savieckaj systemy ŭ biełaruskaj škole? I na čym buduć palahać tyja źmieny? Na tym, što farmalna budzie ŭviedzienaja piacidzionka, a nasamreč, na šosty dzień, pa subotach, dzieci ŭsio adno buduć chadzić u škołu — na abaviazkovyja fizru i palitzaniatki?

Dyk heta ž užo było. Pryčym tut reforma? A moža, jana palahaje na tym, što historyja Biełarusi ŭ škole bolš nia budzie samastojnym pradmietam, a budzie vyvučacca tolki ŭ ramkach Usiaśvietnaj historyi? Takoha, sapraŭdy, nie było navat za savieckim časam. (Tady vykładałasia historyja BSSR). Nakont vykładańnia movy j litaratury pytańniaŭ daŭno navat nie ŭźnikaje.

A moža, sutnaść źmienaŭ zvodzicca da taho, što kožnaha praźmierna aktyŭnaha, z hledzišča nastaŭnikaŭ, vučnia možna budzie vykinuć sa škoły, nia daŭšy jamu zdać ekzamen — jak heta zdaryłasia ź Ivanam Šyłam?

Dyk dziela hetaha nia treba było raspracoŭvać novyja prahramy dy «metadyčki». Dastatkova zahadaŭ (chaj sabie vusnych), spuščanych źvierchu. A, nastaŭnikaŭ, pazbaŭlenych sumleńnia, chopić.

Heta ŭsio byli rytaryčnyja pytańni. A jość ža jašče i čysta praktyčnyja. Naprykład — što budzie sa školnikami, jakija navučalisia pavodle 12‑hadovaj prahramy i jakija sioleta skončyli 10 klasaŭ? Jany, vidać, ciapier musiać za hod prajści prahramu dvuch hadoŭ. Mienavita «prajści», bo słovy «zasvoić viedy» tut jaŭna nie padychodziać. Chiba tolki ŭzrovień hetych viedaŭ budzie panižany da ŭzroŭniu siarednich klasaŭ.

Kažuć, što nia budzie chutka ni licejaŭ, ni himnazijaŭ. Adukacyja budzie sapraŭdy siaredniaj, ale za toje — ŭsieahulnaj, adnolkavaj i roŭnaj dla sielskaj škoły i dla haradzkoj. Tryjumf sacyjalnaj roŭnaści. Takaja zadača — ścierci miažu pamiž horadam i vioskaj, była paznačana, miž inšym, u padručnikach hramadaznaŭstva i navukovaha kamunizmu. Ci nie pryjšoŭ čas uvieści znoŭ ŭsieahulny kurs navukovaha kamunizmu jak apošniaj i vyšejšaj stadyi złomu savieckaj adukacyjnaj systemy?

Nasamreč, nie da ironii. Niama sensu zadavacca rytaryčnymi pytańniami, pieraličanymi vyšej. Bo nastanie 1‑ha vieraśnia, i ščaślivyja pieršaklaśniki, a razam ź imi — ščaślivyja baćki pojduć u škołu z kvietkami dy roznymi inšymi śviatočnymi atrybutami. Jakija b reformy ni pravodzilisia ŭ škołach dy instytutach — baćki hatovyja ich pryniać. A kudy padziecca? Dziakuj za ščaślivaje dziacinstva našych dziaciej. Takoje samaje, jak było ŭ nas za savieckim časam. A samyja talenavityja — dzietki dziaržaŭnych čynoŭnikaŭ i žurnalistaŭ, pajeduć vučycca za miažu, u Eŭraźviaz. Nia ŭsie ž čynoŭniki patrapili ŭ śpis nieŭjaznych. Dy j dzieci, jak viadoma, za baćkoŭ nie adkazvajuć.

Jak važna być kulturnym

Kožny, napeŭna, u svaim žyćci sutykaŭsia na pracy albo ŭ adpačynku z peŭnaha hatunku ludźmi. Jany zapaŭniajuć saboj i svaim isnavańniem usio naŭkoła. Pradmiety ich adzieńnia, cyharety (albo cyharetny popieł), niedajedzienyja imi buterbrody, niadopitki, asadki, papiery lažać na ŭsich kresłach i stałach (kali heta ofis). Jany zajmajuć uvieś vaš čas razmovami pra siabie, svaimi prablemami i prośbami da hłybokaj nočy (kali heta, skažam, numar u hateli). Pryčym vy pavinny zajmacca jahonymi prablemami, jak svaimi, nieadkładna i biez razvažańniaŭ. Jon budzie parazytavać na vas i vašym časie, pakul (i kali) vy nia skažacie jamu: dosyć. Ci nia sydziecie kudy‑niebudź.

Heta madel pavodzinaŭ dziaržavy. Pryčym nia tolki tatalitarnaj. Lubaja dziaržava budzie ahresiŭna praciahvać praces ekspansii ŭ prastory j časie, parazytavać na vas, siłkavacca vašymi sokami i zdolnaściami, zavałodvać vašym volnym časam biaskonca. Prosta ŭ demakratyčnaj dziaržavie vy možacie pasłać usie ŭstanovy razam ź ich praviłami rasparadku j parahrafami da djabła i stać, skažam, hipi. Albo antyhlabalistam. U tatalitarnaj — u lepšym vypadku, možna stać bomžam.

Nivodnaja systema, darečy, nie rabiłasia adrazu tatalitarnaj. I navat dyktatury nia ŭsie adrazu stanavilisia śvirepymi. Vyklučeńni, chiba, byli ŭ staražytnym Rymie, dzie čarhovy ŭładar moh uračysta abviaścić siabie dyktataram. Ci padpalić adviečny horad prosta dziela zabavy, jak heta zrabiŭ Neron.

Navat Ivan Žachlivy nie adrazu ŭvioŭ apryčninu. Hitler pryjšoŭ da ŭłady ŭ 1933‑m, a pieršyja lahiery śmierci byli stvoranyja tolki praz vosiem hadoŭ. Stalin išoŭ da pracesaŭ 1937‑ha i «asobych trojek» udvaja daŭžej. Pamiž abviaščeńniem KNR i «kulturnaj revalucyjaj» Mao prajšło dvaccać hadoŭ. A Čaŭšesku, kažuć, na pačatku svajho praŭleńnia, uvohule byŭ dosyć pryjemny čałaviek. Usia sprava, jak kažuć, u zvyčcy, va ŭmieńni pryciarpiecca. Usio ŭ śviecie skančajecca — kazała lisa, ź jakoj ździrali skuru.

Na pačatku XXI stahodździa abviaščać siabie dyktataram ličycca niekulturnym. Dyj masavyja represii stanoviacca niepatrebnymi. Ich zamianili masavyja kamunikacyi. «Čynhizchan z telehrafam» jašče mała adroźnivaŭsia ad svajho siaredniaviečnaha papiarednika. A voś Čynhizchan z rakietami, trubapravodami i televizijaj — heta ŭžo zusim inšy Čynhizchan. Jaho prymajuć (jak niekali Čaŭšesku) u lepšych damach Londanu j Paryžu. Nia kažučy pra Berlin.

25‑ y kadr

Sutnaść mechanizmu televizii nia ŭ tym, što jano zambiruje nasielnictva praź mityčny 25‑y kadr, nibyta, zakładajučy niejki kod u padśviadomaść, jak u vypadku z alkaholikami. A ŭ tym, što jana zamianiaje saboj realnaść. Jana i jość adzinaj realnaściu ŭ hramadztvie, dzie adsutničaje narmalnaja, šmatstupiennaja systema adukacyi, systema sacyjalnaha prasoŭvańnia i karjernaha rostu, jakija pavinny zaležyć nie ad pohladaŭ, relihijnych pierakanańniaŭ i asabistych suviaziaŭ, a tolki ad asabistych zdolnaściaŭ i viedaŭ. Hledziačy prahramu «Panarama», dzie pakazvajuć zvyčajnych ludziej, jakich zatrymali kala pasolstva ZŠA tolki tamu, što jany tam apynulisia i zabrali ŭ ich hrošy tolki na toj padstavie, što hrošy ŭ ich byli pry sabie, hladač paciskaje plačyma. Jon i biez taho viedaŭ, što ŭ krainie panuje «biespradzieł», a kali jamu jašče raz pakazali prykład — značyć, tak i maje być. Kali niešta pakazvajuć pa BT, značyć, heta niekamu treba. Značyć, usio ŭ paradku, ničoha nie źmianiłasia. Treba pavodzić siabie, jak i raniej. Nikomu nie pakazvać svaich suviaziaŭ z zamiežnikami. Kali i atrymlivać hranty, navat na zakonnych padstavach, dyk hłyboka tajemna ad dziaržavy. I kaniečnie ž, nie na medyjnyja prajekty, jakija tak razdražniajuć ułady.

Možna aburacca kamunalnymi słužbami, daišnikami, jakija łoviać złačyncaŭ z dapamohaj vašych aŭtamašynaŭ, dzie vy sami siadziecie za rulom, a vašy dzieci — ŭ salonie, systemaj paboraŭ u škołach i VNU. Ale pakolki hetaha nie pakazvajuć na BT, značyć — hetaha niama. Ekran vielmi zručny nia tolki palitinfarmatar, ale ž i navihatar pa žyćci.

Usio, što pakazvajuć — možna. Možna hulać u superlato i vyjhravać darahija kvatery i šykoŭnyja zachodnija aŭtamabili (čamuści iranskaha «Samandu» siarod pryzoŭ niama). Možna vieryć u astralohiju, pryvidaŭ i skančeńnie śvietu. Možna raspaviadać pachabnyja anekdoty i hałasavać na «Eŭravizii» za Dzimu Biłana. Kaniečnie, kali vam kažuć, što treba rabić investycyi ŭ Biełarusi, albo budavać ahraharadki — vy, kali ŭ vas navat jość hrošy, nie abaviazkova adrazu kinieciesia heta rabić. Ale vy budziecie mieć na ŭvazie hałoŭnaje — ŭsio sta‑bil‑na. Tamu možna zajmacca čym zaŭhodna, tolki nie razdražniać načalstva.

Televizija — vialiki dziakuj joj za heta — pakazvaje nam nia toje, što my chacieli b bačyć. (Heta možna znajści ŭ internecie). Jano pakazvaje nam toje, čym my jość na samoj spravie. Moža, niekamu chočacca pahladzieć film Vajdy abo pasłuchać operu Šnitkie «Žyćcio ź idyjotam», ci mała što jašče. Moža, niechta ŭjaviŭ užo siabie bujnym navukoŭcam, palitykam, mastakom, albo talenavitym paetam. Zirnuŭ na ekran — i ŭsio jak rukoj źniało.

Jak u savieckim anekdocie:…a vy, šanoŭny słuchač Ivanoŭ, nie prykidvajciesia razumnikam — słuchajcie pieśniu «Valenki».

Na ekranie BT nam, zrazumieła, nie pakažuć Ivana Šyłu, jak i Źmitra Žaleźničenku. Ci Kazulina. Ci Milinkieviča. I art‑špakoŭni z vystavy Alesia Puškina nie pakažuć. I hetaja «fihura zmoŭčvańnia» taksama padkaža hledaču, što treba rabić i čaho nia treba. Nia treba škadavać Ivana sa Źmitrom, tym bolš zastupacca za ich. Jakaja vam sprava da nietypovych pradstaŭnikoŭ biełaruskaha hramadztva, hetych marhinałaŭ, da «admarožanaj apazycyi»? Treba zarablać svaju kapiejčynu, układać hrošy ŭ patrymanyja aŭtamabili dy słuchać pieśniu «Valenki».

Na šosty dzień stvareńnia, jak skazana ŭ Biblii, Usiavyšni stvaryŭ čałavieka. A na 7‑y dzień pajšoŭ adpačyvać i bolš u čałaviečuju historyju nia ŭmiešvaŭsia. 7‑m dniom za biblejskim časam ličyłasia subota. U chryścijanskich krainach dniom adpačynku stała niadziela. Cikava, što ŭ ZŠA adlik novaha tydnia čaściakom viadziecca nie ad paniadziełka, ale ad niadzieli. Moža, tamu siarod nobeleŭskich laŭreataŭ pieravažnaja bolšaść amerykancaŭ? Jany prosta skasavali «ciažki dzień» — paniadziełak. U publičnych škołach ZŠA dzieci ŭ subotu nia vučacca. A chaj‑skuł (siaredniuju škołu) tam skančajuć paśla 18 hadoŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0