Ad Blumy Hamarnik da Paliny Mašeravaj: žonki i dzieci kiraŭnikoŭ BSSR i ich taki rozny los
Ich partrety nieśli na demanstracyjach. A jakim było siamiejnaje žyćcio ludziej, što ŭ rozny čas uznačalvali Cavieckuju Biełaruś? Jak składvalisia losy ich žonak i dziaciej? Piša historyk Anton Rudak.
Čarviakovy: telefanavaŭ Stalin, ale žonka nie schacieła budzić
Alaksandra Čarviakova nazyvali pieršym biełaruskim prezidentam — jon u roznyja hady zajmaŭ najvyšejšyja pasady ŭ respublicy: byŭ staršynioj Centralnaha vykanaŭčaha kamiteta i Savieta narodnych kamisaraŭ BSSR. Jon byŭ vielmi, vielmi papularny ŭ narodzie. U jaho vieryli, «u Minsk da Čarviakova» na pryjom dabiralisia z samych dalokich viosak.
Žyŭ Čarviakoŭ u Minsku ŭ znakamitym Druhim domie Savietaŭ, što na rahu vulic Lenina i Marksa. Jahonaja žonka, Hanna Ivanaŭna, pracavała pradstaŭnicaj haziety «Iźviestija» ŭ Minsku. Svaich dziaciej u Čarviakova nie było, u siamji hadavałasia dačka ad pieršaha šlubu Hanny Ivanaŭny z kaleham Čarviakova Uładzisłavam Skarynkam — Sofja. Jana paźniej uzhadvała, što maci nie bajałasia zapiarečyć navat samomu Stalinu. Adnojčy, kali toj zvaniŭ Čarviakovu, jana paškadavała budzić muža, jaki tady dramaŭ, čym vyklikała hnieŭ pravadyra.
U červieni 1937-ha Alaksandr Čarviakoŭ zastreliŭsia: jon razumieŭ, što arhanizavanaja suprać jaho kampanija ckavańnia i abvinavačańni ŭ antysavieckaj dziejnaści rychtujuć hlebu dla aryštu, jaki aznačaje prynižeńni i katavańni. Hanna Čarviakova adrazu ž, kab paźbiehnuć aryštu, pierabrałasia z dačkoj u Maskvu — ale ŭ 1938-m jaje ŭsio adno aryštavali, jana atrymała dziesiać hod łahieraŭ i adsiedzieła termin całkam. Dačku Sofju vyklučyli z kamsamoła i vysłali, pryčym dvojčy — paŭtorna ŭžo paśla vajny. U Minsk jana viarnułasia tolki ŭ 1965-m, praz hod paśla śmierci Hanny Ivanaŭny, jakaja pajechała ŭ vysyłku śledam za dačkoj. Pamierła Sofja Alaksandraŭna ŭ 2000-m i pachavanaja razam z ajčymam na Vajskovych mohiłkach.
Žyłunovič pryvioz žonku ź Pieciarburha
Źmicier Žyłunovič (litaraturny psieŭdanim Ciška Hartny) — pieršy staršynia biełaruskaha savieckaha ŭrada i aŭtar manifiesta ab stvareńni BSSR. Jahonaja žonka, Nadzieja Ściapanaŭna, była rasijankaj, naradziłasia ŭ 1894 hodzie ŭ Pieciarburhu. Tam jašče da revalucyi Nadzia Białova paznajomiłasia sa starejšym na siem hadoŭ Źmitrom, jaki ŭ Pieciarburhu pracavaŭ na zavodzie. Pabralisia šlubam u lutym 1916-ha, a roŭna praz hod u ich užo naradziłasia dačka Halina. Nadziei tady było 24 hady, Źmitru — 31.
U mižvajennyja hady Žyłunovič uznačalvaŭ Dziaržvydaviectva i Centralny archiŭ BSSR, zajmaŭ pasadu namieśnika narkama aśviety, byŭ členam prezidyuma Akademii navuk BSSR, a Nadzieja Ściapanaŭna pracavała ŭ Biełdziaržkino kapiroŭščycaj — zdymała kopii z dakumientaŭ i schiem. Viadoma, što praletaryj Žyłunovič byŭ frantam i vielmi sačyŭ, kab i žonka apranałasia adpaviedna. Žyli Žyłunovičy ŭ Minsku ŭ druhoj pałovie 1930-ch domie №8 pa Maskoŭskaj vulicy, jaki staić i ciapier.
U listapadzie 1936-ha Źmitra Žyłunoviča aryštavali, jon pamior u mahiloŭskaj psichijatryčnaj lakarni jašče ŭviesnu 1937-ha (ci to ad hanhreny lohkich, ci to naŭmysna pratknuŭšy sabie hrudzi nožkaj balničnaha łožka). 20 žniŭnia 1937-ha NKVD zabraŭ jahonuju žonku, a praź piać dzion — dačku, studentku miedinstytuta. 8 kastryčnika 1938 hoda abiedźviuch asudzili jak «členaŭ siamji zdradnika radzimy» za «saŭdzieł u antysavieckaj dziejnaści» da piaci hadoŭ ssyłki i etapavali ŭ Leninhpadskuju vobłaść. Reabilitavali žančyn tolki ŭ 1966 hodzie. Praz dva hady nie stała Nadziei Ściapanaŭny, jana pachavanaja na minskich Uschodnich mohiłkach. Halina Dźmitryjeŭna pamierła u 1987-m, paśpieŭšy napisać knihu «Moj baćka. Uspaminy pra Cišku Hartnaha». Syn Žyłunovičaŭ, Aleh, dobraachvotna pajšoŭ na front sanitaram i zahinuŭ pad Leninhradam padčas niamieckaj bambardziroŭki jašče ŭ 1942-m.
Žonka Knoryna prajšła praz łahiery, a syn byŭ uhnany ŭ Hiermaniju
Vilhielm Knoryn, łatyš pa nacyjanalnaści, uznačalvaŭ CK KPB dvojčy: u 1920—1921 i 1927—1928 hadach.
Žonka jahonaja, Nina Alaksandraŭna Žyhałava, naradziłasia ŭ 1901 hodzie na Smalenščynie. U maładości nastaŭničała, była aktrysaj. U 1922 hodzie, pracujučy ŭ CK partyi, paznajomiłasia z Knorynym, praz dva hady jany pabralisia šlubam, u ich naradzilisia dvoje dziaciej — Juryj i Maja. U 1937-m aryštavali samoha Knoryna, a ŭ nastupnym hodzie — i jahonuju žonku, jakaja atrymała vosiem hod łahieraŭ. Tym časam Juryj Knoryn byŭ vyviezieny niemcami z Danbasa (kudy jaho vysłali z Maskvy paśla aryštu maci) na raboty ŭ Hiermaniju. Reabilitavali Ninu Knorynu ŭ 1955 hodzie, pamierła jana ŭ 1990-m u Maskvie.
Bluma Hamarnik była ścipłaj pieršaj łedzi
Jan Hamarnik uznačalvaŭ BSSR u 1928—1930 hadach. Sa svajoj žonkaj Blumaj Savieljeŭnaj Avierbuch jon paznajomiŭsia ŭ Adesie ŭ 1918-m, kali jany razam zmahalisia ŭ balšavickim padpolli. Paźniej Bluma skončyła Instytut čyrvonaj prafiesury i pracavała ŭ vydaviectvie. Balšaviki-idealisty, Hamarniki ŭvieś čas žyli nadta ścipła, čym vyłučalisia siarod partyjnaj elity. U 1937-m Jan Hamarnik zastreliŭsia, kab paźbiehnuć aryštu, ale jahonuju žonku heta nie vyratavała. Jak «udzielnica kontrrevalucyjnaj terarystyčnaj hrupy», jana była aryštavanaja i ŭ 1941-m rasstralanaja.
Žonka Hikały adkazvała za partyjnyja čystki
Natalli Jaŭhienaŭnie Čyžovaj, žoncy Mikałaja Hikały, jaki kiravaŭ BSSR u 1932—1937 hadach, pašancavała bolš. Jak dyrektar Instytuta žurnalistyki i zahadčyca adździeła kultury i prapahandy minskaha harkama CK, jana sama była ŭ Minsku staršynioj kamisii pa čystcy va ŭstanovach kultury, adukacyi i navuki. Praŭda, navat heta jaje nie ŭratavała — u 1937-m jana taksama była aryštavanaja. Adnak joj paščaściła vyžyć i ŭ 1955-m damahčysia reabilitacyi — i dla rasstralanaha muža, i dla siabie.
Panamarenki: syn śpiŭsia
Pancielajmon Panamarenka kiravaŭ BSSR u 1938—1947 hadach. Jahonaja žonka, Viera Hieorhijeŭna Hałavuchava, pieražyła muža na dziesiać hadoŭ i pamierła ŭ 1994-m. Ich syn, Valeryj, złoŭžyvaŭ ałkaholem i pamior u 1970-m, na čatyrnaccać hadoŭ raniej za baćku.
Historyk Emanuił Iofe ŭ svajoj knizie, pryśviečanaj Panamarenku, pryvodzić mierkavańnie, što akurat svavolstvy kampanii Valeryja Panamarenki z redkimi ŭ tyja časy zapalničkami mahli spryčynicca da zahadkavaha pažaru 3 studzienia 1946 hoda ŭ minskim kłubie NKHB na płoščy Svabody. Tady na elitnym navahodnim maskaradzie trahična zahinuli niekalki dziasiatkaŭ maładych ludziej.
Akramia Valeryja, Panamarenki mieli pryjomnuju dačku Zinaidu — jana stała archivistkaj.
Syn Husarava staŭ dysidentam
Mikałaj Husaraŭ uznačalvaŭ BSSR u 1947—1950 hadach. Z žonkaj, Panaj Alaksiejeŭnaj Ciuniajevaj, jon na toj momant užo nie žyŭ, choć i nie razvodziŭsia, kab nie psavać karjery. Syn Husaravych, Uładzimir, žyŭ z maci, vajavaŭ na froncie, staŭ akcioram, a ŭrešcie zrabiŭsia dysidentam-antysavietčykam. Dziakujučy zastupnictvu vysokapastaŭlenaha baćki, jaho nie pasadzili, a pakłali ŭ psichijatryčnuju lakarniu. Paźniej Uładzimir Husaraŭ ščyra apisaŭ svajo žyćcio ŭ knizie z nazvaj «Moj tata zabiŭ Michoełsa», apublikavanaj u 1978-m u Frankfurcie-na-Majnie.
Pana Alaksiejeŭna pamierła ŭ 1962 hodzie, Mikałaj Ivanavič — u 1985-m, a Uładzimir Mikałajevič — u 1995-m.
Patoličaŭ vielmi lubiŭ ciešču
Pra siamiejnaje žyćcio Mikałaja Patoličava, jaki byŭ pieršym sakratarom CK KPB u 1950—1956 hadach, a paźniej, u 1958—1985, zajmaŭ post ministra źniešniaha handlu SSSR, chodziać lehiendy. U siecivie časta možna sustreć śćvierdžańni, što Patoličaŭ ažno 27 hadoŭ byŭ u šlubie… sa słavutaj aktrysaj Elinaj Bystryckaj. Adnak heta niapraŭda. Vidać, spryčyniłasia da ŭźniknieńnia takoj dziŭnavataj kanśpirałahičnaj viersii taja akaličnaść, što savieckaja kinazorka nie afišavała svoj šlub. Sapraŭdnuju ž žonku Patoličava zvali Nadziejaj Ivanaŭnaj, i ź joj jon mieŭ dźviuch dačok, Ninu i Natallu.
Kažuć, Patoličaŭ mieŭ nastolki ciopłyja adnosiny ź cieščaj, što kali jana pamierła padčas vajny ŭ Čelabinsku, to ŭsie prysutnyja pry raźvitańni byli pierakananyja, što niabožčyca — rodnaja maci Mikałaja Siamionaviča.
Janina Mazurava źbirała na karty
Kiryła Trafimavič Mazuraŭ uznačalvaŭ BSSR u 1956—1965 hadach. Jon byŭ pieršym paśla 1920-ch biełarusam na hetaj pasadzie. Sa svajoj budučaj žonkaj, minčankaj Janinaj Stanisłavaŭnaj Leanovič, jon paznajomiŭsia ŭ 1940 hodzie. Padčas vajny ich šlachi razyšlisia — Janina apynułasia ŭ tyle, a Kiryła byŭ nakiravany arhanizoŭvać kamsamolskaje padpolle na akupavanaj terytoryi. Šlubam jany pabralisia tolki paśla vajny i mieli ŭ im troch dziaciej — Natallu, Alenu i Viktara. Janina Stanisłavaŭna skončyła piedahahičny instytut, paźniej tam ža i pracavała.
Ciełaachoŭnik Mazurava Viktar Kuzaŭleŭ pryhadvaŭ, što mienavita Janina Mazurava była inicyjatarkaj pasiadziełak žonak členaŭ Palitbiuro na svaim padmaskoŭnym leciščy, dzie jany lubili bavić čas za hulnioj u karty. Pamierła žonka Mazurava ŭ 2007-m hodzie, na 18 hadoŭ pieražyŭšy muža.
Mašeravy: razam prajšli vajnu
Budučaja žonka Piatra Mašerava Palina Andrejeŭna Hałanava naradziłasia ŭ 1917-m na Škłoŭščynie, u vioscy Novyja Čamadany. U 1939-m jana skončyła ŭ Minsku zubalačebnuju škołu i pa raźmierkavańni trapiła ŭ Rasony. Tut jana i paznajomiłasia z budučym mužam. Pra maładuju pryhožuju lekarku raspaviała Mašeravu jahonaja siastra, i jon ź cikaŭnaści pryjšoŭ da jaje lačyć zuby — a praz hod ažaniŭsia, užo ŭ partyzanskim atradzie.
I Piatro, i Palina byli z pačatkam vajny mabilizavanyja, prajšli praz pałon, ale znoŭ sustrelisia ŭ Rasonach. Padčas akupacyi zubny kabiniet Paliny Andrejeŭny byŭ adnoj ź javačnych kvater padpolla, a paśla jana razam z mužam była ŭ partyzanach, uznačalvała miedycynskuju słužbu atrada.
Kali Mašeraŭ zahinuŭ u tajamničaj aŭtakatastrofie pad Smalavičami 4 kastryčnika 1980 hoda, Palina Andrejeŭna była ŭ Karłavych Varach. Jana tady ŭpieršyniu adpačyvała biez muža, i jaje daviałosia terminova dastaŭlać samalotam u Minsk.
Pamierła Palina Andrejeŭna ŭ 2002 hodzie.
U Mašeravych było dźvie dački — Natalla i Alena. Natalla Piatroŭna, jakaja naradziłasia ŭ 1945-m, skončyła aśpiranturu fiłfaka BDU, vykładała litaraturu, a ŭ 2000 hodzie stała deputatam biełaruskaha parłamienta i navat źbirałasia ŭdzielničać u prezidenckich vybarach, ale potym admoviłasia. Alena Piatroŭna, narodžanaja ŭ 1949-m, skončyła Minski radyjotechničny instytut, jana kandydat techničnych navuk, žyvie ŭ Maskvie.
Kamientary