«Niesokrušimaja i lehiendarnaja» na maršy ŭ Zachodniuju Biełaruś

Choć usie savieckija fota ź vieraśnia 1939-ha pastanovačnyja, jany ŭsio ž pieradajuć atmaśfieru taho času. Na fota: čyrvonaarmiejcy z žycharami Maładziečna. Fota: Biełaruski dziaržaŭny archiŭ kinafotafonadakumientaŭ.

U vieraśni 1939 hoda polskaja armija, abiaskroŭlenaja zmahańniem z hitleraŭskaj Hiermanijaj, nie akazvała Čyrvonaj armii arhanizavanaha supracivu. A biełarusy i ŭkraincy, jakich u Polščy ŭciskali, vieryli, što caviety pryniasuć lepšuju dolu, ziamlu, svabodu i roŭnaść. Tamu prasoŭvałasia pa Zachodniaj Biełarusi savieckaje vojska biez asablivych pieraškod. Ale heta na pieršy pohlad. Zusim inšaje čytajem u spravazdačach asobych adździełaŭ NKVD. Spravazdačy hetyja byli zusim sakretnyja i pryznačalisia tolki dla vuzkaha koła asob. Tamu ŭ ich pisali nie tolki pra toje, što mieła być, ale i pra toje, što było realna.

Mnie daviałosia aznajomicca sa spravazdačami asobaha adździeła Upraŭleńnia dziaržaŭnaj biaśpieki NKVD BSSR vajskovaha złučeńnia № 6394 Biełaruskaj asobaj vajskovaj akruhi. Adnym ź jaje asnoŭnych harnizonaŭ byŭ Barysaŭ. Tam raźmiaščalisia tankavyja čaści, a mienavita 2-ja lehkatankavaja bryhada, jakaja ŭvachodziła ŭ skład 15-ha tankavaha korpusa. Pra bajavy šlach hetaj bryhady ŭ vieraśni 1939-ha i pojdzie havorka.

Chto ŭ les, chto pa drovy

11 vieraśnia 1939 hoda ŭ Biełaruskuju i Kijeŭskuju asobyja vajskovyja akruhi pastupiŭ zahad ab razhortvańni palavych upraŭleńniaŭ. Była abvieščanaja mabilizacyja reziervistaŭ. Na terytoryi Biełaruskaj akruhi byŭ razhornuty Biełaruski front pad kamandavańniem kamandarma 2-ha ranhu Michaiła Kavalova.

Užo napiaredadni ŭ Barysaŭskim harnizonie zapanavała mituśnia. 8 vieraśnia ŭ 14:00 pastupiŭ zahad: braniabojnyja i zapalnyja patrony, jak sakretnyja, razradzić i zdać na skład. Na nastupny dzień było zahadana, naadvarot, usie takija patrony trymać u mašynach i skryniach, a na skład zdać tyja, jakija ź lohkaj kulaj. Pakul tankisty zajmalisia pieranosam bojeprypasaŭ tudy-siudy, byŭ addadzieny novy zahad: vystupać, a ŭ dyski zakłaści braniabojnyja patrony. U vyniku ŭsioj hetaj błytaniny 9 sakretnych (!) patronaŭ z kulaj B-32 niedzie zhubilisia.

9 vieraśnia 1939 hoda ŭ 18:30 čaściam i padraździaleńniam złučeńnia № 6394 była abjaŭlena bajavaja tryvoha z vychadam da miesca kancentracyi na poŭdzień ad viosak Smyki i Machavoje la Smalavičaŭ. Niekatoryja kamandziry mašyn, śpiašajučysia, hruzili bojekamplekty i zapčastki inšych adździaleńniaŭ, u toj čas jak tyja nie mahli znajści svajho. U vyniku mnohija vyjechali biez hruzu. Načalnik sanitarnaj čaści vajskovy doktar 2-ha ranhu Kočataŭ, vyjazdžajučy z Barysava, nie ŭziaŭ z saboj anijakich miedycynskich instrumientaŭ. Užo niedaloka ad miažy jon «mabilizavaŭ» (heta značyć, prosta zabraŭ «imieniem revalucyi») instrumient u adnoj ź miascovych balnic. Aŭtatranspartnaja rota, vystupajučy pa tryvozie, nie pravieryła ŭsie svaje aŭtacysterny, i ŭžo ŭ darozie vyjaviłasia, što šeść ź ich jeduć pustymi. Daviałosia ich viartać nazad, kab taki napoŭnić palivam.

Terminy sarvanyja

Vystupleńnie z Barysava pačałosia a 23-j hadzinie i praciahvałasia da 2—3-j nočy. Da miesca kancentracyi čaści prybyvali da 12-j hadziny nastupnaha dnia, choć mielisia prybyć u 5 ranicy. Užo tut spaźnieńnie skłała 7 hadzin! I heta nie va ŭmovach napadu voraha, jak było 22 červienia 1941-ha, a ŭ adnosna spakojnaj situacyi, kali kamandziry byli zahadzia papiaredžanyja. Pry hetym na maršy da miesca kancentracyi kałona 2-j tankavaj bryhady raściahnułasia tak, što pamiž niekatorymi mašynami byŭ intervał, bolšy za 2 km.

Usio zaciahnułasia, bo ŭžo ŭ pieršyja hadziny pačalisia pałomki i avaryi: za pieršyja sutki adbyłosia 15 vymušanych prypynkaŭ, ź ich 13 — pa pryčynie pałomak. U rajonie Žodzina tank BT-7, idučy bieź śviatła, zvaliŭsia pad adchon i pierakuliŭsia dahary kołami na viežu. Ekipaž, praŭda, nie paciarpieŭ, ale doŭha nie moh vyleźci, pakul tank nie pieraviarnuli. Niekalki inšych tankaŭ nočču sutyknulisia z takimi ž mašynami, jakija stajali napieradzie. Jašče adzin BT-7 pa darozie zahareŭsia, u inšaha raspłavilisia padšypniki… A aŭtamašyna parkavaj roty pad kiravańniem šafiora, jaki byŭ tolki-tolki pryzvany ŭ vojska, adstała, źbiłasia z darohi i tolki na nastupny dzień była znojdziena ŭ rajonie vioski Vołma. Kab nieŭzabavie znoŭ zhubicca.

Pieršyja achviary

Nastupnym punktam była vioska Kajkava za 25 km na poŭdzień ad Minska, kudy bryhada prybyła 12 vieraśnia. Tady źjavilisia pieršyja čałaviečyja straty. U adnym z bataljonaŭ tank zahłuch, a kali jaho brali na buksir, pamiž dvuma tankami patrapiŭ miechanik-kiroŭca Afanaśjeŭ. U toj ža dzień kala čyhunačnaha pierajezda rehuliroŭščyk bryhady Barabanaŭ padčas prachodžańnia kałony sprabavaŭ zakinuć u luk tanka jabłyki. U hety čas miechanik-kiroŭca Mironaŭ zrabiŭ pavarot, i Barabanaŭ trapiŭ pad husienicu — tank prajechaŭsia pa jahonych nahach.

Pierajazdžajučy cieraz čyhunku ŭ rajonie vioski Alaksiejeŭka za 20 km ad Minska, aŭtamašyna-latučka (majsternia) trapiła pad ciahnik. Zahinuli 4 čałavieki: małodšy vajentechnik Jarmuš, čyrvonaarmiejcy Liŭšyc i Šyhimaha, a taksama šafior, prypisany vajenkamatam «na čas vučeńniaŭ» (navat asoby adździeł nie viedaŭ jahonaha proźvišča). Akramia taho, 4 čałavieki byli paranienyja, ź ich čyrvonaarmiejec Japichin — mocna.

A tym časam u Barysavie

13 vieraśnia bryhada znachodziłasia kala vioski Ładyha za 40 km na poŭdzień ad Minska. U hety čas u Barysavie siarod žonak kamandziraŭ pajšli čutki, što ich buduć evakuiravać. Šturškom pasłužyła toje, što kamisar čaści Kabanaŭ pryjechaŭ dachaty ŭ Barysaŭ, pahruziŭ usie svaje rečy (rovar, łožak, šafu, kušetku) i vyviez žonku z rečami. Žonki inšych kamandziraŭ stali taksama pakavać rečy. Vyhladaje, niekatoryja kamandziry nie mieli ŭpeŭnienaści ŭ ščaślivym vyniku vajny z Polščaj, a tamu namahalisia adpravić svaje siemji dalej ad miažy. Padobnuju karcinu mnohija pabačyli i 22 červienia 1941 hoda, kali minskija partrabotniki bolš zajmalisia evakuacyjaj svaich siemjaŭ, čym vykanańniem słužbovych abaviazkaŭ.

Paśla sychodu asnoŭnych siłaŭ u Barysaŭskim harnizonie stali rychtavać vojski druhoha ešałonu. Adkazny za padrychtoŭku pałkoŭnik Kuźniacoŭ, štodnia źbirajučy ŭ siabie ŭ kabiniecie kamandziraŭ čaściej, paŭtaraŭ: «Mabilizacyja sarvanaja, chutka budzie zroblena rasśledavańnie, i taho-siaho za hetuju spravu voźmuć, bo mašyn niama, i druhi ešałon my svoječasova padniać nie možam». Jahonuju paniku možna zrazumieć: z 460 mašyn jon nie atrymaŭ 105 — amal čverć. Drenna taksama było z zapčastkami. Pastajannyja pałomki vyčarpali ŭsie zapasy, niekatoryja zapčastki skončylisia jašče na savieckaj terytoryi. Tanki, mašyny i traktary hublalisia pa darozie, na ich pošuki vypraŭlalisia aficery, jakija taksama nadoŭha źnikali.

U boj nie rvalisia

Pierachod miažy 17 vieraśnia taksama supravadžaŭsia incydentami. Akramia taho, što šmat tankaŭ zahrazła ŭ bałocie, ekipaž adnaho ź ich, bajučysia pierachodu na terytoryju Polščy, za 10—15 km ad miažy pasadziŭ tank na pień. Na im tank prastajaŭ cełyja sutki. Vyzvaliŭšy mašynu, tankisty samastojna pierajšli miažu. Ale ŭ momant hetaha pierachodu miechanik-kiroŭca Saŭcoŭ tak razhubiŭsia, što nie moh vieści tank. Kamandzir tanka Majsiejeŭ uziaŭ kiravańnie na siabie. Adnak čaść svaju tankisty nie šukali i ŭ boj nie śpiašalisia. Bolš za toje, Saŭcoŭ vyvieŭ sa stroju startar. Navat kali pamočnik kamandzira čaści samastojna znajšoŭ hety tank i zamianiŭ startar, ekipaž nie śpiašaŭsia na pieradavuju, a kruciŭsia pa tyłach. I tolki 26 vieraśnia (heta značyć, praz 9 dzion paśla pierachodu miažy!) tank taki ŭdałosia pryvieści ŭ čaść.

Padobnaja historyja adbyłasia i ź jašče adnym tankam BT-7, u jakim taksama vyvieli sa stroju startar, kab tank nie ŭdzielničaŭ u bajach. Načalnik asobaha adździeła bryhady Barysaŭ rapartavaŭ, što «tank znachodziŭsia ŭ vioscy, dzie zhadanyja asoby jeli jaječni, miod, sała, harodninu i anitrochi nie śpiašalisia viartacca ŭ čaść. Kali byŭ vyjaŭleny hety tank, kamandzir tanka Rohaŭcaŭ zajaviŭ: «Jak škada, što vy nas znajšli, tut tak dobra žyć»». Pa dvuch hetych vypadkach asoby adździeł pačaŭ rasśledavańnie.

Zrešty, uličvajučy atmaśfieru taho času, nielha vyklučać, što častku zvyčajnych arhanizacyjnych «kasiakoŭ» enkavedysty raździmali da ŭzroŭniu vyjaŭlenaha imi śviadomaha «škodnictva», kab atrymać novyja zorački. Heta byŭ ich chleb.

«Bronia kriepka, a tanki naši bystry»

Paśla pierachodu miažy da ŭsich prablem dadalisia i bajavyja straty, u tym liku z-za stralby pa svaich. Źjavilisia vypadki maradziorstva. Asoby adździeł nie paśpiavaŭ fiksavać usie antysavieckija vykazvańni sałdat nakštałt «Jak tut dobra! Nie toje što ŭ SSSR». Savieckija vajskoŭcy ŭsich uzroŭniaŭ skuplali ŭ polskich kramach uvieś tavar, zabivali im svaje tanki, a taksama adpraŭlali dadomu ŭ pasyłkach.

Što ž tyčycca ŭdziełu ŭ bajavych apieracyjach, takich, jak, naprykład, bai za Hrodna, to bolšuju častku času bryhada… prastajała biez paliva. U bitvu za Aŭhustoŭ 21 vieraśnia bryhada zmahła delehavać tolki 40 mašyn, sabraŭšy ich pa roznych bataljonach.

50% tankaŭ bryhady ŭ hety momant stajali bieź bienzinu ŭ rajonie Vaŭkavyska.

Pra straty, u pieravažnaj bolšaści nie bajavyja, śviedčyć takaja statystyka: na 25 vieraśnia 1939 hoda, kali 2-ja tankavaja bryhada znachodziłasia ŭ rajonie horada Sakołka, pa roznych pryčynach tudy nie pryjšła 81 mašyna. Ź ich było 52 (!) tanki BT-7, adna broniemašyna BA-10 i 29 kołava-transpartnych mašyn. Jak my bačym, bryhada biez udziełu ŭ surjoznych bajach zastałasia biez 25% tankaŭ.

Pavialičyć

Niesumnienna, što bajavy šlach adnoj bryhady — heta ŭsiaho tolki frahmient karciny. Ale i ŭ takim vypadku vializnyja niebajavyja straty (i ludskija, i techniki) pakazvajuć, što pry kancy 1939 hoda savieckaja armija była zusim nie hatovaja da vajny. Jak by hučna ni śpiavali pieśni pa radyjo pra «niesokrušimuju i lehiendarnuju», ni hrazilisia zakidać voraha šapkami i pieramahčy jaho na jahonaj ža terytoryi.

Treba było rabić niejkija vysnovy, i jany, viadoma, rabilisia. Ale niešta kardynalna źmianić za paŭtara hoda, jakija zastavalisia da pačatku novaj vajny, było niemahčyma. Hałoŭnaje: represii vybili z šerahaŭ Čyrvonaj armii ŭsich kamandziraŭ, zdolnych dumać samastojna, krytyčna stavicca da palityki partyi i jaje pravadyra. Aryšty i razhalinavanaja sietka danosčykaŭ pasiejali strach i niedavier. U vyniku za heta zapłacili žyćciom miljony ludziej.

 ***

«Niepabiadzimyja» prachodzili mima. Voś kala mianie spyniłasia kavaleryja, i ja zaŭvažyŭ, jakija ŭ ich niačyščanyja ruli, a visieli jany — u kaho na viaroŭcy, u kaho drot, a ŭ niekaha navat telefonny kabiel. Koni nie kutyja, vidać, ad niekalkich miesiacaŭ, bo kapyty adraśli jak u hreckaha žaŭniera. Padumaŭ, jak daloka hetaja «niepabiadzimaja» dojdzie. I sapraŭdy, nieŭzabavie ŭsie darohi byli zavalenyja końmi, jakija nie mahli iści biez padkoŭ. Častku hetaje niaščasnaje žyvioliny ludzi pazabirali, pazastałyja ž addali svaje žyćci za «ščaślivaje savieckaje žyćcio»…

…Kala darohi, što viała ŭ Niahnievičy, była vidać i maja haspadarka, a za joju na darozie stajaŭ saviecki tank. Heta nie na žart mianie ŭstryvožyła: sapraŭdy, čaho jon staić, kali ŭsie śpiašajucca jechać na zachad?

Padychodžu da svajho sadu. Nidzie ni dušy. Idu ŭ dom. Siamja ŭdoma. Kažuć, tank sapsavaŭsia, adzin pajechaŭ u Navahradak, a dvuch žaŭnieraŭ pakinuli ŭ tanku.

Padsiłkavaŭsia, adpačyŭ, pajšoŭ u sad. Zaraz ža bajcy, uhledzieŭšy mianie, vyleźli i iduć u maim napramku. Ja taksama nakiravaŭsia da ich. Padychodziačy da mianie, skazali: «Zdravstvujtie, hraždanin», — i nie paśpieŭ ja adkazać, jak jany pačali prasić jabłyk. Ja havaru im: zaraz vam vyniesu. A jany ŭ adzin hołas: «Paźniej, nie nužno, my etich sorviom». Ja havaru: «Hetyja jašče nie paśpieli, jany prydatnyja buduć za 4—5 tydniaŭ; heta antonaŭka, a tam, dalej — ranaty, kasielskaja i baŭmana, jany jašče bolej vymahajuć daśpiavać — 7—8 tydniaŭ». Ja znaŭ, čamu jany nie chočuć uziać jabłyki, jakija ababranyja lažali. Im ubili ŭ hałovy, što my palaki i možam ich atrucić.

Dazvoliŭ narvać antonaŭki, za što atrymaŭ «spasibo». Jany pajšli da svaje mašyny-tanka. Hetym razam siadzieli vonki na travie pad klaninaju, źjadajučy niedaśpiełuju antonaŭku, ad jakoj, jak u nas kažuć, až za vušami piščała…

Pavialičyć

…Tank staić treci dzień, čakajučy prychodu majstroŭ. Siaržant paviarnuŭsia z Navahradka, ale mocna prastudziŭsia. Ja skazaŭ bratu, kab toj pahutaryŭ ź siaržantam i prapanavaŭ načavać u maim domie (u brata nie było miesca, jahonaja siamja była vialikaja). Siaržant admoviŭsia iści da mianie. Tady ja pajšoŭ da jaho sam i biez zaściarohi skazaŭ, što my nie źjaŭlajemsia zabojcami, my — relihijnyja, što ŭ taki čas chiba varjat moh by zrabić hrešny zły ŭčynak žaŭnieru. Siaržant pahadziŭsia i pryjšoŭ nanač.

Ja nie chacieŭ ź im hutaryć na palityčnyja temy, tamu čas viačerni pravodzili ŭ maich apaviadańniach z časoŭ Pieršaj suśvietnaj vajny. Na viačeru žonka pryhatavała ŭsio najlepšaje i naparyła małaka z masłam i miodam. Kali ŭsio było pastaŭlena na stoł, jon ni da čaho nie dakranuŭsia, pakul ja pieršy nie braŭ. Pierad snom vypiŭ aśpiryny i pajšoŭ spać. Ale pierad tym skazaŭ, što adzin małady čałaviek, jaki tut pierad domam chadziŭ, havaryŭ tankistam šmat drennaha na mianie…

…Nazaŭtra ŭsia maja siamja zachoŭvała poŭnuju ciš, kab nie pabudzić nialubaha hościa. Pryjezd majstroŭ i ź imi lejtenanta padniaŭ jaho z paścieli ŭ poŭnym azdaraŭleńni. Žonka pryhatavała śniadanak i zaprasiła da stała abodvuch, ale lejtenant admoviŭsia, tolki vykazaŭ ździŭleńnie z šmat jakich patraŭ, dadajučy ŭ bok siaržanta: «Vielmi ciabie dobra haściujuć». U hutarcy lejtenant vykazaŭ, što jon pachodzić z Novych Daroh Babrujskaha pavieta. Jakraz žonka i ja ŭ pieršuju vajnu tam žyli niekatory čas, asabliva žonka, i amal usich znała. I kali skazała, što ŭsich viedaje ŭ Novych Darohach, to jon spyniŭ hutarku i nie skazaŭ svajho proźvišča.

Paśniedaŭšy, ščyra padziakavaŭ, i pajšli jany da tanka, jaki byŭ užo zapraŭleny, i adrazu ž adjechali na zachad. Usie hałoŭnyja siły išli na zachad, tolki siam-tam zastalisia tyłavyja čaści Čyrvonaje armii.

Alaksandr Stahanovič. Uspaminy pasła

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0