Niamieččyna i Francyja viartajuć kulturnyja kaštoŭnaści krainam Afryki. Biełaruś moža vykarystać hety precedent?
Piša Viera Dziadok.
U studzieni 2020 hoda Polšča źviarnułasia da Rasii z prośbaj ab viartańni 20 mastackich tvoraŭ i archivaŭ, vyviezienych padčas Druhoj suśvietnaj vajny, a ŭ lutym biełaruski deputat Ihar Marzaluk zajaviŭ, što było b pravilna i «pa-sajuźnicku» viarnuć Biełarusi vyviezienyja na časovaje zachavańnie kaštoŭnaści.
Ihar Marzaluk: Pryjšoŭ čas viarnuć tyja kaštoŭnaści, jakija zachoŭvajucca ŭ Rasii
Sprečki ab kulturnych kaštoŭnaściach zajmajuć usio bolšaje miesca ŭ dypłamatyčnych adnosinach. Jak ža jany vyrašajucca? I što treba viartać: tolki narabavanaje abo taksama vyviezienaje sa zhody ŭłaśnika? tolki vyviezienaje ź inšaj krainy ci taksama z taho, što było častkaj adnoj dziaržavy?
U 2020 hodzie ŭ Bierlinie musić adkrycca Humbalt-forum. U samym centry stalicy, u adnoŭlenym Bierlinskim pałacy — byłym hedeeraŭskim pałacy respubliki, — majuć być pradstaŭlenyja inšyja kultury. Asnovu ekspazicyi hetaha (nie tolki muziejnaha) kulturnaha centra pavinny, pavodle płana, skłaści kalekcyi z Afryki i Akijanii.
Tut i razhareŭsia skandał. Akademičnaja i intelektualnaja hramadskaść zadałasia pytańniem pra pravamocnaść znachodžańnia i ekspanavańnia hetych kalekcyj na fonie ich źjaŭleńnia ŭ Hiermanii ŭ kałanijalnym kantekście i taho, u jakim śviatle pra ich budzie raspaviadać budučy Humbalt-forum.
Adbyvałasia heta ŭsio na fonie pośpiechaŭ pravienansu — daśledavańnia pachodžańnia abjektaŭ mastactva. U suviazi z tym, što padčas nacyjanał-sacyjalizmu cełyja mastackija zbory i kalekcyi hvałtam byli prysabiečany kalekcyjanierami, ich pachodžańnie ciapier nie ličycca «čystym» i muziei nie ličać maralnym mieć takija rečy ŭ kalekcyi.
Tak Humbalt-forum i kalekcyi kałanijalnaha času razhajdali dyskusiju pra kałanijalizm i jahonyja nastupstvy, a taksama — pra kankretnyja pradmiety, što znachodziacca ŭ niamieckich muziejach.
Padliŭ smały ŭ ahoń prezident Francyi Emanuel Makron, jaki, vystupajučy ŭvosień 2018 hoda va ŭniviersitecie va Uahaduhu (stalicy Burkina-Faso), zajaviŭ, što za nastupnyja 5 hadoŭ treba stvaryć umovy dla restytucyi afrykanskaj spadčyny. Paśla hetaha francuzski prezidencki ofis zamoviŭ navukovaje daśledavańnie — vyznačyć mety i stratehiju viartańnia tvoraŭ. Aŭtary dakładu pryjšli da vysnovaŭ, što restytucyja — heta tolki maleńkaja častka prablemy, a hłabalnaja zadača zaklučajecca ŭ tym, što budavać adnosiny z Afrykaj treba nanova. Jany miarkujuć, što treba pryniać pryncypovaje rašeńnie — viartać jak raŭnapraŭnamu ŭsio, što było vyvieziena z Afryki, i nie brać na siabie rolu sačyć za tym, nakolki adpaviedna jeŭrapiejskim standartam buduć pryniatyja na radzimie kalekcyi.
Niamieckija palityki pryniali rašeńnie, što muziei pavinny aktyŭna zaniacca daśledavańniem pachodžańnia abjektaŭ i ich viartańniem, nie čakajučy adpaviednaha patrabavańnia ad afrykanskich muziejaŭ.
Hiermanskaja Afryka
Pierad Pieršaj suśvietnaj vajnoj Hiermanija była treciaj u śviecie kałanijalnaj dziaržavaj paśla Anhlii i Francyi, joj naležali, siarod inšaha, terytoryi Niamieckaj Uschodniaj Afryki (siońnia Tanzanija) i Niamieckaja Paŭdniova-Zachodniaja Afryka (siońnia Namibija).
Historyja niamieckich kałonij poŭnaja trahičnych staronak. Tak, u Niamieckaj Paŭdniova-Zachodniaj Afrycy (siońniašniaj Namibii) u pieryjad z 1904 pa 1908 hod byli zabity i daviedzieny da hałodnaj śmierci dziasiatki tysiač ludziej ź plamion hierera i nama. Užo tady niamieckija kałanijalnyja ŭłady vykarystoŭvali pracoŭnyja łahiery.
U kałonii Hiermanskaja Uschodniaja Afryka (Tanzanija) u 1905—1907 było žorstka razdušana paŭstańnie madžy-madžy suprać kałanijalnaj ułady.
Adnak samaja viadomaja i pakazalnaja kalekcyja mastactva trapiła ŭ Jeŭropu nie ź niamieckich, a z brytanskich kałonij — heta t.zv. Bieninskaja bronza.
«Ab biazmytnym handli»
Hetyja tvory mastactva byli narabavany brytancami ŭ 1897 hodzie padčas t. zv. karnaj ekśpiedycyi ŭ Bieninskim carstvie (siońnia heta Nihieryja). Nahodaj dla ekśpiedycyi staŭ uzbrojeny adpor bienincaŭ brytanskaj delehacyi, što pryjechała z metaj patrabavać vykanańnia padpisanych raniej pahadnieńniaŭ ab biazmytnym handli. Delehacyja była papiaredžana ab niedarečnym terminie — adbyvalisia kultavyja ŭračystaści. Tym nie mienš jany pasprabavali dasiahnuć svajoj mety, ale byli zabityja bienincami. Tady z Brytanii dasłali padmacavańnie dla karnaj ekśpiedycyi, padčas jakoj byŭ razburany pałac cara, a tvory mastactva z bronzy i słanovaj kostki, jakija častkova pachodzili až z 15 st., razrabavali i vyvieźli ŭ Jeŭropu, pradajučy tam časam pa košcie materyjału. Mnohija z vyviezienych abjektaŭ mieli rytualny charaktar, byli pryśviečany prodkam peŭnych siemjaŭ i raspaviadali pra ŭčynki i žyćciapisy hetych prodkaŭ. Tamu rabavańnie mieła nie tolki ekanamičnaje značeńnie, ale jašče i pieražyvałasia jak hańba i prynižeńnie.
Niamieckija muziei, razumiejučy mastackuju kaštoŭnaść hetych rečaŭ, aktyŭna nabyvali ich. Hamburh staŭ viadomy jak dobraje miesca dla zbytu kałanijalnaha mastactva.
Mienavita niamieckija muziei i zrabili bieninskuju bronzu znakamitaj. Tahačasny dyrektar muzieja mastactvaŭ i ramiostvaŭ u Hamburhu Justus Brynkman, nasupierak raspaŭsiudžanamu mierkavańniu pra prymityŭnaść afrykanskaha mastactva, adstojvaŭ jaho mastackuju vartaść, paraŭnoŭvajučy hetyja skulptury ź jeŭrapiejskim mastactvam časoŭ Reniesansu.
T.zv. Bieninskija bronzy zachoŭvajucca i vystaŭleny dla ahladu ŭ hamburhskim Muziei kultury i ramiostvaŭ, jašče niekalki — u Zamorskim muziei Bremiena. U miežach tak zvanaha Bieninskaha dyjałohu muziei Vialikabrytanii, Niderłandaŭ, Šviecyi dy Aŭstryi ŭ supracoŭnictvie ź bieninskaj karaleŭskaj siamjoj pracujuć nad časovaj vystavaj u Nihieryi. Ź niamieckaha boku ŭ dyjałohu ŭdzielničaje Bierlinski etnałahičny muziej, jaki vałodaje značnaj kalekcyjaj artefaktaŭ z kolišniaha Bieninskaha carstva — kala 500 pradmietaŭ. U kalekcyju Bierlinskaha etnałahičnaha muzieja Bieninskija bronzy trapili praz kuplu ŭ handlaroŭ mastactvam.
U vyniku hramadskich dyskusij na siońniašni dzień da standartaŭ muziejnaj pracy naležyć nie tolki ekspanavać pradmiety z kałanijalnaha minułaha, ale i abaviazkova raskryvać składanyja abstaviny nabyćcia pramietaŭ i traplańnia ich u kalekcyju muzieja.
Ci byŭ abmien pravamiernym
Kali ŭ vypadku ź Bieninskaj bronzaj historyja traplańnia ŭ Jeŭropu adnaznačna źviazana z hvałtam, to ŭ mnohich inšych vypadkach heta nie tak. Mnohija pradmiety z Afryki była nabyty abo abmienieny. Tamu ŭ kožnym kankretnym vypadku daśledčyki adsočvajuć, chto i na jakim karabli pryvioz kaštoŭnaści i kamu ich pradaŭ, ci byŭ abmien pravamiernym i h.d.
Hamburh, kolišni centr handlu rabami i tvorami kałanijalnaha mastactva, siońnia imkniecca da aśviatleńnia hetych zmročnych staronak historyi horada. Tut skłałasia koła daśledčykaŭ i aktyvistaŭ, jakija adstojvajuć patrabavańnie pra viartańnie kaštoŭnaściej na ich radzimu. Sienat Hamburha pryniaŭ pryncypovaje rašeńnie viartać usie pradmiety, jakija buduć zapatrabavanyja afrykanskimi krainami. Krytyki restytucyi zadajuć rezonnyja pytańni: chto źjaŭlajecca spadčyńnikam vyviezienych pradmietaŭ i kamu ich viartać — narodu abo carskaj siamji? Jakija nastupstvy moža paciahnuć za saboj viartańnie? Taksama ŭ chodzie dyskusii vyśvietliłasia, što ŭ afrykanskich krainach panuje zusim inšaje razumieńnie hetych kaštoŭnaściej.
Naprykład, sami pradmiety, vyviezienyja ŭ Jeŭropu, časta byli tolki častkaj pierfarmatyŭnych mastactvaŭ i ŭ mnohich vypadkach naohuł nie pryznačalisia dla doŭhaha zachavańnia i kansiervacyi. Łohika pradmietaŭ mastactva była zusim inšaja: časta jany pryśviačalisia miortvym i tryvali stolki, kolki i pamiać pra ich.
Tahačasnyja ž jeŭrapiejskija etnołahi mierkavali, što zboram pramietaŭ mastactva jany ratujuć dla navuki viedy pra aŭtentyčnyja kultury, jakija, tady ličyłasia, chutka źniknuć. I tolki značna paźniej na źmienu zboru ekspanataŭ pryjšli inšyja navukovyja mietady: nazirańnie, zapis, palavoje daśledavańnie.
Viartańnie rytualnaj siły
Da taho ž dla afrykancaŭ identyčnaść abjektaŭ źmianiajecca, kali jany traplajuć u muziej. Jany mohuć hublać svaju rytualnuju siłu, kali vykarystoŭvajucca pa-za rytualnym kantekstam. Dobraja navina — možna pravieści rytuał dla nadańnia novaj siły. U adroźnieńnie ad jeŭrapiejskaj kultury, u Afrycy i Akijanii vielmi mocnaja vusnaja tradycyja pieradačy viedaŭ, i navat va ŭmovach adsutnaści samich pradmietaŭ mastactva viedy pra ich pieradajucca praz pakaleńni. Na ŭzroŭni idei historyja hetych abjektaŭ dobra viadomaja, jak i viadomyja pravy na ŭładańnie. Heta jak kryž Jefrasińni Połackaj, jaki nichto nie bačyŭ, ale jaki prysutničaje ŭ kulturnym poli.
Tamu dla šmat kaho z krytykaŭ restytucyi pamknieńnie jeŭrapiejcaŭ viarnuć sami abjekty źjaŭlajecca tolki paćviardžeńniem ich adčuvańnia pieravahi, a pamknieńnie «zastupicca» za jeŭrapiejcaŭ — prajavaj «kompleksu biełaha vyratavalnika» — mienavita taho kompleksu, jaki niekalki stahodździaŭ tamu pryvioŭ u Afryku misijanieraŭ. Takija pavodziny ličacca paternalisckimi. Na źmienu im nieabchodna bolš uklučać samich pradstaŭnikoŭ afrykanskich krain u dyjałoh, davać im słova i dać im mahčymaść «tłumačeńnia historyi» — mahčymaść hołasu i raskazu pra svoj bok hetaj historyi. Tanzanijcy kažuć pra «našu supolnuju historyju» i chočuć, kab u Hiermanii bolš viedali pra paŭstańnie madžy-madžy.
Viartajuć navat pareštki
Adnym z asnoŭnych patrabavańniaŭ da Hiermanii z boku Namibii stała viartańnie čałaviečych pareštkaŭ, vyviezienych dla vyvučeńnia z metaj paćvierdzić rasavyja teoryi. Pareštki znachodzilisia ŭ Muziei historyi miedycyny ŭ klinicy Šaryte. Dahetul partyi pareštkaŭ pieradavalisia trojčy ŭ 2011, 2014 i 2018 hodzie. Pieršačarhovaj palityčnaj zadačaj dla Namibii źjaŭlajecca pryznańnie Hiermanijaj za hienacyd złačynstvaŭ, ździejśnienych u 1904—1908 hadach.
Artefakty ź Bierlinskaha etnałahičnaha muzieja pachodžańniem z Namibii płanujecca pakazać u krainie pachodžańnia ŭ miežach časovaj vystavy.
Aktyvisty z nacyjanalnych supolnaściej havorać pra toje, što važniejšym za viartańnie pradmietaŭ mastactva źjaŭlajecca pieranazvańnie vulic, nazvanych u honar kałanizataraŭ. U Bierlinie isnuje inicyjatyva pa pieranaźvie vulicy Karła Pieterca, viadomaha ŭ Tanzanii pad mianuškaj «Kryvavaja ruka» abo Pieters-viešalnik — viadomaha svajoj žorstkaściu kamisara vobłaści Kilimandžara ŭ Niamieckaj Uschodniaj Afrycy. Postkałanijalnyja abjadnańni prapanoŭvajuć nazvać aleju ŭ honar paŭstańnia madžy-madžy (1905—1907). U toj ža čas pieranazyvańnie vulic zaŭsiody natykajecca na supraćstajańnie žycharoŭ. U Hanoviery i Kili vulicy, nazvanyja ŭ honar Pietersa, užo atrymali novyja imiony.
Vulicy taksama pierajmianoŭvajuć
Sienat Hamburha vypuściŭ buklet z karotkimi bijahrafijami ludziej, jakija «adznačylisia» ŭ časy kałanijalizmu i ŭ honar jakich nazvanyja vulicy ŭ Hamburhu. U 2014 hodzie sienat vypuściŭ dakładnuju zapisku pra pracu nad kałanijalnym minułym, u jakoj rajać padklučać da aśvietnickaj pracy i aśviatleńnia histaryčnych padziej šyrokija koły hramadstva, asabliva moładź i školnikaŭ. Tady ž horad vyrašyŭ stvaryć Histaryčny sad Hiermanija — Tanzanija na miescy byłoj kazarmy, nazvanaj u honar kamandzira, što padaŭlaŭ paŭstańnie madžy-madžy.
U Hamburhu, jak i ŭ inšych bujnych niamieckich haradach, dziejničaje inicyjatyva postcolonial, jakaja pravozić ekskursii z tłumačeńniem kałanijalnaha minułaha horada. Adna z centralnych vulic u partovaj častcy Hamburha nazvanaja imiem tanzanijskaj stalicy — pobač z vulicami, nazvanymi ŭ honar Mahiełana i Marka Poła.
I chacia Humbalt pa-raniejšamu zaŭždy žyvy, usio ž dekałanizacyja pačałasia. Etyka źmianiłasia niezvarotna, i ŭ jeŭrapiejskim muziei niemahčyma bolš raspaviadać pra hałovy bieninskich karaloŭ, nie havoračy pra tyja złačynstvy, na fonie jakich adbyvaŭsia ich vyvaz u Jeŭropu.
Nakolki kałanijalnyja našy muziei?
Pavodle krytykaŭ kałanijalizmu, jaŭnaj jaho prykmietaj źjaŭlajecca padzieł mastactva na jeŭrapiejskaje (miesca jakomu — u muziei mastactva) i kałanijalnaje (miesca jakomu — u etnahrafičnym (krajaznaŭčym) muziei). A što z hetym u nas?
Ci moža praktyka restytucyi ŭ afrykanskija krainy być pieraniesienaja ŭ biełaruskija realii i pry jakich umovach?
«Dla taho, kab pieranosić na biełaruskija realii niejkija postkałanijalnyja schiemy, spačatku treba pravieści intelektualnuju i palityčnuju pracu pa abmierkavańni postkałanijalnaha statusu Biełarusi i vyznačeńnia, jakim byŭ charaktar zaležnaści Biełarusi ad SSSR i Rasii, — kaža kandydat sacyjałahičnych navuk Alaksiej Łastoŭski. — Takoj pracy praviedziena nie było, my nie bačym kanfierencyj i publikacyj, pytańnie pra postkałanijalizm nie sfarmulavana ŭ samoj Biełarusi, i nie pačuta, i nie pryznana zvonku. U 1990-ja hady viałasia dosyć žvavaja dyskusija, papularyzavaŭ postkałanijalnuju paviestku Ihar Babkoŭ, ale ŭžo doŭhi čas u hetym kirunku ničoha nie robicca. Pravodzić poŭnuju anałohiju pamiž kantynientalnymi impieryjami i impieryjami z zamorskimi kałonijami nielha. U SSSR, u svaju čarhu, charaktar ekspłuatacyi taksama mieŭ svaje asablivaści. Materyjalnyja kaštoŭnaści raźmiarkoŭvalisia nie tolki ź pieryfieryi ŭ centr, ale i naadvarot (praŭda, apošniaje tyčyłasia mienš važnych kaštoŭnaściej). Fłahman dyskusii pra viartańnie kaštoŭnaściej u postsavieckaj prastory — heta Ukraina, jakaja sfarmulavała patrabavańnie ab viartańni ź Dziaržaŭnaha histaryčnaha muzieja ŭ Maskvie archieałahičnych znachodak z Ukrainy.
Što z vyviezienaha ź Biełarusi realna viarnuć?
Jość vialikija šancy na viartańnie z Zachodniaj Jeŭropy kalekcyi habrejskaj ekspazicyi Biełaruskaha dziaržaŭnaha muzieja, jakaja była vyvieziena padčas Druhoj suśvietnaj vajny i, chutčej za ŭsio, apynułasia ŭ Vienie. Asobnyja pradmiety z hetaj kalekcyi ŭspłyli ŭ Muziei Izraila ŭ Ijerusalimie.
Kanjunktura ŭ Zachodniaj Jeŭropie takaja, što muziei aktyŭna daśledujuć pachodžańnie abjektaŭ, kanfiskavanych u habrejaŭ, i achvotna viartajuć ich spadčyńnikam uładalnikaŭ. Hetym možna skarystacca», — miarkuje Alaksiej Łastoŭski.
Čytajcie taksama: «Dla restytucyi treba damahčysia pryznańnia, što Biełaruś była kałonijaj Rasijskaj Impieryi»
«Asabista ja miarkuju, što viartać treba najpierš u hałovy, — kaža Aleś Suša, namieśnik dyrektara Nacyjanalnaj biblijateki ŭ Minsku. — I ŭ hetym sensie virtualnaje viartańnie skarbaŭ nie mienš važnaje za fizičnaje. Kali hetaha niama, to adbyvajecca prosta pieramiaščeńnie skarbu — jon pierasiakaje miažu. A viartańnie — heta kali hramadstva choča viarnuć skarb, čakaje jaho i zajmajecca pracaj pa jaho viartańni», — kaža Suša.
«Zusim śviežy prykład: u lutym u Biełaruś pryjechali knihi ź biblijateki Chraptovičaŭ u Ščorsach. Ich pieradaŭ naščadak niamieckaha sałdata ź Pieršaj suśvietnaj vajny, jaki raźbiraŭ archiŭ svajho baćki i pa ekślibrysie vyśvietliŭ pachodžańnie knihi.
Jon źviarnuŭsia ŭ Fond Chraptovičaŭ z tym, što choča viarnuć hetu knihu. Hetaja kniha budzie pieradadziena na depazit u Nacyjanalnuju biblijateku, a ŭ budučyni vierniecca ŭ muziej u Ščorsach (nad stvareńniem takoha muzieja pracuje Fond Chraptovičaŭ). Heta kniha — francuzskaje vydańnie 18 st., ale dla nas jana maje značeńnie pierš za ŭsio jak znak taho vializnaha knihazboru Chraptovičaŭ, ad jakoha mała što zastałosia. U 1913 hodzie ŭsia ich biblijateka była pieradadziena ŭ Kijeŭski ŭniviersitet samimi ŭładalnikami z umovaj viartańnia, kali adkryjecca ŭniviersitet na radzimie. Biblijateka i dahetul znachodzicca ŭ Kijevie, ale paśla dźviuch evakuacyj kolkaść asobnikaŭ značna skaraciłasia. Mastackaja litaratura, što zastałasia ŭ Ščorsach, zahinuła ŭ 1939 hodzie. Niekali biblijateka naličvała da 20 tysiač tamoŭ.
Hiermanija sama aktyŭna pieradaje našy kaštoŭnaści. Niekalki hadoŭ tamu ŭ Bierlinskim bataničnym sadzie była znojdziena knižnaja kalekcyja z Horackaj akademii, bolš za 100 knih. Pry dapamozie pasolstva jany byli viernuty ŭ Horki, praca adbyvałasia vielmi karektna.
Jeŭrapiejskaje zakanadaŭstva ab viartańni dosyć libieralnaje, rasijskaje nie nastolki spryjalnaje. Tamu z Hiermanijaj pracavać u hetaj halinie vielmi prosta.
Vielmi pierśpiektyŭny napramak viartańnia kaštoŭnaściej—heta ich nabyćcio va ŭładalnikaŭ praz aŭkcyjony. Pryčym na niamieckich aŭkcyjonach rečy adnolkavaj vartaści z našych krajoŭ kaštujuć mienš, čym jany b kaštavali na paraŭnalnych rasijskich ci ŭkrainskich aŭkcyjonach», — kaža Aleś Suša.
Zahinuŭ biełaruski dobraachvotnik Vasil «Dzir» Rapicki11
Kamientary