Novaja prahrama sieryi «Volnaja studyja» na Radyjo Svaboda
Pra hety tvor napisanaja cełaja biblijateka knih. Pa im abaronienyja dziasiatki doktarskich dysertacyj. Dvaccać hadoŭ tamu ŭ Miensku navat vyjšła admysłovaja encyklapedyja «Słova pra pachod Iharaŭ» u litaratury, mastactvie, navucy». Adnak samy daśledavany tvor staražytnaj litaratury da hetaj pary zastajecca samym tajamničym. Chto i kali napisaŭ «Słova…», jakoje ŭžo bolš za dźvieście hadoŭ nie daje spakoju daśledčykam? U tym liku — Jurasiu Paciupu.
Michaś Skobła: «Juraś, apošnim časam vykazana niekalki versij što da aŭtarstva i času napisańnia «Słova…» Prykładam, amerykanski słavist Edvard Kinan ćvierdzić, što tvor hety — padrobka, i aŭtar jaje — čech Jozaf Dobraŭski. Rasiejski daśledčyk Alaksandar Zimin davodziŭ, što «Słova…» napisaŭ biełarus, čałaviek duchoŭnaha sanu Ivan Bykoŭski. A jakoha pohladu trymajeciesia vy?»
Juraś Paciupa: «Adrazu skažu, što i Dobraŭski, i Bykoŭski, jak mierkavanyja aŭtary, mnie vielmi padabajucca. Heta sapraŭdy talenavityja i navat zahadkavyja asoby, ale… Na siońniašni dzień ja nia baču padstavaŭ dla pierahladu tradycyjnaj kancepcyi «Słova pra pachod Iharaŭ» jak litaraturnaha pomnika kanca CHII stahodździa. Mnie ŭžo davodziłasia pisać, što ŭsie hetak zvanyja skieptyki prajaŭlajuć dziŭnuju svavolu, pieramiaščajučy čas napisańnia «Słova…» ad CHII da XVIII stahodździa.
A što da aŭtarstva, to hetaje pytańnie nadzvyčaj cikavaje… Ale, mnie zdajecca, usiaki dadatny adkaz na jaho — nia bolš, čym varažba na kavavaj huščy, i nia maje surjoznaha navukovaha hruntu.Vielmi šmat času minuła… Adzinaje, što mahu tut dakinuć: aŭtar «Słova…» źviartaŭsia da kniazioŭ jak da roŭnych sabie i byŭ daśviedčany nia tolki ŭ knižnych spravach. A heta značyć, što jon byŭ kniaskaha rodu. Jak čałavieku, a nie jak navukoŭcu, mnie impanuje versija Ŭładzimiera Čyvilichina, što aŭtaram byŭ sam kniaź Ihar. Ideja prostaja i daścipnaja. Było ž pavučańnie Ŭładzimiera Manamacha… Ale davodzić hetuju versiju navukova — čysty avanturyzm… Na siońniašni dzień kudy važniej razabracca z žanravaj pryrodaj «Słova…» — heta toje, što nam dastupna. I tut ja ćviorda pilnujusia idei Ihara Jaromina nakont «Słova pra pachod Iharaŭ» jak tvora rytaryčnaha mastactva. «Słova…» — kankretny zvarot da kankretnaj asoby. Mienavita pahlad na jaho jak na paemu ci apovieść i sparadžaje ŭsie nieparazumieńni».
Skobła: «Toj, chto ŭvažliva čytaŭ «Słova…», nia moh nie zaŭvažyć šmatlikich biełarusizmaŭ: šyzy, aksamitny, kažuchi, hadzina, smaha, viežy, napieradzie, na Niamizie, brešuć, ryskajuć, kažuć, ćvialić, zvoniačy, daśpieli… Niezdarma pieršy drukar «Słova…» Sielivanoŭski kazaŭ, što rukapis «Pieśni Ihara» napisany biełaruskim piśmom. Znoŭ ža, navidavoku sympatyi aŭtara da Ŭsiasłava Čaradzieja i Połacka. Ci nie aznačaje heta, što najbolš vierahodny aŭtar «Słova…» — toj ža Ivan Bykoŭski?»
Paciupa: «Sapraŭdy, jašče skieptyk Vosip Siankoŭski (taksama naš ziamlak, darečy) narakaŭ: maŭlaŭ, biada daślednikaŭ «Słova» ŭ tym, što jany nia viedajuć biełaruskaje movy. Z taho času minuła z paŭtara stahodździa, a my tak i nie pasunulisia napierad. My abo ślibizujem rasiejskija propisy, abo, jak niejkija mazachisty, ščaśliva padchoplivajem idei skieptykaŭ, i rasiejskich, i francuskich, i amerykanskich, a tady nosimsia ź imi, jak z novaj cackaj.
Sprobu pračytać «Słova» vačyma biełarusa zrabiŭ chiba tolki adzin z dyrektaraŭ Biełaruskaj himnazii ŭ Vilni Mikałaj Ancukievič, dy jašče Vasil Mačulski. A biełarusizmaŭ u «Słovie..» kudy bolš, čym zdajecca na pieršy pahlad. Toje‑sioje j mnie paščaściła vyłavić…Ale rabić hetuju spravu treba surjozna, nie abmiažoŭvajučysia niejkaj adnoj moŭnaj stychijaj, jak dahetul časam viałosia. Darečy, častkova na biełarusizmach pabudavaŭ svaju kancepcyju skieptyk Zimin. Ale i jon, i Siankoŭski, pa‑mojmu, rabili adnu metadalahičnuju pamyłku. Implicytna jany vychodzili ź idei movy jak niečaha hatovaha i apryčonaha, a heta — naiŭna, i z hledzišča historyi, i z hledzišča sučasnaści. Moŭny materyjał taje pary treba ŭjaŭlać nie jak fihuru skulptara, a jak raspłaŭleny metał, jaki raźlivaŭsia i kipieŭ u dyjalektnych dy litaraturnych formach. Bo što takoje słavianskija movy? Heta paśjansy, jakija składajucca z adnolkavych kartaŭ, ale raskładzienych pa‑roznamu. Roznyja spałučeńni. Roznaja semantyka. I jašče niesłavianskija damieški — bolšyja ci mienšyja. U nas — bałckija dy hieramanskija. U rasiejcaŭ — fina‑vuhorskija j ciurskija. Kali karani ‑ciah‑ (‑tęg‑) — «iściahnuci», ‑trut‑ (‑tręt‑) — «patručaci» my znachodzim u biełarusaŭ, palakaŭ, čechaŭ, ukraincaŭ i h. d., to tut treba nia koŭdru na siabie ciahnuć, i nie pra padrobku kryčać, a vykarystoŭvać hetyja elementy jak klučy da «Słova».
Skobła: «Navat kali nia źviartać uvahu na «sumnieŭnyja biełarusizmy», zastajecca šmat pytańniaŭ.
Nu naprykład, aŭtar «Słova…» zhadvaje hetkuju zbroju, jak šarašyry — vohniennyja streły. Adkul pra ich mahli viedać u CHII stahodździ, kali prydumali ich tolki ŭ stahodździ ChVII‑ym?»
Paciupa: «Ja nia staŭ by śpiašacca z takimi kateharyčnymi ćvierdžańniami. Karł Menhies hetaje słova nazvaŭ samym zahadkavym u «Słovie…» Mabyć, tak i jość. Najčaściej šarašyr vyvodzicca ź persidzkaha tīr‑i čarx — 'strała i koła', niešta nakštałt rakiety. Ale słova nia maje adnaznačnaje etymalohii, jość inšyja tłumačeńni, skažam, ad persidzkaha sirīš 'klej, sumieś'. Jano mahło ŭtvarycca pavodle niejkaje prasłavianskaje madeli ŭ vyniku reduplikacyi, jak taratoriť, chorochoriťsia, hłahołať. Zimin sprabuje vyvodzić jaho ad hreckaha paniatku 'dzida, kapjo'… U kožnym razie pierš treba razabracca, z čym my majem spravu, što takoje tyja «šarašyry», a tolki tady vynosić kančatkovyja vierdykty, kali heta mažliva. Darečy, u bizantyjcaŭ taje pary nibyta była niejkaja ahnianaja zbroja, jakuju jany zachoŭvali pad strohim sakretam i navat trymali jaje bieznazoŭnaj, kab nadziejniej utaić».
Skobła: «I jašče adzin arhument skieptykaŭ. U «Słovie…» kala 180 jaŭnych ci prychavanych zvarotaŭ da Biblii. Ci moh jahony aŭtar tak daskanała viedać Śviatoje Piśmo?»
Paciupa: «Voś što nie vyklikaje sumnievaŭ, dyk heta zvaroty da Biblii. A pra što tady naahuł možna było pisać?! Na čym hruntavacca, jak nie na Biblii? Dźvieście hadoŭ minuła ad pryniaćcia chryścijanstva. Udumajemsia tolki! I za hety čas knižniki Biblii nia vyvučyli?! Zdajecca, tolki Edvard Kinan umudryŭsia tut zhledzieć niejkuju niedarečnaść, što śviedčyć pra intelektualny ŭzrovień jahonaje arhumentacyi. Na Biblii tady zasnoŭvałasia ŭsia adukacyja, hetak zvanaje tekstalahičnaje navučańnie carkoŭnasłavianskaje movy jakraz i mieła pad saboju čytańnie i zavučvańnie kananičnych tekstaŭ. Usia siaredniaviečnaja navuka — heta ekzehietyka, tłumačeńnie Biblii. Kali takim šlacham iści, tady treba ŭsio biaz vyniatku nazvać falsyfikacyjaj. Tady i «Słova pra zakon i łasku» mitrapalita Iłaryjona treba pastavić pad sumnieŭ, inšyja pomniki… Što, darečy, Kinan i robić. Što ž, u čałavieka, vidać, takaja prafesija».
Skobła: «Z druhoha boku, u CHII stahodździ na ziemlach Połackaha i Kijeŭskaha kniastvaŭ išła zaciataja baraćba ź jazyčnictvam. A ŭ «Słovie…» ŭznosicca chvała jazyčnickim baham Dažbohu, Vialesu, Chorsu…» Jak takoje mahło być?»
Paciupa: «Što da pahanskich bahoŭ, to budu ščyrym: heta adzinaje ŭ «Słovie…», što vyklikaje ŭ mianie sumnievy. Zrešty, kali ŭ našym narodzie pahanskija elementy ź nižejšaha panteonu, napojenyja chryścijanskim ducham, žyvuć da hetaje pary, dyk čamu nie prypuścić ich bytavańnia ŭ śvietahladzie tahačasnych kniazioŭ? Akademik Dźmitry Lichačoŭ, prykładam, tłumačyŭ heta tym, što za čas panavańnia chryścijanstva zmahańnie z pahanstvam straciła aktualnaść. Zvarot da pahanskich bahoŭ niemažlivy byŭ pad kaniec Ch stahodździa, u CHI stahodździ, a ŭ CHII stahodździ bahi byli nia bolš, čym paetyčnymi symbalami. Možna, na horšy ład, i inšaje ŭjavić, što niechta, toj ža Alaksiej Musin‑Puškin, upisaŭ pahanskich bahoŭ u daŭniejšy tekst… Praŭda, jany tam zanadta arhanična ŭplecienyja. Nia treba jašče zabyvacca pra isnavańnie śvieckaje rycarskaje kultury, jakaja była ŭ istotnym kanflikcie z kulturaj carkoŭnaj. Carkvie ŭvieś čas było z čym zmahacca! I nia treba błytać histaryčny, ćviarozy padychod da rečaŭ z adnatonnym, bieskanfliktnym bačańniem daŭniny. Nie razumieju, čamu skieptyki tak śpiašajucca dać kančatkovy dyjahnaz? Čamu nie pahladzieć na kulturu «Słova…» šyrej, z ulikam eŭrapiejskaha kantekstu? Niešta tendencyjnaje, epistemalahična zahannaje prahladvaje ŭ suisnavańni dvuch apošnich pytańniaŭ: usio skieptykam niedaspadoby. I Biblii zašmat, i pahanstva zašmat. A što musiła być? Dzie lohika?»
Skobła: «Vy zhadali Musina‑Puškina. Dumaju, samy čas źviarnucca da jaho asoby. U čas, kali jon abvieściŭ pra znachodku «Słova…» (1800 hod), za im išła słava falsyfikatara, pryčym — złoŭlenaha za ruku. Pierad «Słovam…» jon «adkryŭ» hetak zvany «Tmutarakański kamień», a potym pryznaŭsia ŭ svaim padmanie. Pra heta na pačatku XIX stahodździa navat bajki dy epihramy pisali. Dyk ci možna daviarać Musinu‑Puškinu i ŭ vypadku sa «Słovam…»?»
Paciupa: «Navukoviec nikomu nia musić davać viery, usio musić «praniaviervać». Nia ŭsio z taho, što znajšoŭ Musin‑Puškin, było padrobkami. Dyj padrobki byvajuć roznyja. Musin‑Puškin moh nie padrabić, a pierarabić jaki pomnik abo, skažam, pastaracca zatušavać «biełaruski śled» u «Słovie pra pachod Iharaŭ». Śviet vialiki, usio mahło być… Edvard Kinan piša, što nie było zroblena tekstalahičnaha apisańnia «Słova…», ale heta niespraviadlivaje ŭpikańnie, bo, jak zaznačaje akademik Mikałaj Hudzij, na toj čas nie było pryniata rabić tekstalahičnyja apisańni, ich nie isnavała i dla inšych pomnikaŭ. Tady ŭsio, što prachodziła praz ruki Musina‑Puškina, zaŭziataha źbiralnika daŭniny, treba ličyć padrobkami. Mała taho, pomnik bačyli inšyja asoby, adzin ź pieršych pra jaho napisaŭ Jałahin, jaki pamior zadoŭha da apublikavańnia «Słova…» Koła asobaŭ, jakija śviedčać pra «Słova…», chaj sabie kolkasna nievialikaje, ale ładnaje, jak dla adnaho tekstu. Vychodzić, što heta ŭžo nie padrobka adnaho Musina‑Puškina, a cełaja zmova. Siarod machlaroŭ takim sposabam apynajecca i Mikałaj Karamzin. Naahuł, čym bolš my adkryvajem vočnikaŭ «Słova..», tym bolšaje koła ni ŭ čym nie vinavatych ludziej musim zaličvać u machlary. Heta vyhladaje tendencyjna, niepierakanaŭča. Pa‑mojmu, u vyvučeńni hetaha pomnika ŭsio mienš pazytyŭnaje navuki, ščyraha daznavańnia praŭdy i ŭsio bolš manipulacyjaŭ. Typovyja hulni intelektuałaŭ».
Skobła: «Na vašu dumku, ci dastatkova «Słova pra pachod Ihara» vyvučajecca našymi litaraturaznaŭcami dy movaznaŭcami?»
Paciupa: «Movaznaŭcam davoli składana vyvučać «Słova…», bo nieviadoma, što vyvučać, kali my nia majem aryhinalnaha staražytnaha śpisu. A ŭ chrestamatyjach pa litaratury čaściakom «Słova…» hetak ščodra addajecca rasiejskaj litaratury, što prosta… niama słovaŭ».
Skobła: «Słova pra pachod Ihara» na sučasnuju biełaruskuju movu pierakłali Janka Kupała, Maksim Harecki, Ivan Čyhrynaŭ, Ryhor Baradulin. Jaki ź pierakładaŭ, na vašu dumku, najbolš dakładny i značny z mastackaha hledzišča?»
Paciupa: «Da pieraličanych proźviščaŭ ja dadam jašče niekalki pierakładčykaŭ, mienš viadomych: paet Jaŭhien Krupieńka, paetka z Homiela Nina Šklarava, vykładčyk Haradzienskaha dziaržaŭnaha ŭniversytetu imia Kupały Ŭładzimier Kajała. Ichnija pierakłady «Słova…» taksama majuć prava na isnavańnie. A z usich apublikavanych biełaruskich pierakładaŭ «Słova…» ja b vyłučyŭ prazaičny pierakład Janki Kupały. Ale mienavita prazaičny, bo ŭ jaho jość i vieršavany».
Skobła: «Dziŭnaja reč: mnohija našyja medyjavisty, ź jakimi ja havaryŭ pra «Słova…», ličać jaho padrobkaj, majuć dumku adroznuju ad rasiejskaj aficyjnaj versii, ale — admaŭlajucca havaryć pra heta publična. Čaho jany bajacca?»
Paciupa: «A voś heta ŭžo ich prablema! Mnie zdajecca, padobnaje dźviuchdumstva — heta prajava niejkaje zahannaści, niaŭpeŭnienaści — ci navukovaje ci čałaviečaje. Sumniajeśsia — tak i skažy! Nia viedaješ, nie specyjalizujeśsia — pryznajsia! Što tut chavać! Inšaja reč, mnie sustrakalisia navukoŭcy, jakija navat ćmiana ŭjaŭlajuć sabie prablemu, ale ŭžo hanarysta prymiarajuć na siabie tohu skieptyka. Voś heta biada! Heta ŭžo sacyjalna psychalahičny dyjahnaz biełarusaŭ. Bajusia, my adzinyja «samačesnyja» ŭ navucy. Nia viedaju, jak tut dać rady».
Ad pryvatnikaŭ patrabujuć zavieści ideołaha ŭ štacie — raspytali, što robiać kampanii18
Kamientary