Prachu z noh nie strasaŭ
Skončyłasia pieršaje kinastahodździe, ale śviet praciahvaje žyć u im. Hety hod abjaŭleny hodam Siarhieja Ejzienštejna. Prajšło sto hadoŭ z dnia naradžeńnia vialikaha kinarežysera. Jon naradziŭsia 22 studzienia (10 pavodle staroha stylu) ŭ Ryzie, a pamior praz 50 hadoŭ u Maskvie 10 lutaha, pakinuŭšy paśla siabie bieśśmiarotnuju słavu i «Branianosca «Paciomkina».
Žyćcio Siarhieja Ejzienštejna budavałasia na sucelnych supraćlehłaściach. Jon naradziŭsia ŭ zamožnaj, prystojnaj siam'i, dzie tradycyi pierajemnaści šanavalisia abodvuma baćkami. Maci, Julija Ivanaŭna, ŭ dziavoctvie Kanieckaja j baćka, modny ryski architektar Michaił Osipavič Ejzienštejn, bačyli ŭ synie budučaha architektara. Siaroža ź dziacinstva niakiepska malavaŭ, chadziŭ u ryskuju realnuju vučelniu. Ale navat kali jon navučaŭsia ŭ pieciarburskim Instytucie cyvilnych inžyneraŭ, ništo nie pradkazvała pieramienaŭ u jahonym losie, dakładniej, — u planach jahonych baćkoŭ. Jon žyŭ zvyčyjnym dla taho času j taho koła žyćciom. Baćka, viadomy teatrał, vadziŭ chłopčyka ŭ teatry, maci vaziła za miažu, babula vadziła ŭ muzei. Paźniej, kali baćki raźvialisia, i maci pierajechała ŭ Pieciarburh da babuli, a Siaroža zastaŭsia z tatam, jon usio čaściej staŭ naviedvać stalicu — tam było praściej dy valniej. U baćkoŭskim ža domie była raskošnaja abstanoŭka, šykoŭnaja biblijateka, prysłuha, dastatak i paradak. Tym nia mienš Michaił Osipavič dziela praciahnieńnia siamiejnych tradycyjaŭ adpuściŭ Siarožu vučycca ŭ Pieciarburh u instytut, jaki sam niekali skončyŭ, ale z nadziejaju, što syn vierniecca ŭ Ryhu. Ab hetym baćka pisaŭ maładomu Ejzienštejnu ŭžo ź niezaležnaj Łatvii ŭ listach na paŭnočna-ŭschodni front. Pryznacca baćku Siarhiej nia moh, ale maci ŭ lipieni 19-ha napisaŭ: «... liču za lepšaje być 21 u Rasiei, čym 1 u Łatvii».
Jon addaŭ pieravahu žyćciu ŭ frantavych ciapłuškach pierad vyhodami rodnaha domu. Tady jon pisaŭ: «kali što niemahčyma, hinie, tady treba rabić što-niebudź sapraŭdnaje suprać hetaha, a nie biedavać. Ci, kali pieršaje niemahčyma, uvohle «z koraniem vyrvać» žadańnie ci luboŭ i prychilnaść da taho, chto hinie. I mirycca z usim niepaźbiežnym šlacham «razvahaŭ» i «zadušeńnia emacyjnaj častki». Z hetymi pierakanańniami 20-hadovy Siarhiej Ejzienštejn pravandravaŭ pa darohach vajny ad Anieskich vytokaŭ da Dźviny. Hramadzianskaja vajna dla jaho skončyłasia ŭ Miensku, a pradčuvańnie čahoś niezvyčajnaha, novaha pračnułasia na čyhunačnym vakzale ŭ Viciebsku, pa darozie z vajny. Ciahnik spyniŭsia na zapasnych torach, i maładyja žaŭniery pajšli na stancyju pa kipień. Usie damy j vulicy byli raśpisanyja fijaletavymi avałami, čornymi prostakutnikami, zialonymi trapecyjami, čyrvonymi dy žoŭtymi kvadratami. Usiu darohu Ejzienštejn pakutavaŭ, što ž heta było: novaje, niezrazumiełaje, ale vielmi znajomaje, što nahadvała teatralnyja padmostki. Jon prajaždžaŭ praź Viciebsk akademista Marka Šahała, u jakim na niejki čas pasialiŭsia suprematyst Kazimir Malevič. Uspaminy ab hetym horadzie, jak zrešty ab usim pabačanym kali-niebudź, jon zachavaŭ na ŭsio žyćcio.
Budučy aŭtar mantažu atrakcyjonaŭ pryjechaŭ u Maskvu. Jon znajšoŭ teatar Praletkultu, teatar znajšoŭ Ejzienštejna. Jon admaŭlaŭ tvorčaść. Praletkult stvaraŭ usio nanova: novuju movu, novyja adnosiny, novyja formy, žanry, novaje mastactva. Usio dla novaha hledača. Tut jon ubačyŭ i ŭśviadomiŭ rasčlenienaść dziejańnia, jahonuju šmatplanavaść, kali na scenie adnačasova ci papieramienna adbyvajucca roznyja dziejańni, praciahvajučy j padmacoŭvajučy adno adnaho. Pastupiŭšy ŭ Dziaržaŭnyja vyšejšyja režyserskija majsterni Ŭsievałada Miejercholda, budučy režyser malavaŭ plakaty, prydumlaŭ dekaracyi, vučyŭsia baletnamu mastactvu, pisaŭ scenary. Paźniej, dziakujučy hetamu dośviedu, jon budzie lubimym režyseram dekarataraŭ i rabočych-pastanoŭščykaŭ. Jon malavaŭ im eskizy i raskadroŭki budučych filmaŭ, kreśliŭ i madelavaŭ. U padziaku dla jaho ŭ najkaraciejšyja terminy ŭzvodzili dekaracyi, šyli kaściumy.
Revalucyju 1905 hodu Ejzienštejn nia pamiataŭ. Baćki dalej ad licha vyvieźli chłopčyka ŭ Paryž. Hety hod jon uzhadvaje jak čas znajomstva z kiniematohrafam Žorža Meljesa. U Paryžy išli jahonyja fantastyčnyja filmy, ad ruki padretušavanyja j razmalavanyja. Hieroi hetych karotkich siužetaŭ lotali na Miesiac i žyli pad vadoju. Mahčyma, u pamiać ab ich praz dvaccać hadoŭ u «Branianoscy «Paciomkinie» na mačcie zapunsavieŭ ściah, razmalavany Ejzienštejnam.
Lutaŭskaja revalucyja zaśpieła Ejzienštejna pa darozie ŭ Aleksandryjski teatar. U hety dzień davali «Maskarad». Liciejny praspekt byŭ pierapoŭnieny pustymi tramvajami, niedzie ŭ ciemry stralali, vakoł Taŭryčaskaha pałaca chadzili sałdaty. Pa darozie z teatru Ejzienštejn čuŭ razmovy, — ludzi čakali niejkaha šeścia. I sapraŭdy, ranicaj na vulicy vyjšli vojski. Praź dzień Imperatar Mikałaj II źniaŭ karonu.
U žyćcio junaka, što maryŭ «raskałoć» tradycyi, uvarvałasia svaboda, chatniaja tyranija skončyłasia. Ale «tolki Kastryčnickaja revalucyja dała mnie ŭsie mahčymaści ŭ žyćci», — pisaŭ Ejzienštejn u aŭtabijahrafii. «Dała samaje dla mianie darahoje — jana zrabiła mianie mastakom». Paźniej u film «Kastryčnik» Ejzienštejn ukłaŭ usiu svaju tuhu pa voli, svabodzie bytu. Užo vačyma svaich hierojaŭ — žaŭnieraŭ — što ŭvarvalisia ŭ pałac, jon sa ździŭleńniem hladzić na nieźličonuju kolkaść niepatrebnych rečaŭ, cacak.
Pieršy dośvied u kino byŭ niaŭdały. Na «Pieršaj kinafabrycy» (kinastudyi A.Chanžankova) maładomu režyseru davieryli źniać epizod z masoŭkaju. Abiedźvie sproby byli nie pryniatyja. Ale Cise j dyrektar studyi Michin zaŭvažyli niezvyčajnaść Ejzienštejna i źviarnulisia ŭ pryjomnuju kamisiju pa dazvoł režyseru-pačatkoŭcu źniać treciuju sprobu. Hetaja scena ŭvajšła ŭ film «Stačka», jaki paźniej u Paryžy atrymaŭ srebny medal.
U kino Ejzienštejn parušyŭ padziejevuju pabudovu dramaturhičnaha tvoru. Jahonaju metaju staŭ mikraepizod. Jon parušyŭ hałoŭny pryncyp kinamantažu taho času — sklejka kavałkaŭ u ich lahičnaj paśladoŭnaści. Vierahodna z-za nietradycyjnaha mantaža zamiežnyja j ajčynnyja krytyki razychodzilisia ŭ svaich mierkavańniach. Zachodnija raźvienčvali mit ab «Branianoscy «Paciomkinie» jak ab fłahmanie revalucyjnaha kino. Dla ich hałoŭny zaklik filma — skončyć z hramadzianskaju vajnoj, z klasavaju baraćboj, a ŭvieś film źniaty dziela finała, kali harmaty apuskajucca z abodvuch bakoŭ. Jašče jany razumieli, što taki film moh źjavicca tolki ŭ niepraciahły čas NEPu. Ale takaja traktoŭka ŭ tyja hady nie prachodziła.
Karcinu «Hieneralnaja linija» traktavać dvajaka było ŭžo składana... Ejzienštejn pajechaŭ zdymać film na viosku. Jon nie ŭjaŭlaŭ, jak aktor pieradaść stan sielanina, niemahčyma navat było prydumać i toje, što adbyvałasia ŭ hety čas na siale. Usio dzialiłasia napałam: ucaleły skot, biadniacki inventar, chaty. Režyser źniaŭ hety pieradzieł. Źniaŭ jak raśpiłoŭvajuć chaty, ale jamu nie pavieryli. Hety film šmat razoŭ pieraasensoŭvaŭsia režyseram, u adroźnieńnie ad «Branianosca» (film źniaty za try miesiacy), jon doŭha zdymaŭsia. Dla apraŭdańnia pierad finansistami pryjšłosia navat zmantavać hura-patryjatyčny varyjant. U vyniku Ejzienštejn źniaŭ film nie ab kalektyvizacyi, a ab kaaperacyi. Ale zamiest nazvy «Hieneralnaja linija» pastavili «Staroje i novaje», prapanavanaje Stalinym i zamianili ŭ tytrach słova «arciel» na «kołchoz». A nieŭzabavie film i zusim prybrali z ekranaŭ jak «idealahična pamyłkovy».
U 30-m Ejzienštejn źjechaŭ u Halivud. Zdavałasia, na radzimie zastalisia ŭsie idealahičnyja pieraškody. Jon maryŭ ab sustrečy z Čaplinym, z amerykanskim kino, ab tvorčaj svabodzie, hatovy byŭ ździajśniać čužyja prajekty. Ale nieŭzabavie kiraŭniki studyi «Paramaŭnt» spałochalisia režysera z Savieckaha Sajuzu. U jahonych scenarach bačyŭsia vyklik amerykanskamu hramadztvu, i ŭ listapadzie 1930 hrupa Ejzienštejna vymušanaja była pakinuć Ameryku j pierajechać u Meksyku.
Hetaja kraina daŭno cikaviła režysera. Jašče ŭ junactvie jon napisaŭ teatralny scenar «Meksyka». Amal praź dziesiać hadoŭ jon viarnuŭsia da hetaje temy, vyrašyŭšy źniać novuju revalucyjnuju karcinu, ale na čužym materyjale. Ejzienštejn pisaŭ: «... heta historyja źmienaŭ kultury, dadzienaja nie pa vertykali — u hadach i stahodździach, a pa haryzantali — u paradku hieahrafičnaha sužyćcia raznastajniejšych stadyjaŭ kultury pobač, čym nastolki dziŭnaja Meksyka... Ab nacyjanalna abjadnanaj Meksycy, jakaja supraćstaić mižnarodnym intryham, što namahajucca rasčlanić narod...» Ale finansavyja ciažkaści, intryhi j biurakratyčnyja pieraškody nie dali Ejzienštejnu skončyć film. Paźniej karcina tajna była zmantavanaja ananimnym aŭtaram.
Ličyłasia, što tolki ekranny los «Alaksandra Nieŭskaha» byŭ paśpiachovym. Ale niadaŭna vyśvietliłasia, što j hety film Stalin zahadaŭ kinanačalstvu «pryčasać», kab ničoha nie zaminała traktavać «Nieŭskaha» vyklučna jak «vialikaje patryjatyčnaje kino». Heta taksama było zroblena biez udziełu Ejzienštejna. Nia źniaŭ režyser «Słova ab pałku Iharavym», niaskončanymi zastalisia «Biežyn łuh» i «Ivan Hrozny».
Pry žyćci režysera abvinavačvali ŭ farmaliźmie, u nierazumieńni kiraŭničaj roli partyi, a praz paŭstahodździa jon staŭ prychilnikam Stalina. Usie raptam zabylisia na toje, što historyja Ejzienštejna — nie jaho asabistaja historyja. U jahonym losie było šmat pieraŭvasableńniaŭ, ale ŭ adroźnieńnie ad šmat kaho, «uvajšoŭšy ŭ novaje žyćcio, jon vycier nohi, ale prachu z noh nie strasaŭ». Stvarajučy novaje mastactva, jon nie razvučyŭsia lubić staraje.
Alena Łukaševič
Aryštavany 75‑hadovy Źmicier Sańko — vieteran-vydaviec3
Kamientary