M.Pastuchoŭ. CI ZAKONNY BYŬ REFERENDUM PRA MOVU?

Ci zakonny byŭ referendum pra movu?

Čas addalaje nas ad travieńskaha 1995 hodu referendumu, kali hrupa ŭłady, spasyłajučysia na vyniki «ŭsienarodnaha hałasavańnia», skasavała dziaržaŭnuju symboliku biełaruskaha naroda i nadała rasiejskaj movie status dziaržaŭnaj.

Z hledzišča siońniašniaha dnia vyrazna bačnyja razburalnyja nastupstvy takoj inicyjatyvy ŭładaŭ. Biełaruski narod straciŭ svaju nacyjanalnuju symboliku. Zamiest spradvieku biełaruskich ściaha i hierba jamu prapanavali niejkija surahaty savieckaj symboliki. Mova karennaj nacyi pačała adkryta vyciaśniacca rasiejskaj movaj va ŭsich sferach dziaržaŭnaha i hramadzkaha žyćcia. Pazbaŭlenaja svaje symboliki j movy, Biełaruś akazałasia adrezanaj ad svajoj historyi i časova straciła ŭsialakija aryjentyry. U takich umovach nad biełaruskaj nacyjaj navisła pahroza asymilacyi ruskamoŭnym nasielnictvam i, jak vynik, niepaźbiežnaść inkarparacyi Biełarusi susiedniaj rasiejskaj dziaržavaj.

Adnak da apošniaha času na hramadzkaje abmierkavańnie nie vynosiłasia pytańnie pra zakonnaść samoha referendumu. Nichto tak i nie adkazaŭ: ci možna było pravodzić referendum ab zamienie nacyjanalnaj symboliki i ab prynižeńni statusu biełaruskaj movy?

Krychu historyi

Treba nahadać, što z inicyjatyvaj referendumu vystupiŭ prezydent A.Łukašenka. Padparadkoŭvajučysia jahonym nastojlivym patrabavańniam, Viarchoŭny Saviet 12-ha sklikańnia pryniaŭ pastanovu ad 13 krasavika 1995 hodu № 3728-XII «Ab praviadzieńni respublikanskaha referendumu pa pytańniach, prapanavanych prezydentam Respubliki Biełaruś i mierach jaho zabieśpiačeńnia».

U adpaviednaści z hetaj pastanovaj u biuleteń dla hałasavańnia byli ŭklučanyja nastupnyja pytańni:

1. Ci zhodnyja Vy z nadańniem rasiejskaj movie adnolkavaha statusu ź biełaruskaj?

2. Ci padtrymlivajecie Vy prapanovu ab ustanaŭleńni novych Dziaržaŭnaha ściaha i Dziaržaŭnaha hierba Respubliki Biełaruś?

3. Ci padtrymlivajecie Vy dziejańni Prezydenta Respubliki Biełaruś, nakiravanyja na ekanamičnuju intehracyju z Rasiejskaj Federacyjaj?

4. Ci zhodnyja Vy ź nieabchodnaściu ŭniasieńnia źmienaŭ u Kanstytucyju Respubliki Biełarusi, jakija praduhledžvajuć mahčymaść daterminovaha spynieńnia paŭnamoctvaŭ Viarchoŭnaha Savietu Prezydentam Respubliki Biełarusi ŭ vypadkach systematyčnaha abo hrubaha parušeńnia Kanstytucyi?

Pieršaje, druhoje i treciaje pytańni vynosilisia na abaviazkovy referendum, rašeńnie jakoha źjaŭlajecca kančatkovym, a čaćviertaje — dla pryniaćcia kansultatyŭnaha rašeńnia, jakoje maje rekamendavalny charaktar.

Napiaredadni referendumu ŭ Kanstytucyjny sud źviarnulisia deputaty Kamisii Viarchoŭnaha Savietu pa adukacyi, kultury i zachavańniu histaryčnaj spadčyny z prośbaj pravieryć na adpaviednaść Kanstytucyi prapanovu prezydenta nakont referendumu pra movu. Adnak Kanstytucyjny sud admoviŭsia, matyvujučy svajo rašeńnie tym, što ŭ kampetencyju suda nie ŭvachodzić pravierka kanstytucyjnaści prapanovaŭ prezydenta, nie aformlenych u vyhladzie pravavych aktaŭ (hladzi: Viesnik Kanstytucyjnaha suda Respubliki Biełaruś. 1995, №2-3, s. 68-69).

Ličby — nie hałoŭnaje

Jak viadoma, referendum prajšoŭ 14 traŭnia 1995 hodu. Jahonyja vyniki byli abjaŭlenyja Centralnaj kamisijaj pa vybarach i praviadzieńniu respublikanskich referendumaŭ 22 traŭnia 1995 hodu. Tak, pavodle aficyjnych źviestak, u śpisy hramadzian, jakija mieli prava ŭdzielničać u referendumie, było ŭklučana 7 445 820 čałaviek, u hałasavańni ŭziali ŭdzieł 4 830 582 čałaviek abo 64,8%. Stanoŭčy adkaz na pieršaje pytańnie dali 4 017 273 abo 88,3%; suprać prahałasavała 613 516 čałaviek abo 12,7%; 192 693 biuleteni pryznanyja niesapraŭdnymi (hladzi: Viedamasci Viarchoŭnaha Savieta Respubliki Biełaruś. 1995, №22-23, art. 332).

Adnak hetyja ličby nie zdymajuć pytańnia pra kanstytucyjnaść samoha referendumu. Pryčym, hetaje pytańnie źjaŭlajecca vyznačalnym, hałoŭnym. Bo kali pryznać, što pytańni ab movie i zamienie symboliki nie mahli pavodle dziejnaha zakanadaŭstva vynosicca na hałasavańnie, tady «pieramožnyja» vyniki stračvajuć svaju pravavuju siłu i nia ciahnuć za saboju nijakich pravavych nastupstvaŭ. Ich paprostu naležyć zabyć i adnavić raniejšaje stanovišča.

Biełaruskuju movu
prynizili niezakonna

Dyk ci možna było vynosić na referendum pytańnie pra movu? Moj adkaz admoŭny. I voś čamu.

Zhodna z artykułam 17 Kanstytucyi 1994 hodu, dziaržaŭnaj movaj u Biełarusi abvieščana biełaruskaja, a rasiejskaja pryznanaja movaj mižnacyjanalnych znosin.

Tym samym, Asnoŭny zakon krainy adnaznačna vyrašyŭ pytańnie pra dziaržaŭnuju movu. Takoj źjaŭlajecca biełaruskaja. Heta značyć, što na joj pavinny byli vydavacca akty orhanaŭ dziaržaŭnaje ŭłady, vieścisia sprava- i sudavodztva, navučańnie i h.d. Usie dziaržaŭnyja asoby, uklučna z prezydentam, abaviazanyja vałodać biełaruskaj movaj.

Daminavańnie biełaruskaje movy zamacoŭvałasia i ŭ Zakonie «Ab movach u Biełaruskaj SSR» ad 26 studzienia 1990 hodu. U adpaviednaści ź im biełaruskaja mova atrymała ŭsiebakovaje raźvićcio va ŭsich sferach dziaržaŭnaha i hramadzkaha žyćcia. U pastanovie Viarchoŭnaha Savietu «Ab paradku ŭviadzieńnia ŭ dziejańnie Zakona «Ab movach u Biełaruskaj SSR» byli vyznačanyja navat terminy pierachodu na biełaruskuju movu (aryjentoŭna da 2000 hodu).

Zakon «Ab narodnym hałasavańni (referendumie) u Respublicy Biełaruś» ad 13 červienia 1991 hodu ŭstanaviŭ, što na respublikanski referendum nia mohuć vynosicca, siarod inšych, pytańni, jakija «parušajuć nieadjemnaje prava naroda Respubliki Biełaruś na suverennuju nacyjanalnuju dziaržaŭnaść, dziaržaŭnyja harantyi isnavańnia biełaruskaj nacyjanalnaj kultury i movy» (art. 3).

Z hetych pałažeńniaŭ Kanstytucyi i zakonaŭ krainy vynikaje, što pytańni, nakiravanyja na źnižeńnie dziaržaŭnych harantyjaŭ isnavańnia biełaruskaj movy, u tym liku šlacham prynižeńnia jaje roli ŭ paraŭnańni ź inšymi movami, nia mohuć vynosicca na respublikanskija referendumy. Analahičnuju vysnovu treba zrabić i anosna pytańniaŭ pra źmienu Dziaržaŭnaha Ściaha i Dziaržaŭnaha hierba jak pytańniaŭ, što pahražajuć nieadjemnamu pravu biełaruskaha naroda na nacyjanalnuju dziaržaŭnaść.

Spraviadlivaść adnovicca

Tym samym, vyniki referendumu što da prydańnia rasiejskaj movie roŭnaha statusu ź biełaruskaj, a taksama što da ŭstalavańnia novaj symboliki — z pravavoha punktu hledžańnia źjaŭlajucca nijakimi i padlahajuć admienie.

Jak možna źmianić sytuacyju i jak možna anulavać vyniki referendumu? U pryncypie, zrabić heta nia tak składana. Ale dla hetaha patrebnyja peŭnyja namahańni. Hałoŭnaje ź ich — adnaŭleńnie ŭ krainie asnovaŭ demakratyi, dziaržaŭnaści i zakonnaści. Tady pytańnie pra kanstytucyjnaść travieńskaha 1995 hodu referendumu niepaźbiežna stanie na paradak dnia. Novy skład Kanstytucyjnaha suda, stvorany demakratyčnym šlacham, moža razhledzieć pytańnie pra dziaržaŭnuju movu ŭ adpaviednym paradku i pryniać pa im zakonnaje rašeńnie.

Projdzie čas, i śviatyni biełaruskaha naroda — Mova, Hierb, Ściah — znoŭ zojmuć svajo vysokaje miesca, stanuć uvasableńniem biełaruskaj dziaržaŭnaści i kultury.

Michaił Pastuchoŭ, doktar jurydyčnych navuk, prafesar

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0