Leni Fišer: «Škada, što ja nia viedaju biełaruskaj movy»

Leni Fišer:

«Škada, što ja nia viedaju biełaruskaj movy»

Leni Fišer z 1993 pa 1997 hod była prezydentam Parlamenckaj Asamblei Rady Eŭropy. U toj čas jana naviedvała Biełaruś, sprabujučy zaścierahčy krainu ad spaŭzańnia ŭ tupik samavolstva. Siońnia jana ŭžo pakinuła pasadu, choć zastajecca Hanarovym staršynioj Asamblei, i pa-raniejšamu padoŭhu pracuje ŭ Strasburhu, i pa-raniejšamu cikavicca i zajmajecca Biełarusiaj. Tolki hutaryć ź joju ciapier našmat cikaviej — jana bolš nie źviazanaja nieabchodnaściu chavacca za dyplamatyčnuju biezabličnaść aficyjnaj pazycyi.

«NN»: Vy nia raz naviedvali Biełaruś. Z čym asacyjujecca ŭ Vas naša kraina?

Ł.F.: Z Čarnobylem. Ja dobra pomniu naviedvańnie reaktara. Ź ludźmi, jakija žyvuć pad Čarnobylem, niebahata žyvuć, ale nie klanuć svajoj doli, a prosta cicha marać pra trochi lepšaje, dastojnaje žyćcio, prosta žyćcio biaz nendzy. Sa staŭleńniem hetych ščyrych i prostych ludziej da Čarnobyla.

«NN»: Z Čarnobylem i tolki?

Ł.F.: Vy majecie na ŭvazie, što Čarnobyl va Ŭkrainie? Ja mała dzie ŭ Vas była. Žyćcio palityka prachodzić za škłom: mašynaŭ, pałacaŭ, samalotaŭ.

«NN»: A biełaruskaja kultura?

Ł.F.: Na žal, ja zusim nia viedaju biełaruskaj kultury, zusim. Adzinaje što: mnie kaliści prezentavali knižačku vašaha paeta, Razanava, u pierakładzie na niamieckuju. Jakraz pierad pajezdkaj da vas. Jeździła miryć (śmiajecca). Sprabavała pierakanać abodva baki zrabić kroki nasustrač. Ničoha mnie, na žal, nie ŭdałosia. Nu, ja suciašaju siabie tym, što i rasiejskim miratvorcam heta nie ŭdałosia, a značyć, što tady hetaha nia zmoh by zrabić nichto. Palityku niama kali čytać uvohule.

Mianie vielmi ŭraziła pad čas pajezdki ŭ Biełaruś, u čarnobylskija rajony, što ludzi, vašy prystojnyja, adkrytyja ludzi, nia ličać bahaćcia hałoŭnaj metaj i ščaściem. U hetym vaša adroźnieńnie ad žycharoŭ inšaj Eŭropy. Dumaju, u vašaj kultury heta pavinna znachodzić svoj adbitak. Ja nie sustrakałasia ni z kim z vašych dziejačaŭ kultury. Adzinyja, z kim ja mieła spatkańnie, heta z delehacyjaj žančynaŭ, biełaruskich chryścijanskich demakratak, tut adnojčy ŭ Strasburhu. Pieradajcie im majo sardečnaje pryvitańnie. Škada, što ja nia viedaju biełaruskaj movy, kab heta zrabić.

«NN»: Vy byli maleńkaj dziaŭčynkaj, kali skončyłasia druhaja suśvietnaja vajna. Jana dla Vas niešta aznačaje ciapier?

Ł.F.: Jak i dla kožnaha niemca, kožnaha chryścijanina. Ale ja skažu i inšaje. Ciapier aficyjnaja serbskaja prapahanda ŭvieś čas imkniecca padkreślivać i abudžać ciažki, balučy ŭspamin pra druhuju suśvietnuju vajnu. Padkreślivajučy minułuju achviarnaść svajho narodu, jana jak by apraŭdvaje jahonaje prava patrabavać asablivaha staŭleńnia da siabie siońnia, prava mieć vyklučnaje stanovišča. Heta prapahandysckija mity. Tolki złamysnyja prapahandysty mohuć vyšukvać u historyi takija fakty, kab padavać siabie achviarami, raźvivać u svaich narodaŭ pačućcio pakryŭdžanaści. Jany šukajuć zamiežnaha voraha.

«NN»: Pa-Vašamu, Eŭropa moža zrabić niešta, kab supraćstajać hetaj prapahandzie?

Ł.F.: Joj niemahčyma supraćstajać. Heta niešta, što źjaŭlajecca čas ad času, a paśla źnikaje, jak šum na soncy.

Ciapier u nas na Zachadzie było šmat sprečak nakont taho, ci tre było nanosić udar pa serbskim telecentry. Ja bačyła serbskuju prapahandu, ja razumieju, što heta takoje. Adnak viedajecie, nia ŭvieś serbski narod hladzieŭ hetuju prapahandu. Ciapier jość spadarožnikavaje telebačańnie. Tak što, chto chacieŭ, hladzieŭ Miłošaviča, a chto chacieŭ — nie hladzieŭ.

Mity nie razburyš voś tak, bombavymi ŭdarami. Mity zakładzienyja hłyboka ŭ śviadomaści ludziej. Złyja mity stanuć źnikać tady, kali ludziam zachočacca viedać našmat bolš, čym im kaža prapahanda.

«NN»: Sapraŭdy, možna skazać, što Zachodniaja Eŭropa i takija krainy, jak Biełaruś, siońnia žyvuć u roznym časie: dla vas druhaja suśvietnaja vajna naležyć dalokaj historyi, u našaj śviadomaści jana tut, pobač, na kožnym kroku. Mahčyma, adnym z zachadaŭ, zdolnych źmianić taki stan, moh by stać bolš aktyŭny dyjaloh pamiž chryścijanami, katalikami i pratestantami Zachadu i pravasłaŭnymi Ŭschodu.

Ł.F.: Tak, ale ŭ takim dyjalohu abaviazkova musiać brać udzieł i musulmanie. Čamu vy zabyvajeciesia pra musulman? Jany — nieadjemnaja častka eŭrapiejskaj cyvilizacyi, i ź ich udziełam, jak i z udziełam žydoŭ, vypracavałasia paniaćcie eŭrapiejskaj talerancyi.

«NN»: Jak Rada Eŭropy stavicca da prezydenckich vybaraŭ 16 traŭnia?

Ł.F.: Ja nie mahu vystupać ad imia Rady Eŭropy, ja ciapier usiaho tolki hanarovy prezydent Parlamenckaj asamblei. Asabista ja tak skažu: takija padziei mohuć pakazać volu i śviadomaść taho hramadztva, u jakim jany adbyvajucca. Tak jak vybary ŭ Kosavie ŭ svoj čas zaśviedčyli volu i śviadomaść hramadztva kosaŭskaha. U toj ža čas, ja liču, patrebnaja vialikaja aściarožnaść, bo bajusia, luby promach moža mieć ciažkija nastupstvy dla dasiahnieńnia zhody ŭ hramadztvie.

«NN» Pa-Vašamu, usie baki ŭ biełaruskim kanflikcie chočuć dasiahnuć hetaj zhody?

Ł.F.: Ja nie zusim upeŭnienaja. Ale nielha admaŭlacca ad inicyjatyvaŭ, u pryvatnaści, inicyjatyvaŭ Niamieččyny j našaha pasła Horsta Vinkielmana. Jany mohuć dać plon. U addalenaj perspektyvie.

«NN»: Što b Vy pažadali demakratyčnym siłam Biełarusi?

Ł.F.: Vialikich pośpiechaŭ (śmiajecca). Ciarpieńnia. Advahi supraćstajać luboj prapahandzie.

Prezydent Łukašenka — dobry aratar, ale ŭ jaho niama dobrych daradcaŭ-prafesijanałaŭ, śmiełych daradcaŭ, a nia tych liśliŭcaŭ, što bajacca kazać praŭdu ŭ vočy prezydentu, jakoj by ciažkaj hetaja praŭda ni była. Mała być dobrym arataram. Bolš taho, ciažka pisać pramovy dobramu arataru — ja šmat havaryła ź ludźmi ź jahonaha atačeńnia — jon nie zvažaje na padrychtavany tekst, i impravizacyja zavodzić jaho daloka. Ciapier, kali ja bolš nie zajmaju aficyjnych pasadaŭ, ja mahu skazać ščyra. Ja nia ŭpeŭnienaja, što Biełaruś na dobraj darozie z takim prezydentam, jak Łukašenka, jak i Serbija — ź Miłošavičam. Ja sustrakałasia z vašym prezydentam, a taksama dvojčy mieła vielmi ciažkija pieramovy ź Miłošavičam. Ja viedaju, što heta za ludzi. Ja havaryła z rasiejskimi palitykami i skazała im naŭprost: navošta vam brać na bort Miłošaviča i Łukašenku? The union with Milosevic and Lukasenka is not what Russia deserves. Russia deserves too much more, skazała ja im. Rasieja zasłuhoŭvaje našmat lepšaj doli, čym taki sajuz.

Hutaryŭ Andrej Dyńko