Siarhiej Paŭłoŭski. Daruj nam, Historyja (Tema numaru)

Daruj nam, Historyja

Tema numaru

Ci davodziłasia vam kali-niebudź rychtavać ułasnaje dzicia da ispytaŭ pa biełaruskaj historyi? Zvyčajna darosłyja ličać siabie znaŭcami ajčynnaj minuŭščyny, prynamsi, u ahulnych rysach. Ale varta zasieści za ekzamenacyjnyja pytańni, jak razumieješ, što stupiŭ na šlach mnohich asabistych adkryćciaŭ.

... Pieršaje ekzamenacyjnaje pytańnie i adkryćcio, jakoje pryciahnuła maju ŭvahu — heta chryścijanizacyja Biełarusi. Rastłumaču čamu. Pa-pieršaje, nierelihijnaść biełarusaŭ, pra jakuju my havaryli ŭ adnoj z papiarednich pieradač, nia moža być zrazumietaja biez razumieńnia pačatku. Jak i kali nas chryścili? Pa-druhoje, jašče z savieckich padručnikaŭ zastałosia ŭ pamiaci toje, jak chryścili Kijeŭ i Noŭharad. Tady chryščeńnie Rusi ŭsprymałasia ŭ kantekście historyi SSSR jak (dazvolu sabie niepaźbiežny kałambur) chryščeńnie ŭsiaho savieckaha naroda, heta značyć, i nas taksama. Ale z nabyćciom niezaležnaści i z raspadziełam ahulnaj historyi my — vypali. Nie znajšoŭ ja ŭ knihach pra Biełaruś takoj vieličnaj sceny, jak heta było ŭ Kijevie, dzie kniaź Uładzimier zahaniaje narod u vadu, abo jak heta padajecca ŭ historyi Litvy, dzie chryščeńnie litoŭcaŭ ažyćciaŭlaje Jahajła. Tam, darečy, jość zabaŭny epizod pra toje, što kožnamu litoŭcu, jakoha Jahajła zahaniaŭ u vadu, paśla vydavali ciopły švedar, pryviezieny z Polščy. Hetym padstupnyja kataliki-palaki nibyta imknulisia padkupić litoŭskich pahancaŭ. Jak by tam ni było, a vieličnyja sceny histaryčnaha chryščeńnia stali padstavovymi ŭ nacyjanalnaj śviedamaści i rasiejcaŭ i litoŭcaŭ. Biełarusy ŭ hetaj spravie prypaźnilisia. Dakładniej, nie prypaźnilisia, a nie prydumali svajho chryščeńnia jak hałoŭnaha faktu nacyjanalnaje minuŭščyny. Urešcie, masavyja historyčnyja viedy — heta i jość peŭnyja znakavyja formuły na padstavie dakumentalnych źviestak. A takich źviestak nikoli nie brakavała i nie brakuje.

Kali ja paraŭnoŭvaŭ biełaruski i litoŭski školnyja padručniki, u mianie byli dva adčuvańni: pieršaje — što jany biessaromna chłusiać, zrabiŭšy z historyi trenažor nacyjanalnaha ŭzhadavańnia, druhoje — što my ŭvieś čas saramliva azirajemsia pa bakach, bajučysia kaho-niebudź pakryŭdzić, a ŭ vyniku pahrazajem u chitrasplacieńniach abjektyvizmu. Dla litoŭcaŭ u historyi nie isnuje nas. Dla nas advajoŭvańnie ŭ svajoj historyi ich stała sapraŭdnym padźvižnictvam jašče z časoŭ savieckaj cenzury.

Ale źviarnusia da faktaŭ. Usiaho adzin epizod. Syn Mindaŭha Jaŭnut, — kaža biełaruski padručnik, — zastupiŭ na vialikakniaski pasad paśla baćki, i siadzieŭ, pakul nia byŭ skinuty bratami, uciok u Maskoviju, pryniaŭ pravasłaŭje i byŭ nazvany Ivanam, viarnuŭsia dadomu i atrymaŭ va ŭładańnie Zasłaŭje. Pavodle litoŭskaha padručnika, Jaŭnucis uciok u Polšču, a pa viartańni atrymaŭ Troki.

Litoŭcy paličyli vyhadnym dla siabie vykreślić biełarusaŭ z ułasnaj historyi i zrabili heta. Vy skažacie, a jak ža starabiełaruskaja mova, jakaja ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim była aficyjnaj? Jany adkažuć, što aficyjnaj była nie biełaruskaja, a kancylarskaja mova. Heta značyć, mova, u jakoj nie było žyvoha nośbita. A kali b i byŭ, dyk nazyvaŭsia b musić narodam kancylaraŭ ci kancylarcaŭ. Jašče adno naša histaryčnaje imia...

Zrešty, palemika ź litoŭcami na histaryčnyja temy nie ŭvachodziła ŭ plany siońniašniaha ispytu. A paraleli ja pryvioŭ tolki dla taho, kab pakazać, što školnaja historyja ŭ našych susiedziaŭ absalutna vyrazna pastaŭlenaja na słužbu nie abstraktnamu abjektyvizmu, a systemie nacyjanalnaha ŭzhadavańnia. Da čaho ŭ nas pakul nie dajšło.

Jašče adno pytańnie — chto moh by siońnia ŭ Biełarusi pravodzić nacyjanalnuju histaryčnuju idealohiju ŭ škole i dla publiki. Entuzijazm kolišnich tałakoŭcaŭ zhas razam z abvieščańniem suverenitetu krainy, što bolšaść ź ich uspryniała jak ździajśnieńnie ideałaŭ maładości. Nastupnaje ŭ siaredzinie 90-ch zajaviła pra siabie pakaleńnie studentaŭ-humanitaryjaŭ, siarod jakich najbolš jarkich asobaŭ vyłučyłasia na histaryčnym fakultecie BDU. Kolki zdarovaha aptymizmu było ŭ ich. Heta jany prychodzili ŭ nacyjanalnyja arhanizacyi i presu — biełaruskamoŭnyja i adukavanyja, hatovyja da adradženskaje pracy. A kolki havaryłasia pra pieršyja represii suprać ich, pra źmienu kiraŭnictva fakultetu. I voś usio skončyłasia.

Paśla razbureńnia hetaha atradu adradžencaŭ nijakaha postupu ŭ nacyjanalnaj histaryčnaj adukacyi nie pradbačycca. Chutčej naadvarot. Dyrektyvy Zamiatalina adnu za adnoj režuć školnyja knižki z patrabavańniem "iedinoho vzhlada na istoriju strany v sootvietstvii s triebovanijem priezidienta RB". Nijakaj tvorčaj svabody. Pierahlad biełaruskaj historyi na manier Łukašenki i Ziamtalina adbyvajecca stroha ŭ adpaviednaści z palitykaj, dobra viadomaj ź siaredziny minułaha stahodździa, z časoŭ taho samaha Muraŭjova, dla jakoha nie isnavała Biełarusi, a byŭ (jak na siońnia — suverenny i niezaležny) Sievierno-Zapadnyj kraj.

Ale ž voś jašče adno adkryćcio. Žurbotnaje i niepaźbiežnaje. Pra niedavučanyja ŭroki historyi. Naprykład, pra bitvu na Niamizie 1067 hodu. Navat kali jaje nia budzie ŭ zamiatalinskich padručnikach, my ŭsio adno musim jaje prajści. Tolki ŭžo nie jak temu, a jak trahiedyju.

Siarhiej Paŭłoŭski