Siarhiej Bałachonaŭ. Ściežki fartuny

ese

Ściežki fartuny

Imia Fadzieja Bułharyna ŭ specyjalista vykliča natužlivuju ŭśmiešku. Nieadmysłoviec papniecca zhadać nieštačka takoje — i nie zhadaje. Bułharynu nakanavanaja niapomnaść. Kali historyja nasamreč maje zvyčku pomścicca za biespryncypovaść i zdradu, dyk u dačynieńni da jaho heta hladzicca na hołuju praŭdu. Jon nie adrazu zrabiŭsia Fadziejem Vieniadziktavičam: naradziŭšysia tut, byŭ Tadykam, Tadejkam, synam Bieniadzikta — biełaruskaha šlachcica ź Ihumienščyny.

Ad samych narodzinaŭ pamiž pieršym i druhim razborami Rečy Paspalitaj (1789 h.) jon doŭha siliŭsia ŭciamić, dzie žyvie, ale nijak nia moh dastupicca toj praŭdy. Zdajecca, Biełaruś, ale ŭvadnačas i Litva, i Polšča, i Rasiejskaja imperyja ažno. Intanacyi ŭ razmovach starejšych ab adnych i tych samych asobach źmianialisia razam z acenkami vakolnaj rečaisnaści chutčej, čym harščok pad azadkam Tadejki. Štoś kiravała jahonaj dziciačaj śviadomaściu, vučyła prystasoŭvacca da palityčnaje kańjunktury. I niachaj na pieršych časoch hetaj kańjunkturaj byŭ baćkaŭ nastroj i jahony zusim nia słucki pojas...

Kali ž padros vyšej baćkavych kalos i pahroz, dyk śpiarša za lepšaje padałasia tuha za Rečču Paspalitaj i niepryjaznaść da Rasiei. Rasiejskija cary niby nia viedali, čaho chacieli: vo jak jany z tym Kaściuškam — to pasadziać u viaźnicu, to vypuściać. Ale zamki šlachieckija łamać nie pierastavali, choć jašče nie zusim dbali pra “russkoje lico” kraju. Taja rasiejskaja niapeŭnaść trochi nahadvała rašučaść apošniaha “polskaha krula”. Dla poŭnaj adpaviednaści nie stavała šlachieckich vojskaŭ, razahnanych tymi ž rasiejcami. Tamu atrymać vajskovuju padrychtoŭku ŭ pakul jašče varožaj armii zahanaj nie było.

Miž tym, u Eŭropie dziejałasia štoś cikavaje, i tryjumf Rasiei tut nie zdavaŭsia kančatkovym. Z taje pryčyny ani na kaliŭca nia vydałasia dziŭnym pakinuć “po chudoj attiestacii” rasiejskaje vojska j šmyhnuć da Napaleona. Zmahacca za novy kirunak fartunnaha vietru. Paźniej Bułharyna buduć apraŭdvać — maŭlaŭ, nie vajavaŭ jon suprać Rasiei, byŭ na inšych frantoch. Vajavaŭ, nie vajavaŭ — nam heta nieistotna. Istotna, što Biełaruś jon pačaŭ zabyvać. Paraza Napaleona zmusiła Tadeja pieraacanić stanovišča. Rasieja, jakuju tak nie lubili baćki i nieluboŭ da jakoj pryščeplivali jamu, adužała tak doŭha šanavanuju Francyju.

Biełaruś stałasia tranzytnym punktam dla 24-hadovaha junaka paśla pałonu. Jak by nia znajučy, kudy prytulicca, jon dałučajecca da vilenskich šubraŭcaŭ. Tadej pierakanaŭsia, što ŭsie hetyja paŭadkrytyja masony-šubraŭcy — sa svaimi brukovymi viedamaściami j pamknieńniem udaskanalvacca maralna va ŭmovach pieramohi Rasiejskaj imperyi — nia majuć dla jaho nijakaje karyści. Pahatoŭ što blizkim da šubraŭcaŭ filamatam i filaretam užo dastałosia na harechi… U Sankt-Pieciarburhu Tadej kančatkova prieobraziłsia ŭ Fadzieja. U taho samaha sivaha, karotkaha, toŭstaha, jak curban, pluhavaha, duža niekrasivaha pana, jakim my viedajem jaho z našaha “Tarasa”. Tak, biezumoŭna, Bułharyn byŭ ź sim-tym prahresiŭnym rasiejcam na korotkoj nohie. Ale heta nie zaminała jamu pisać, pisać i jašče raz pisać danosy ŭ III adździaleńnie (tahačasnaje KHB). “Sieviernyje pčioły” baroniać biespryncypnaść svaja... Fadziej Bułharyn — čałaviek, jaki straciŭ Radzimu i navat u paetyčnych latunkach nie pažadaŭ viarnucca da jaje. Hipertrafavany sarkazm z krainy, kpiny ź biełaruskaje movy ŭ jahonych tvorach mała padobnyja na viartańnie da Biełarusi. Jana ŭ jahonych vačoch — raźmiennaja maneta. Spačatku naležała adnamu, paśla pryjadnaŭ u svoj skarb inšy. Mova — niaŭciamnaja kaviarda, žarhon admoŭnych persanažaŭ historyi j litaratury.

Fadziej Bułharyn cikavy nam siońnia jak prykład dehradacyi rečpaspalitaŭskaha i krajovaha patryjatyzmu. Heta prykład mahčymaha, pry peŭnych akaličnaściach, žyćciovaha šlachu Mickieviča, Čačota, Barščeŭskaha dy inšych pačynalnikaŭ biełaruskaje dumki ŭ rečyščy lubovi da zrujnavanaj Rečy Paspalitaj i nialubaści da Rasiei. Napiaty karjeryzm, vyračeńnie Radzimy, fluhiernaść robiać postać Bułharyna niepryvabnaj jak dla nas — biełarusaŭ, tak i dla ich — rasiejcaŭ. Viedama, jon byŭ aŭtaram papularnych u svoj čas ramanaŭ. Ale hetaja papularnaść supastaŭnaja z papularnaściu siońnia ŭ paspolstvie knih Maryninaj ci mylnych operaŭ. Možna karaskacca na Parnas, ale błuklivyja ściežki fartuny zaviaduć takoha hieroja maksymum na Łysuju haru. Peŭna, užo dola takaja ŭ takich.

Siarhiej Bałachonaŭ