Rasiejcy doŭha nie mahli złavić Maschadava, bo jamu było dzie chavacca. Hazeta «Iźviestija» sa spasyłkaju na infarmacyju specsłužbaŭ paviedamlaje, što na terytoryi Čačni raźmieščana 2,5 tysiačy partyzanskich baz i stajanak, pabudavanych i zamaskavanych pavodle ŭsich praviłaŭ vajenna-inžynernaj navuki.
Aprača hetych baz, partyzany-niezaležniki chavajucca ŭ pryvatnych damach, abstalavanych kamfartabelnymi patajnymi pakojami. Paśpiachovy supraciŭ, što doŭžycca ŭžo 6 hadoŭ, byŭ by niemahčymy biez masavaj padtrymki nasielnictva.
33 łožkamiescy na kožnaha partyzana
U 2000 hodzie ŭ ruki specsłužbaŭ trapiła trafejnaja videakaseta. Na joj była zafiksavana baza Chataba ŭ Nažaj-Jurtaŭskim rajonie. Utulny taki kiempinh čałaviek na 50. Pałatki stajać, vadaspad šumić. Bajeviki adpačyvajuć, pazujuć pierad aperataram, smažać šašłyki. Čatyry hady federały šukajuć hetuju bazu. I z pavietra, i piešymi raźviedhrupami. Čačnia ŭvohule nievialikaja — 17 tys. km2 (heta jak pałova Bieraściejskaj vobłaści, nia samaj vialikaj u Biełarusi), Nažaj-Jurtaŭski rajon — tysiačy try km2. Pračasali hetuju terytoryju ŭzdoŭž i ŭpopierak, a bazy chatabaŭskaj z vadaspadam tak dahetul i nie znajšli. Nibyta i niama tam nijakaj bazy. Ale jana tam jość.
— U Čačni pad 2,5 tysiačy baz i stajanak, — havoryć «Arbat», jon ža Alaksandar Patapaŭ, namieśnik načalnika ŭpraŭleńnia FSB Rasiei pa Čačenii. — I heta tolki tyja bazy, jakija nami ŭstanoŭleny ci pra jakija my zdahadvajemsia... Ličba ŭ 2,5 tysiačy hruntujecca na analizie vynikaŭ pošukavych mierapryjemstvaŭ, aperatyŭnaj i ahienturnaj infarmacyi. Jość bazy na 4—5 čałaviek, jość na 10—12, na 40, na 50, na 200, jak kala vioski Ŭłus-Kiert Šatojskaha rajonu. Specnaz HRU (Hałoŭnaha raźviedvalnaha ŭpraŭleńnia) hetuju bazu znajšoŭ i razhramiŭ, ale jaje adnavili. Dahetul pastupaje infarmacyja pra toje, što na bazie čas ad času źjaŭlajucca bajeviki. Ale źniščyć ich nie ŭdajecca, vielmi niaprosta padyści da hetaj bazy niezaŭvažanymi, bajeviki paśpiavajuć źniknuć. Kolki razoŭ byvała: vychodzić specnaz na bazu, vohniščy tlejuć, ježa ŭ kaciałkach jašče haračaja, a ludziej užo niama — syšli. Dapuścim, u siarednim kožnaja baza čałaviek na 20. Voś i pamnožcie 20 na 2,5 tysiačy. Vyjdzie, što na paŭtary tysiačy aktyŭnych bajevikoŭ, jakija błukajuć pa harach i lasach sa zbrojaj u rukach, majecca 50 tysiač łožkamiescaŭ. Niadrenny rezerv dla skrytnaha pieramiaščeńnia.
Kali zusim nahladna, ujavicie, što niejki pryježdžy sprabuje adšukać vas u Maskvie. A ŭ vas 33 javačnyja kvatery ŭ roznych rajonach horadu. I adrasy hetych kvater viadomy tolki vam.
«Narmalnaje padpolle»
Surazmoŭnik — supracoŭnik adnaho z padraździaleńniaŭ specnazu FSB, čałaviek sakretny, vyrašyŭ nazvacca Alaksiejem, pazyŭny «103-ci».
— Dalisia vam hetyja bazy, — havoryć Alaksiej. — U Čačni narmalnaja raźvitaja systema bandpadpolla. Partyzanskaja ramantyka vyjšła z mody — bajeviki ŭ asnoŭnym žyvuć nie ŭ piačorach, a haradach i vioskach. Žyvuć jak narmalnyja biełyja ludzi. Praktyčna ŭ kožnym siale, asabliva ŭ hornych rajonach, jość svaje javačnyja punkty. Kali ŭ siale — pryvatny dom, kali ŭ horadzie — kvatera, jakaja nie pryciahvaje ŭvahi. Krytery vybaru miesca javačnaha punktu viadomyja. Pa mahčymaści, jaŭku starajucca «prykryć» u miascovaj milicyi, kab mianty jaje zduru nie šturmanuli, a naadvarot, achoŭvali. Kali heta pryvatny dom, to jon pavinien znachodzicca na krai vioski, kab u vypadku čaho možna było chutka syści ŭ lesapasadku ci łahčynu. Pažadana, kab dom stajaŭ u tupiku. Tady nichto nia zmoža padjechać da jaho niezaŭvažanym. Kali ŭ domie znachodzicca surjozny čałaviek, to abaviazkova vystaŭlajecca znadvornaja achova. Nijakich bajnic, akopaŭ, dotaŭ niama. Usio nacelena na toje, kab u vypadku niebiaśpieki možna było pajści. Prymać boj u domie nichto ź ich nie źbirajecca. Bajevikam heta nia treba.
— Što da lasnych i hornych baz, to jany, jak praviła, raźmiaščajucca niepadalok ad nasielenych punktaŭ, za 1—3 kilametry, — praciahvaje Alaksiej. — Hetaha dastatkova, bo ŭ harach ža inšyja kilametry, i pieraadoleć niejkija dva kilametry časam vielmi składana. Padyści možna pa schile, i toje dobra nałamaŭšysia, kali ty nie miascovy žychar i ź dziacinstva tut nie chadziŭ.
Bazy budujucca niepadalok ad nasielenych punktaŭ, bo hetyja bazy nie zaŭsiody nasielenyja i za imi treba hladzieć i achoŭvać. Heta zadača pamahatych bajevikoŭ, što žyvuć u bližejšaj vioscy. Chtości ź ich čas ad času naviedvajecca na bazu, hladzić, ci nia byŭ tam čužy, ci nie parušana maskiroŭka, ci nia šaracca pablizu HRUšniki. Bajeviki vajujuć u rodnym asiarodździ. Jany ź dziacinstva łazili pa hetych harach, haniali tam baranoŭ, hulalisia chłapcami ŭ vajnušku. I lubuju źmienu krajavidu, luby śled, lubuju złamanuju halinku jany zaŭvažajuć. Zastacca niezaŭvažanym u harach niemahčyma navat takim specyjalistam nakštałt nas abo specnazu HRU. Da taho ž hory dastatkova ščylna nasielenyja.
Dobruju bazu nie razhledzieć ni ź ziamli, ni z pavietra.
— Pa ściežcy na bazu nia vyjdzieš, — praciahvaje «103-ci». — Niama tam anijakich ściežak. Kali bajeviki prychodziać na bazu, nahladčyk padymaje dzioran, hrupa prachodzić, paśla dzioran kładziecca na miesca. Na samu bazu uvachod pa «ślimaku». «Ślimakom» nazyvajecca ściežka ŭ vyhladzie śpirali. Ale paŭtarusia, nijakaj ściežki niama. Uvachod na bazu zaminavany takim čynam, što prajści možna tolki pa śpirali kołami. Chacia reljef dazvalaje prajści i naŭprost. Čužy tak i pojdzie, ale ŭ takim razie amal niepaźbiežna nastupić na procipiachotnuju minu abo sarvie raściažku. Baza ŭstaloŭvajecca la padnožža hary, vybirajecca bolš pakručasty schił, a ŭnizie kab abaviazkova krynica ci raka. U asnoŭnaha blindažu dva vychady. Adzin vychad abaviazkova da raki, druhi — na schił. Baza stavicca tak akuratna, što raślinnaść nie parušajecca. Možna chadzić pa strasie blindažu i ničoha nie zaŭvažyć. Na bazie, jak praviła, abstaloŭvajucca asnoŭny i rezervovy blindažy. Kožny pamieram prykładna 2 na 4 metry. Vyšynia stoli — kala 2,5 metra. Pavodle praviłaŭ vajennaj navuki, naležyć nakryvać blindaž u čatyry nakaty, tak jany i kryjuć, kab budynak vytrymlivaŭ navat pramoje papadańnie snarada.
Dreva ŭ harach dobrych, ćviordych parod — buk, hrab. I drevy nikoli nie biarucca pobač z bazaj. Ciahnuć zdalok, kilametry za try-čatyry, na rukach, na išakach abo na koniach. Blindažy abstalavanyja tak, kab u ich možna było žyć i pry nieabchodnaści chutka syści. Dla hetaha tam jość tapčany i tajemnyja vychady. Abaviazkova piečka. Dymachod vyviedzieny daloka pa žaleznych ci azbestacementnych trubach pad ziamloj. Źvierchu jaho nie vidać. I dzie-niebudź za 15 ci 20 metraŭ ad blindažu z-pad karanioŭ jakoha-niebudź pavalenaha dreva strumienić dymok. Dla abarony hetyja blindažy praktyčna nie prystasavanyja. Boj na bazie bajeviki prymajuć tolki ŭ vypadku krajniaj nieabchodnaści — kali ich tam zaśpieli źnianacku. Vychad abstalavany padziemnym chodam u bok rečki ci ručaja. Dyjametar padziemnaha chodu santymetraŭ 80, u daŭžyniu — pa-roznamu, zaležyć ad reljefu. Ja asabista bačyŭ tryccacimetrovy padziemny chod. Vyleźli i syšli pa race, nijakich śladoŭ. My ž, jak praviła, padychodzim źvierchu pa schile, bo z boku rečki tajemna padyści niemahčyma. Z hetaha boku nas naziralniki adsiakajuć jašče na dalokim rubiažy. Jość taksama na bazie jamy-schoviščy dla praduktaŭ, radziej — dla bojeprypasaŭ. Pradukty zachoŭvajucca ŭ vialikich plastykavych bakach dla śmiećcia, hiermetyčna začynienych i abkručanych skotčam. Zachoŭvajuć u ich albo sušanaje miasa, albo roznuju drabiazu ŭ pakiecikach. U rečavych schoviščach zachoŭvajuć tranty, razhruzačnyja kamizelki, abutak, ciopłuju bializnu. Hetyja schoviščy, jak praviła, minujucca procipiachotnymi minami ci hranatami na raściažkach, kab čužyja nia łazili. Za kožnaje schovišča adkazvaje adzin čałaviek. I tolki jon viedaje, dzie jano znachodzicca. Robicca heta dziela kanśpiracyi. Biarom my, naprykład, adnaho bajevika. Jon moža nam pakazać tolki toj schoŭ, jaki sam zakopvaŭ. A bolej jon ničoha nia viedaje. Jość taksama medyčnyja schovy — ź indyvidualnymi vajskovymi aptečkami, pieraviazačnymi pakietami. U minułuju vajnu ja navat zamaskavanyja palavyja špitali sustrakaŭ. Taja ž baza, tolki z medyčnym abstalavańniem, až da chirurhičnaj pałaty. Ciapier ža praściej vyvieźci čałavieka na lačeńnie ŭ Dahiestan, Inhušeciju, Azerbajdžan abo ŭ Čačni damovicca za hrošy. Da taho ž, lehiendu prydumać takomu chvoramu nieskładana. Pajšoŭ u les u hryby, nastupiŭ na minu.
«Bajevikoŭ vučyli vajavać pavodle tych samych padručnikaŭ, što i nas»
— Usie hetyja bazy pabudavanyja j abstalavanyja vielmi prafesijna, — praciahvaje «103-ci». — Navat kali ja, specyjalist, vypadkova vyjdu da miesca raźmiaščeńnia bazy bajevikoŭ, dyk i ja mahu ničoha nie zaŭvažyć. Bajevikoŭ vučyli nia horš za nas, pa adnych i tych samych padručnikach. Ale bajeviki byli bolš starannymi vučniami. Tamu što dla nas heta było pytańnie atrymańnia viedaŭ, dyplomaŭ, a dla ich — pytańnie vyžyvańnia. Za bazaj, na jakuju naviedvajucca surjoznyja ludzi, pastajanna sočyć jaki-niebudź pastušok-naziralnik. U jaho, jak praviła, UKCH-radyjostancyja, palavy binokl. Z adnaho boku, heta, viadoma, dokazy, ale z druhoha… Pytajusia pastuška: navošta tabie tut dobry palavy binokl? Karovu, adkazvaje, zhubiŭ. Čornuju ź biełymi plamami. Vy nia bačyli? A racyja tabie navošta? Kab samomu nie zhubicca. Aproč kapitalnych baz jość jašče bazy-adnadzionki. Heta elementarnyja budany, abciahnutyja polietylenam i zamaskavanyja halinkami. Pryjšli, pieranačavali, pajšli dalej.
— U hornaj častcy bahata zakinutych fermaŭ, pijanierlahieraŭ, jakija taksama słužać časovym prystaniščam dla bajevikoŭ, — kaža Alaksandar Patapaŭ. — Jašče bajeviki lubiać vykarystoŭvać piačory. Heta vielmi zručna. Apaviadali pra adnu takuju piačoru kala rečki, da ŭvachodu ŭ jakuju metraŭ 12 pa viaroŭcy treba padymacca. Ale zatoje tam zusim spakojna možna žyć. Avijacyjnaja raźviedka piačory nia bačyć, i ź bieraha piačora nie prahladvajecca. Žyvi sabie. Plus systema nazirańnia. Heta ž nie turystyčnaja baza, dzie ludzi sabralisia kučkaj i siadziać. Pasty, raskład, achova — usio pracuje. Systema preventyŭnaha apaviaščeńnia. Kožny ruch federałaŭ u hetym rajonie imhnienna adsočvajecca naziralnikami. I dla nazirańnia bajeviki vykarystoŭvajuć dziaciej 15—16 hadoŭ.
Aprača kapitalnych blindažoŭ, dzie možna chavacca ŭzimku, u bajevikoŭ jość svaje letnija bazy i stajanki, abstalavanyja naviesami. Ale navat u hetym vypadku ich niaprosta zaŭvažyć z pavietra. Pa-pieršaje, bazy raźmiaščajucca nie na palanach, a, jak praviła, u hustym lesie, pamiž drevaŭ. Da taho ž bajeviki navučylisia padmanvać sučasnuju raźviedvalnuju aparaturu. Na samalotach-raźviedčykach ustanoŭleny specyjalnyja prybory, jakija reahujuć na ciapło. Ź ich dapamohaj možna ŭhadać, u jakim mienavita miescy na ziamli raskładziena vohnišča abo siadziać niekalki čałaviek. Kab nia vydać siabie, bajeviki naciahvajuć źvierchu specyjalny navies, zrobleny sa śviatłoadbivalnaj lustranoj plonki — toj, jakaja ŭžyvajecca, u pryvatnaści, dla tanavańnia vitryn. Z dvuch vialikich kavałkaŭ takoj tkaniny sklejvajecca miech, u jaki nalivajecca vada. Pad takim naviesam ani čałavieka, ani vohnišča z pavietra zaŭvažyć niemahčyma. Da taho ž nieabaviazkova siadzieć pad hetym naviesam pastajanna. Huk samalota ci viertalota čuvać zdalok.
— Novyja bazy ciapier budujucca redka, — skazaŭ mnie «103-ci». — Bolšaja ich častka była pastaŭlena ŭ pramiežku pamiž kampanijami ŭ 1997—1999-ch hadach. Specyjalnyja instrukcyi byli ad uładaŭ. Za abstalavańnie takich baz adkazvali kiraŭniki rajonnych administracyj. A kantralavała hetuju spravu Ministerstva dziaržbiaśpieki Ičkieryi. Čačency viedali, što druhaja vajna budzie.
«Nyrnuŭ u kukuruzu — i niama jaho»
— Kali ŭ nas źjaŭlajecca infarmacyja pa bazie, na jakoj šmat ludziej, i kali kaardynaty dosyć dakładnyja, to pa hetym kvadracie nanosicca BŠU — bombava-šturmavy ŭdar, — kaža Alaksandar Patapaŭ. — Potym specnaz pravodzić daraźviedvańnie miascovaści. Ci była tam baza naohuł, i kali była, dyk jaki naniesieny ŭron. Kali vyśviatlajecca baza ź nievialikaj kolkaściu bajevikoŭ ci ŭvohule pustaja, to specnaz apracoŭvaje jaje ŭžyvuju, heta značyć biez papiaredniaha BŠU. Źniščaje blindažy, razburaje schoviščy. Adnak praktyka pakazvaje, što razburanaja baza lohka adnaŭlajecca. Za Ŭrus-Martanam, u rajonie vioski Rošni-Ču, isnuje niekalki baz. Našy ich peryjadyčna raźbivajuć, a bajeviki hetaksama ŭparta hetyja bazy adnaŭlajuć za 2—3 dni.
— A čamu, — pytajusia, — dahetul nie pierałavili tych bajevikoŭ, jakija chavajucca nie ŭ harach, a pa vioskach?
— Ty źviarnuŭ uvahu, jak uładkavany typovy čačenski viaskovy dom? — pytaje mianie Alaksandar Patapaŭ. I sam adkazvaje: — Vysoki cahlany płot pad try metry, žaleznyja vieśnicy, na ŭčastku raście kukuruza, jakaja padstupaje pad samyja vokny i dźviery. Heta ž nia prosta tak. Heta vynik šmatviakovaha dośviedu čačencaŭ. Nyrnuŭ u kukuruzu — i niama jaho. Systema chadoŭ, suviazi. Voś žyŭ Maschadaŭ u Hudermesie, my pra heta daviedalisia ŭžo paśla taho, jak jon adtul syšoŭ. Ale navat kali b daviedalisia zahadzia, to ŭziać jaho było b vielmi ciažka. Z domu, dzie jon byŭ, vioŭ padziemny chod u inšy dom. Adzin adras blakuješ, a čałaviek vyskokvaje ź inšaha adrasu. Ci jość jašče taki šalinski bajavik Rezvan Čytyhaŭ. Peryjadyčna my atrymlivajem infarmacyju, što jon haściuje ŭ svajakoŭ u Šalach. Tam u jaho radavy kujan. Heta značyć niekalki sumiežnych damoŭ, dzie žyvuć blizkija svajaki. Praktyčna ceły rajon. Voś jak niezaŭvažna i chutka blakavać hety rajon? Dla hetaha patrabujecca takaja kolkaść ludziej, što ź viertalota ich nie desantuješ, a kožny ruch techniki pa ziamli naziralniki imhnienna zasiakuć, i bajavik paśpieje syści. A pa nasielenym punkcie bombava-šturmavy ŭdar nanosić nia budzieš. Tak što ŭziać bandyta — sprava niaprostaja, navat kali my dakładna viedajem, što jon znachodzicca ŭ kankretnaj vioscy.
P.S. Aficer ź Viadzienskaha adździełu FSB raskazaŭ historyju:
— Šukali my adnaho bandyta. Viedali adkładna adras, dzie jon chavaŭsia. Viedali, što ŭ adrasie jość žyły tajnik, h.zn. tajnik, dzie možna schavać čałavieka. Pryjšli, vyvieli ŭsich u dvor, pačali šukać. Usio patykali — niama tajnika. Dom vialiki. Kamfartabelny, kuča pakojaŭ, sanvuzieł. A tajnika niama. Užo sychodzić źbiralisia, ale tut niekamu z našych pa patrebie pryśpičyła. Haspadynia jaho na aharod pasyłaje, chacia ŭ domie jość ciopłaja prybiralnia, ale jana, kaža, na ramoncie. Mianie i asianiła. Zachodžu ŭ prybiralniu. Nibyta ŭsio jak u ludziej — vanna, unitaz, bide, santechnika darahaja, plitka lažyć u pačkach. Dźmuchnuŭ u ačko — huk niejki dziŭny. Kinuŭ tudy kamieńčyk — jon jak u studniu pajšoŭ. Skałupnuli my hety tałčok, a pad im pakoj padziemny — dva na čatyry, vyšynia metry try, ventylacyja, elektryčnaść, stolik, tapčan. Siadzi, knižki čytaj, praz unitaz tabie vadu padajuć, ježu. Hałoŭnaje — kab niechta z haściej nie zamačyŭ ciabie pamyłkova ŭ hetym sarciry.
Pavodle «Iźviestij»
Kamientary