Беларусам загадалі больш нараджаць і жыць даўжэй. Але як вырашыць праблемы з дэмаграфіяй?
На Усебеларускім народным сходзе пастанавілі павялічыць нараджальнасць і сярэднюю працягласць жыцця. Наколькі гэта рэалістычна, «Наша Ніва» абмеркавала з эканамістам Львом Львоўскім.
Каб павялічыць працягласць жыцця, трэба заняцца мужчынамі
У наступныя пяць гадоў улады паставілі мэту павысіць нараджальнасць з 6,5 да 7 чалавек на тысячу, знізіць смяротнасць і падоўжыць сярэднюю працягласць жыцця да 76,5 года супраць 74,7 года цяпер.
Львоўскі звяртае ўвагу на тое, што важна лічыць паказчыкі чаканай нараджальнасці ў пераліку менавіта на жанчыну, а не на тысячу ці сто тысяч насельніцтва агулам.
«У пераліку на сто тысяч насельніцтва можна лёгка падмануцца праз розныя памеры кагорт. Таму для сацыяльна-эканамічных паказчыкаў важна прапорцыя, колькі дзяцей нараджаецца ў пераліку на жанчыну. І тут у нас пакуль што ўсё дрэнна», — кажа эксперт.
А каб павялічыць сярэднюю працягласць жыцця, трэба заняцца мужчынамі.
«У Беларусі галоўны правал у сярэдняй працягласці жыцця назіраецца менавіта па мужчынах (69,3 года). Па жанчынах паказчыкі ў нас неблагія (79,8 года), цалкам еўрапейскія, а вось мужчыны ў нас у сярэднім паміраюць на 10 гадоў раней.
Заўчасная смяротнасць сярод мужчын пачынаецца гадоў з 40, таму ў гэтым кірунку сапраўды ёсць чым займацца», — кажа Львоўскі.
Першым крокам на гэтым шляху Львоўскі называе збор статыстычных даных.
«Для пачатку трэба пачаць збіраць сапраўдную статыстыку, бо менавіта ў медыцыне і ахове здароўя статыстыка ў нас збіраецца вельмі дрэнна.
Адбываецца шмат фальсіфікацый на розных узроўнях, існуюць так званыя палітызаваныя хваробы, ад якіх нельга паміраць, таму дактарам даводзіцца рабіць пэўныя махінацыі, каб не ўпісваць іх у прычыны смерці», — тлумачыць эксперт.
Па-другое, на думку Львоўскага, нам неабходная прапаганда ў добрым сэнсе гэтага слова і іншыя захады, накіраваныя на тое, каб людзі менш самі наносілі шкоду свайму здароўю і ў прыватнасці менш курылі.
«Таксама трэба змяніць культуру піцця. Па абсалютных лічбах выпітага алкаголю беларусы не рэкардсмены, але па залішняй смяротнасці сярод мужчын — мы рэкардсмены, таму рэч тут не толькі ў агульным аб’ёме ўжытага алкаголю, але, па ўсёй бачнасці, і ў культуры піцця», — лічыць эксперт.
Сярод метадаў у барацьбе са злоўжываннем алкаголем і курэннем — гэта павышэнне акцызаў і абмежаванні на продаж алкаголю па часе.
«У некаторых краінах яшчэ, напрыклад, робяць так, што павышаюць акцыз на моцны алкаголь, каб людзі пераходзілі з умоўнай гарэлкі на ўмоўнае віно», — дадае Львоўскі.
Далей эксперт адзначае, што ў Беларусі павышаная смяротнасць сярод супрацоўнікаў на шкодных прадпрыемствах.
«Згодна з афіцыйнай статыстыкай, у нас высокая смяротнасць ад бруднага паветра, хоць з якасцю паветра ў Беларусі праблем няма. Таму, абапіраючыся на гэтыя даныя, мы можам прыйсці да высновы, што гэтае бруднае паветра мужчыны знаходзяць у брудных цэхах», — звяртае ўвагу Львоўскі.
«Для эканомікі аднолькава важна як стымуляваць нараджальнасць, так і захоўваць жыццё. Калі мы заахвоцім сям’ю нарадзіць яшчэ адно дзіця, то эканоміка атрымае працаздольнага грамадзяніна толькі гадоў праз 18, а калі мы прадухілім раннюю смерць, то мы захаваем ужо працаздольнага чалавека», — тлумачыць эканаміст.
Як павысіць нараджальнасць?
Каб сем'і хацелі заводзіць дзяцей, трэба стварыць адпаведныя ўмовы.
«Калі казаць пра нараджальнасць, то ў эканамічным плане ў дзіцяці ёсць дзве вартасці: грашовая і часавая, бо каб яго выхаваць, трэба з ім праводзіць шмат часу. У Беларусі ўрад звычайна субсідаваў грашовую вартасць дзіцяці. Да 2017 года грашовыя стымулы паказвалі добры эфект, але пазней, яшчэ за некалькі гадоў да 2020-га, усё пайшло на спад», — адзначае эксперт.
На думку Львоўскага, гэта азначае, што ўсё важнейшай становіцца часавая вартасць, калі нараджэнне дзіцяці пачынае ўступаць у канфлікт з кар’ерай.
«Гэты аспект таксама можна субсідаваць і дапамагаць маладым сем’ям і патэнцыйным бацькам. Але ў гэтым напрамку ў Беларусі мала што робіцца.
У нас вялікія праблемы з яслямі. Дзіцячых садкоў фармальна дастаткова, але асабліва ў буйных гарадах яны часта месцяцца не ў новых раёнах, дзе жыве шмат маладых сем’яў, а ў цэнтральнай частцы гарадоў, дабірацца куды займае шмат часу».
Неабходна знайсці баланс паміж кар'ерай і бацькоўствам
Апроч адкрыцця ясляў і новых садкоў, Львоўскі лічыць важным лібералізаваць гэтую сферу, каб было больш прыватных устаноў.
«Таксама варта пераглядзець працоўнае заканадаўства, каб зрабіць больш гнуткімі ўмовы працоўных дамоў у пытаннях бацькоўства. Напрыклад, каб маладая маці ці бацька маглі палову ці траціну часу працаваць аддалена».
Дэкрэтны адпачынак у тры гады эканаміст лічыць надта працяглым.
«Частка насельніцтва радая таму, што ім даюць магчымасць так доўга сядзець у дэкрэце, але частка можа нават адмовіцца ад таго, каб нарадзіць, бо жанчына не гатовая на тры гады выйсці з кар’еры. І тут мы зноў сутыкаемся з праблемай з яслямі, калі няма куды адправіць двухгадовае дзіця.
Іншымі словамі, нам трэба аслабіць канфлікт паміж бацькоўствам і кар’ерай, а для гэтага патрэбны сапраўды комплексны падыход», — лічыць Львоўскі.
Эміграцыя можа абнуліць рост нараджальнасці
Не менш важным пытаннем у беларускіх рэаліях з’яўляецца міграцыя. Бо не важна, якая будзе нараджальнасць, калі людзі, якія дасягнулі працаздольнага ўзросту, будуць з’язджаць з краіны.
«Нам трэба спыніць эміграцыю і пачынаць прывабліваць імігрантаў. У Беларусі ўсё дрэнна ў абодвух аспектах.
Каб спыніць эміграцыю, трэба стабілізаваць сітуацыю і спыніць рэпрэсіі. Але тут трэба разумець, што рэпрэсіі дзейнічаюць не толькі непасрэдна ў тым выпадку, калі з краіны з’язджае чалавек, якому нешта пагражае. Часам людзі з’язджаюць і тады, калі прыйшлі да суседа.
Ёсць і больш складаныя працэсы. Напрыклад, у нас з 2020 года звольнілі ледзь не чвэрць усіх выкладчыкаў у ВНУ. У выніку знізілася якасць адукацыі, што можа прывесці да сітуацыі, калі нават непалітызаваная сям’я захоча, каб іх дзіця паступіла за мяжу, бо ў Беларусі яно, напрыклад, не атрымае якасную эканамічную ці гістарычную адукацыю.
Бо ўсе, хто нешта разумеў у эканоміцы, даўно звольнены, і замест іх засталіся прапагандысты, якія замест падручнікаў чытаюць выступы Лукашэнкі», — кажа Львоўскі і дадае, што адукацыя стала вельмі палітызаванай.
І падобныя ўскосныя чыннікі назіраюцца не толькі ў галіне адукацыі, але і, напрыклад, у медыцыне, калі праблему з недахопам медыкаў вырашаюць пераважна метадам пугі.
Напрыклад, павялічваюць долю месцаў для мэтавікоў, каб закрыць праблему на час адпрацоўкі, але тым самым адбіваючы жаданне паступаць у іншых.
«Метад пугі заўжды працаваў не вельмі эфектыўна нават у часы СССР ва ўмовах закрытых межаў, а калі межы адкрытыя, то метад пугі кагосьці прымусіць застацца і працаваць, а іншых падштурхне да таго, каб з’ехаць з краіны.
У выніку праз усеабдымныя рэпрэсіі падае агульны ўзровень жыцця, што падштурхоўвае да эміграцыі ў тым ліку непалітызаваную частку грамадства», — адзначае Львоўскі.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬ
«Засяроджуся на працы з ЗША». Ціханоўскі расказаў пра свае палітычныя планы на 2026 год22
Каментары
1) Пры выхадзе на працу перастаюць выплачвацца дэкрэтныя. У выпадку невысокага заробку можна наогул працуючы сыйсці ў мінус у параўнанні з тым, каб проста знаходзіцца ў дэкрэце. - Праблему можна вырашыць, калі ўсе выплаты захоўваць не залежна ад таго ці працуюць бацькі.
2) У 1-2 гады дзеці часта вельмі прывязаныя да маці. Дзіцё можа кідацца ў істэрыку проста ад таго, што згубіў маму, бо тая на паўхвіліны ў туалет выйшла. Не кожны гатовы кідаць дзіцё ў слязах і ісці на працу. Чым дзіцё старэйшае, тым яму болей становяцца цікавымі іншыя дзеці, забавы, ну і трох гадоваму дзіцяці ўжо можна нават спрабаваць патлумачыць, што мама хутка павернецца. - Тут усё індывідуальна, але для многіх гэта не вырашальная праблема, з-за якой жанчыны проста будуць звальняцца з працы пры скарачэнні дэкрэта, што толькі пагоршыць умовы для гадавання дзяцей і адпаведна жадання іх нараджаць.
3) Малыя дзеці часта пачынаюць у калектыве пастаянна хварэць. Гэта прыводзіць да частых бальнічных і адпаведна нежадання браць на працу жанчын, у якіх ёсць дзеці ва ўзросце 3-5 гадоў. Змянчэнне дэкрэта да 2-х гадоў толькі пагоршыць сітуацыю, бо перыяд пастаянных бальнічных павялічыцца яшчэ на год. - Часткова праблему можна зменшыць, калі колькасць дзяцей у дзіцячых групах зменшыць да 5-7 чалавек, аднак гэта адразу прывядзе да павялічэння выдаткаў на садкі.