Pakaleńnie tych, kamu siońnia piaty dziasiatak, nia vykanała svajoj histaryčnaj misii.
My biełarusy — ludzi bałota,
Dzieci stajačaj vady,
My biełarusy — cichija ludzi,
Dzieci niabačnaj biady.
Jan Kapałło. «Dzieci i čerci»
«Tut spyniŭsia čas», — kažuć tyja, chto adsutničaŭ u Biełarusi 15 hod. «My vielmi zadavoleny žyćciom i asabliva prezydentam», — ćvierdziać pensijanery. «Kudy b źbiehčy ad takoha marazmu?» — dumaje bolšaść maładych ludziej i šukaje sposaby zastacca za miažoj. Niekatoryja nia dumajuć, a dziejničajuć. 19-hadovaja dziaŭčyna zajšła pazyčyć hrošaj da susiedki-pensijanerki i, nie atrymaŭšy ich, stuknuła staruju pa hałavie, ad čaho taja pamierła. Dva maładyja bejbusy, što zaleźli ŭ chatu adnaviaskovak, pakvapilisia na dźvie pensii (amal paŭmiljona!), a zabraŭšy hrošy, zabili haspadyń dy padpalili chatu. Vypadkovaść? Ale takich «vypadkovaściaŭ» stanovicca ŭsio bolš u «cichim bałocie» našych viosak i małych haradoŭ.
Maładyja paŭstajuć suprać starych. Raboty — niama, baćki sami biespracoŭnyja abo ledź zvodziać kancy z kancami, zvalić za miažu ci prosta źjechać ź miastečka niama hrošaj, a tut pad bokam žyvuć staryja niamohłyja «bahaciei»: pensii za 200 tysiač — heta ž 100 plašak «čarniła»! Voś jana, spakusa dla ńju-Raskolnikavych…
Siońniašniaje biełaruskaje hramadztva možna padzialić na try vialikija płasty. Pieršy — nievypraŭna-savieckija ludzi: starejšaje pakaleńnie i pradstaŭniki ciapierašniaj ułady (niezaležna ad uzrostu) na čale z Łukašenkam. Druhi — «sapsavanyja» savieckija ludzi: pieravažna siaredniaje pakaleńnie, chto vyras i sfarmavaŭsia ŭ saviecki čas, ale dobra sierbanuŭ pierabudovy, nacyjanalizmu dy inšaha valnadumstva ŭ pačatku 1990-ch. I treci — maładyja, chto viedaje pra Saviety z apoviedaŭ starejšych tavaryšaŭ dy školnych padručnikaŭ.
Hałoŭnaja ž prablema ŭ tym, što pieršyja — «nievypraŭnyja» — za apošnija dziesiać hadoŭ manapalizavali nia tolki ŭładu, ale i systemu hramadzkaj kamunikacyi, što zablakavała patencyjał raźvićcia inšych sacyjalnych hrup. Pryčym samy vialiki kanflikt, kali nia poŭnaje nierazumieńnie, isnuje pamiž pakaleńniem, zahartavanym u industryjalnym čeravie savieckaj imperyi, dy zusim maładymi biełarusami, «raśpieščanymi» kamputarami dy sałodkimi marami spažyvieckaha hramadztva. Im tolki pakazali «cukierku», ale nie dali mahčymaści ŭziać i zamiest «aŭtabanu liberalnych honak» zahnali ŭ kałhasnaje stojła. Viadoma, rana ci pozna heta pryviadzie da vybuchu. Jość, adnak, sposab adciahnuć hety momant — pastajanna vyciskać najbolš dumajučych i aktyŭnych za miežy krainy, a na tych «narmalnych», chto nia moža strymać złość i zajzdraść da starych «bahaciejaŭ», jość kryminalny kodeks i miescy na narach. Vidać, taki šlach taksama nia samy lepšy, a ŭrešcie prosta tupikovy, bo ździajśniaje «naturalny adbor naadvarot».
Praz 10—15 hod siońniašniaja moładź stanie aporaj krainy, ale moža zdarycca, što abapiercisia nia budzie na kaho. Karjerysty-padpiavały z BRSM, vyzvalenyja z «zony» zabojcy pensijanerak dy byłyja dvoječniki-alihafreny z alkaholnych siemjaŭ — cudoŭnaja kampanija dla «praryvu ŭ XXI stahodździe» praz «kremnijevuju» dalinu! Vidać, heta ŭžo dachodzić i da ŭładaŭ, bo inakš jak razumieć zachady pa ŭskładnieńni vyjezdu za miažu maładych i małych biełarusaŭ?
Tym nia mienš, hałoŭny vektar sacyjalnaj palityki skiravany na toje, kab pensijanery i dalej stanavilisia sponsarami svaich dziaciej i ŭnukaŭ, zdarovych, ale biespracoŭnych ci zarablajučych amal jak biespracoŭnyja. Heta naŭprost viadzie nia tolki da śvietapohladnaha, ale i da materyjalnaha supraćstajańnia pakaleńniaŭ, jakoje časam prymaje kryminalnyja formy. Maładyja — chočuć dy nia mohuć, staryja — nia chočuć, ale pakul mohuć upłyvać na ŭładu i sytuacyju.
Praŭda, žyćcio starych — heta jašče 5—10 hod, za jakimi moža nastać poŭny razryŭ epoch i razbureńnie idejnych, ekanamičnych i palityčnych asnoŭ siońniašniaj systemy. Toje, što heta budzie niepaźbiežna, harantuje prykład našych susiedziaŭ i lohika ahulnaeŭrapiejskaha raźvićcia.
A što ž siaredniaje pakaleńnie, spytajecie vy? Usia biada ŭ tym, što majo pakaleńnie, kamu siońnia piaty dziasiatak, nia vykanała svajoj histaryčnaj misii. My tak i nia stali tym mastkom pamiž savieckim časam, dzie prajšła pieršaja pałova našaha žyćcia, i demakratyčnym, ci, dakładniej, postindustryjalnym hramadztvam, u jakim siońnia žyvie Eŭropa dy inšyja lidery śvietu. Spačatku my byli vielmi zaniatyja tatalnaj krytykaj, potym «raskopkami» savieckaj minuŭščyny, kab dumać pra siońniašni čas ci niedalokuju budučyniu. Jak starejšaje pakaleńnie nazaŭsiody zastałosia «kantužanaje» vajnoj, tak našaje — kamunizmam. Faktyčna bolšaja častka našaj enerhii pajšła na razbureńnie kamunistyčnaj spadčyny, na sprobu ačyścić siabie ad jaje «ružovych plam». Časam heta byŭ marny zaniatak, ale ŭ im była i niejkaja asałoda. Biełarus vielmi doŭha ciarpieŭ dy pakutavaŭ i ci nia staŭ ad taho krychu mazachistam, jaki lubić pakapacca ŭ svaich vantrobach i lišni raz adčuć bol. Prynamsi, mazachisckija nastroi pačatku minułaha stahodździa prysutničajuć siońnia nia tolki ŭ paezii ci publicystycy, ale navat i ŭ palitycy.
Budzie niespraviadliva nie skazać pra nacyjatvorčy praces, jakomu mnohija maje ravieśniki addali niamała sił. Vynik, praŭda, nieadnaznačny i napeŭna pakidaje žadać lepšaha. Słabym apraŭdańniem źjaŭlajecca toje, što na nivie ekanamičnych i asabliva palityčnych pieraŭtvareńniaŭ zruchi jašče mienšyja. Vidać, hetyja pracesy mocna ŭzajemaźviazanyja, ale pieršasny siarod ich (tut ja zhadžusia z marksistami) — ekanomika. Pusty straŭnik i hołaja kišeń — najlepšyja ahitatary i nastaŭniki. Pakul ža adna pałova našych suhramadzian atrymlivaje dastatkova hrošaj, kab nie haładać, a druhaja — dastatkova, kab nia vyjści na płošču, — revalucyi nia budzie. Budzie cichaja vajna dy narastajučaja nianaviść «maładych-haračych» da «starych pierdunoŭ», «jakija nie dajuć narmalna žyć», a taksama aficyjnaje zamoŭčvańnie sapraŭdnych sacyjalnych kanfliktaŭ. Zamiest taho znoŭ buduć padsoŭvać teledebaty na temu «Kamu treba biełaruskaje kino?».
U takoj sytuacyi vielmi važna nie paddavacca systemie, nie apuskacca da jaje ŭzroŭniu, nie dehradavać razam ź joj ni maralna, ni razumova. Kali, naprykład, paślazaŭtra b monstar abrynuŭsia, ci znajšłosia b u nas dastatkova cikavych idej i ludziej, hatovych padniacca nad uzroŭniem BT, «SB» ci Łukašenkavaha planu «adradžeńnia kałhasnaj vioski»? Hałoŭnaja zadača, na maju dumku, — intelektualnaje samaraźvićcio, a taksama prafesijnaja i kadravaja padrychtoŭka da postaŭtarytarnaj epochi. Napeŭna, maje sens stvaryć bank idej i prajektaŭ u roznych sferach dziejnaści — nia tolki ekanomiki, ale i pensijnaj sistemy, adukacyi, achovy zdaroŭja, ekalohii, infarmacyjnych technalohij. Inakš na źmienu siońniašnim kosnajazykim «kamentataram» pryjduć takija ž ubohija, ale «našy ludzi», i vynik takoha adradžeńnia i demakratyzacyi budzie nia lepšy, čym vynik papiaredniaha. Historyja, litaratura i mastactva — heta dobra i zaŭsiody budzie zapatrabavana, ale hetaha ŭžo mała. Biełaruskaja niezaležnaja dumka musić brać za svoj abjekt i inšyja sfery.
Na žal, spryjalnych umoŭ dla taho niama, adnak inšych užo i nia budzie. Treba karystacca tym, što jość. Pracavać i praz treci sektar, i praź miascovuju ŭładu (u sacyjalna-aktualnych pytańniach dzie-nidzie heta mahčyma), i praź niefarmalnyja kantakty. 12 hod, jakija, na dumku mnohich, my stracili, nasamreč byli adterminoŭkaj, jakuju dała nam historyja pierad startam u novy čas. I chaj kožny azirniecca nazad — što straciŭ, a što nabyŭ jon za hety peryjad, kim byŭ, a kim staŭ siońnia? Ci hatovy my jašče raz pačać spačatku, ci lepš pakinuć hetuju misiju maładziejšym? Ci zmožam my, «stračanaje pakaleńnie 1990-ch», skazać jašče svajo słova ŭ sučasnaj biełaruskaj historyi i ździejśnić narešcie toje, na što byli paklikany losam?
Epocha falstartaŭ i «zavočnaha navučańnia» prajšła…
Kamientary