Pieršaja i apošniaja achviary Paŭstańnia

Luty 1863. U Barysaŭskim paviecie iduć aryšty i pieratrusy. Chapajuć padazravanych va ŭdziele ŭ paŭstańni. Aryštu dzivam minaje Alaksandr Ciundziavicki, imia brata jakoha — Michała — staić pieršym u śpisie paŭstancaŭ Biełarusi, pakaranych śmierciu. Adpravić atrad u majontak Alaksandra za 70 viorst ad Łahojska admoviŭsia rasijski pałkoŭnik Nasochin. Na heta 4 sakavika minskamu hubiernataru skardziŭsia stanavy prystaŭ Adam Lacki.

Heta byŭ toj Lacki, jaki spłanavaŭ i kantralavaŭ aryšty ŭ svaim rodnym Barysaŭskim paviecie. Jon adpraviŭ za kraty nie adzin dziasiatak paŭstancaŭ dy tych, chto im spačuvaŭ. Navat śmierć Lackaha kaštavała žyćcia dvum paŭstancam — Edvardu Chareviču i Telesforu Chalevie.

«My ich šapkami zakidajem. Vastrycie kosy»

Rasstrełam u Minsku 2 červienia 1863 pačałasia ŭ Biełarusi akcyja pa zapałochvańni nasielnictva. Pakarany śmierciu byŭ 23­hadovy Michał Jachim Ciundziavicki. Jon pachodziŭ z zamožnaj siamji, jakaja mieła ŭ Barysaŭskim paviecie 3200 ha ziamli. Siamiora dziaciej Ciundziavickich vychoŭvalisia ŭ lubovi da rodnaha kraju i zdoleli pieradać jaje svaim naščadkam. Niezdarma, u 1906 hodzie adzin z pradstaŭnikoŭ rodu — Viktar — vydaŭ knižku «Ab čym siońnia hamoniać u nas na Biełarusi», napisanuju biełaruskaj movaju (nakład jakoj skanfiskavali).

Baćka Michała Mielchijor Antoni ŭ vajnu 1812 hoda słužyŭ u rasijskim vojsku i za mužnaść atrymaŭ załatuju šablu. U adstaŭcy jon zaniaŭ pasadu maršałka Barysaŭskaha pavieta. Maci Michała — Kamiła — pachodziła z rodu Bahdanovičaŭ.

Jak i baćka, Michał vybraŭ žyćcio vajskoŭca. Paśla kadeckaha korpusa ŭ zvańni charunžaha pastupiŭ na słužbu. U vojsku Michał uvajšoŭ u revalucyjnuju arhanizacyju, pa zadańni jakoj pry kancy 1862 uziaŭ adpačynak i nakiravaŭsia ŭ vandroŭku pa vioskach Minskaj i Vilenskaj hubierniaŭ — zaklikać sialan da paŭstańnia. Pieraapranuty ŭ kažuch, abjechaŭ šmat miaścin. 18 lutaha 1863 jon naviedaŭsia ŭ karčmu kala vioski Kamień, dzie sabrałasia duža narodu: byli chreśbiny.

Michał pačastavaŭ ludziej harełkaju, słova za słova — havorka pierajšła da temy ŭzbrojenaha vystupleńnia. Ciundziavicki dastaŭ z kišeni brašuru na biełaruskaj movie (chutčej za ŭsio «Mužyckuju praŭdu») i staŭ jaje hučna čytać. Adzin ź sialanaŭ vykazaŭ sumnieŭ: maŭlaŭ, car i tak addaść ziamlu, navošta paŭstańnie. Michał adkazaŭ: «Chopić tamu caru vałodać našaj ziamielkaj. Treba za jaje hrudźmi stać. Ciapier i nam, i vam drenna, panabudavali kancylaryj, vam płata vialikaja. Treba pra siabie padumać, i pamiatajcie, kab vy hatovy byli vajavać... Što dla nas značyć u Barysavie adna rota sałdat? My ich šapkami zakidajem... Kosy treba rychtavać, zavastryŭšy na abodva baki».

Słovy pačuŭ socki. Ciun­dziavickaha aryštavali i dastavili ŭ minskuju turmu. Niekalki sialanaŭ paćvierdzili, što Michał ahitavaŭ ich. A padčas vobšuku znajšli fota, na jakim Ciundziavicki byŭ źniaty ŭ kreśle z vyjavami Pahoni i arła — simvałaŭ baraćby «za našu i vašu volnaść».

Muraŭjoŭ asudziŭ na śmierć

Padstavaŭ dla straty nie było: Michał nie byŭ kiraŭnikom atrada, nie ŭdzielničaŭ u sutyčkach. Adnak hienierał­hubiernatar Muraŭjoŭ, jaki tolki prybyŭ u Vilniu, padpisaŭ svaju pieršuju śmiarotnuju rezalucyju. Jon zahadaŭ aryštavać navat minskaha fatohrafa Prušynskaha, u majsterni jakoha byŭ zrobleny zdymak Ciundziavickaha. Prušynskaha adpravili ŭ Sibir.

Ciundziavickaha ž u prysutnaści natoŭpu minčukoŭ pastavili da słupa niedaloka ad skryžavańnia vulic Sierpuchoŭskaj (siońnia Vaładarskaha) i Zacharjeŭskaj (praśpiekt Niezaležnaści), dzie siońnia znachodzicca paštamt. Kali ahučyli prysud, Michał paprasiŭ, kab karniki nie zaviazvali jamu vačej. Za chvilinu da załpu la noh Ciundziavickaha ŭpaŭ bukiet kvietak, kinuty dziaŭčynaj ź vioski Pałonnaja... Ale zahučali barabany, zahłušyŭšy apošnija słovy Michała, i pach zharełaha porachu napoŭniŭ pavietra.

Jaho pachavali na miescy pakarańnia. Miemuaryst Edvard Paŭłovič adznačaŭ: «da mahiły išoŭ nieźličony natoŭp usich sasłoŭjaŭ, vieravyznańniaŭ i nacyjanalnaściej». Ludzi byli «zbratanyja, ale i pierapisanyja špijonami». Kab paźbiehnuć pieratvareńnia mahiły ŭ miemaryjał, cieła pierazachavali ŭ nieviadomym miescy.

Niedaloka ad miesca straty brat Michała Alaksandr Ciundziavicki ŭ 1870 pabuduje dom...

Katastrofa la Uładykaŭ

Apošni zabity ŭ Biełarusi paŭstaniec Telesfor Chaleva naradziŭsia ŭ 1841­m u siamji niebahataha šlachciča Juzafa Chalevy z vakolicy Chaleŭščyna Minskaha pavieta.

Z pačatkam paŭstańnia jon pastupiŭ u atrad Čyžyka, jaki składaŭsia z 78 žycharoŭ Barysaŭskaha pavieta. Chutka barysaŭcy złučylisia z atradam Suchockaha ŭ składzie 40 čałaviek. Ahulnaje kamandavańnie ŭziaŭ na siabie vajenny načalnik Vilejskaha pavieta, 25­hadovy Vincent Kozieł­Pakleŭski.

Atrad zrabiŭsia značnaj vajennaj siłaj, jakaja pahražała Minsku z poŭnačy. Suprać jaho byli nakiravanyja piać rot sałdat, na čale z pałkoŭnikam Hałam.

28 maja paŭstancaŭ zahnali ŭ pastku la raki Illi, pablizu vioski Uładyki Vilejskaha pavieta. Kamandzir zahadaŭ rabić płyty i pierapraŭlacca praź Illu. Ale rasiejcy ŭžo čakali na tym baku... Boj doŭžyŭsia dźvie hadziny. Rasiejcy stracili 7 čałaviek zabitymi, 36 paranienymi, navat pałkoŭnik Hał byŭ kantužany ŭ hałavu i šyju.

Paŭstancy ž paciarpieli parazu. 25 čałaviek trapili ŭ pałon, 53 źnikli, 58 zahinuli na poli boju. Kozieł­Pakleŭski zmahaŭsia da apošniaha i byŭ zabity strełam u hałavu...

Uratavacca ŭdałosia tym, chto byŭ na apošnich płytach i paviarnuŭ nazad, jak pačałasia stralanina. Hetyja 54 čałavieki skłali novy atrad na čale z Čyžykam. Jon dziejničaŭ da poźniaj vosieni 1863, pakul nie byŭ raspuščany. Chaleva atrymaŭ ad kamandzira 100 rubloŭ i falšyvy pašpart.

Hora-­rabaŭnik

Telesfor papaŭsia ŭ skła­dzie ŭzbrojenaj hrupy ŭ lipieni 1864. Padčas śledstva Chalevu zapytali:

— Čamu da hetaha času nie źjaviŭsia pierad uładami?

— Kamandzir atrada, adpuskajučy nas, zahadaŭ pieračakać z hetym dakumientam zimu, a naleta sabracca znoŭ.

Telesfor čakaŭ novaj chvali paŭstańnia, pierabivaŭsia jak moh, navat sprabavaŭ adbirać na darozie hrošy... Daśledčyk Vacłaŭ Studnicki adznačaŭ: «Abvinavačany pryznaŭsia, što adnojčy zapatrabavaŭ hrošaj ad adnaho hramadzianina, ale kali toj davaŭ jamu 60 kapiejek, dyk nie ŭziaŭ. I jašče raz zapatrabavaŭ ad dvuch minakoŭ­iaŭrejaŭ hrošaj ci ježy, ale, kali jany patłumačyli, što ŭ šabas ničoha pry sabie nie majuć, adpuściŭ ich».

Zabojstva kałabaranta

Akramia rabunkaŭ, Telesforu inkryminavali zabojstva prystava Adama Lackaha. Adzin ź siabroŭ Chalevy, šlachcic Edvard Charevič, byŭ užo pryznany vinavatym u zabojstvie Lackaha i rasstralany 7 śniežnia 1864. Telesfor ža admaŭlaŭ svoj saŭdzieł.

Zabojstva Lackaha adbyłosia jašče 1 kastryčnika 1863 hoda pobač ź vioskaj Baraŭlany, kali słužboviec viartaŭsia z Łahojska ŭ rodny falvarak Miaduchava. Śviedkaŭ učynku nie było, ale 80­hadovy baćka Adama adznačaŭ, što «zabojstva ździejśnienaje nie vypadkovymi šajkami, a vorahami našaj achviary» i nazyvaŭ tych, kaho padazravaŭ: Žabroŭskija, Paprockija, Fiedarovičy, Asiecimskija, Andruškievičy... U śpis možna było b unieści ŭsiu šlachtu Barysaŭskaha pavieta.

Lacki zajmieŭ stolki vorahaŭ, bo pryniaŭ pasadu spravavodcy ŭ palityčnaj kamisii, na jakuju nichto nie zhadžaŭsia. Jon pieraśledavaŭ paŭstancaŭ, jaho danosčyki paviedamlali jamu ab luboha kštałtu prajavach niezadavolenaści ŭ paviecie. Tak, praź miesiac paśla aryštu Michała Ciundziavickaha ŭ miastečku Kamień adzin ź jaho žycharoŭ — 19­hadovy habrej Lejba Ziskin — danios Lackamu na šlachcica Kanstancina Janoŭskaha z majontka Smalavičy. Ziskin raskazaŭ, što Janoŭski čytaŭ pierad im i sielskim starastam Viktaram sačynieńnie, «piečatannoje na prostonarodnom jazykie pod zahłavijem «Jaś s pod Vilna».

Zabojstva Lackaha ŭstry­vožyła ŭładu. Na paviatovuju šlachtu była nakładzienaja kantrybucyja ŭ pamiery ad 15 da 25 rubloŭ z dvara, składali śpis šlachty, jakaja žyła pablizu miesca złačynstva dla pryniaćcia rašeńnia ab vysialeńni.

Ale dokazaŭ, jakija paćviardžali datyčnaść Chareviča i tym bolš Chalevy da zabojstva, nie było. Rasiejskija ŭłady zajmalisia pošukam złačyncaŭ nie stolki sapraŭdnych, kolki «patrebnych». Dla ich byŭ važny simvaličny momant: žadańnie zabić apošni ćvik u trunu paŭstańnia. I aktyŭny insurhient Chaleva nadavaŭsia na rolu achviary.

Telesfor Chaleva byŭ paviešany na miescy zabojstva rasiejskaha słužboŭca. Prysud byŭ pryviedzieny ŭ vykanańnie ŭ vakolicach Baraŭlan 8 krasavika 1865.

Ci budzie miemaryjalnaja šylda pa Ciundziavickim?

Paŭstaniec Michał Ciundziavicki, pamiać jakoha tak šanavali sučaśniki, varty zhadki i ŭ niezaležnaj Biełarusi. Jon zahinuŭ za čytańnie «Mužyckaj praŭdy», śmieła pajšoŭ na śmierć za ideju vyzvaleńnia svajho naroda ad ułady zachopnikaŭ. Łahičnym było b adkryćcio miemaryjalnaj doški jamu na miescy pakarańnia — na adnym z budynkaŭ siońniašniaha praśpiekta Niezaležnaści.

***

Vasil Hierasimčyk

Historyk. Nar. 1987. Skončyŭ Hrodzienski ŭniviersitet, mahistraturu Rasijskaha dziaržaŭnaha humanitarnaha ŭniviersiteta i Torunskaha ŭniviersiteta imia Mikałaja Kapiernika. Pieramožca konkursu «Najlepšy znaŭca paŭstańnia Kastusia Kalinoŭskaha».

Vincent Kozieł-Pakleŭski — načalnik Vilejskaha pavieta, pad zahadam jakoha vajavaŭ Telesfor Chaleva. Hieraična zahinuŭ pad Uładykami.

Michał Ciundziavicki — paŭstaniec, pakarany śmierciu za čytańnie «Mužyckaj praŭdy». Hetaje fota stała dadatkovym dokazam u jaho spravie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0