Dośvied Ukrainy dla śpiecsłužbaŭ Biełarusi: funkcyi z «nachlostam»
Ad redakcyi. Na dziejnaść biełaruskich śpiecsłužbaŭ z boku i ŭładaŭ, i hramadzianskaj supolnaści zaŭsiody było dosyć narakańniaŭ. A ŭ śviatle apošnich ukrainskich padziej pytańnie ab ich refarmavańni paŭstaje jašče vastrej. Naohuł, Biełaruś ciapier jak nikoli maje patrebu ŭ vypracoŭcy kankretnych prapanoŭ reformaŭ u samych roznych halinach hramadskaha žyćcia, jakija spryjali b pavyšeńniu kankurentazdolnaści biełaruskaha hramadstva. Va ŭmovach, kali sproby ŭładaŭ madernizavać ekanomiku i inšyja śfiery pravalvajucca adna za adnoj, stanovicca ŭsio bolš važnaj rola ekśpiertnaj supolnaści. Na raspracoŭku takich prapanoŭ reformaŭ nakiravany i novy maštabny prajekt REFORUM, jaki realizujecca BISS u padtrymku «Jeŭrapiejskaha dyjałohu ab madernizacyi» ź biełaruskim hramadstvam, pačataha Jeŭrapiejskim Sajuzam ŭ 2012 hodzie.
Siońnia pahavorym ab ŭkrainskich ŭrokach dla refarmavańnia sistemy dziaržaŭnaj biaśpieki. Svajo ekśpiertnaje mierkavańnie vykazvaje analityk Andrej Paratnikaŭ.
Padziei va Ukrainie prymušajuć źviarnuć pilnuju ŭvahu na situacyju sa śpiecsłužbami ŭ Biełarusi.
Da ich u pradstaŭnikoŭ biełaruskaj demakratyčnaj supolnaści ŭ cełym dźvie pretenzii:
- Śpiecsłužbaŭ zanadta šmat, i jany zanadta šmatlikija;
- U ich, asabliva ŭ kiraŭnictvie, vysoki udzielnaja vaha niebiełarusaŭ.
Ź pieršaha robicca zakanamiernaja vysnova, što ŭsie isnujučyja śpiecsłužby treba źlić u adnu. Heta dazvolić paźbiehnuć dublavańnia funkcyj i skaracić kolkaść supracoŭnikaŭ śpiecsłužbaŭ. Što aznačaje druhoje — pra heta vyrazna nie havoryć nichto. Ale namiok zrazumieły.
Spynimsia na pieršym, arhanizacyjnym pytańni.
Cana zdrady
Prablemy, ź jakimi sutyknułasia ŭ hetaj śfiery ciapierašniaja kijeŭskaja ŭłada, schiematyčna mohuć być źviedzieny da nastupnaha pieraliku:
- Na praciahu doŭhaha času ŭ kiraŭnictvie śpiecsłužbaŭ prysutničała rasiejskaja ahientura;
- Prajavilisia masavy sabataž i zdrada z boku supracoŭnikaŭ śpiecsłužbaŭ, asabliva na ŭschodzie krainy.
Vynik: ŭciečka infarmacyi, jakaja vylivajecca ŭ ciažkija straty z boku ŭkrainskich siłavikoŭ, jakija byli zadziejničanyja ŭ antyterarystyčnaj apieracyi na Danbasie.
Druhi, mienš viadomy fakt - heta toje, što ŭkrainskaja sistema uradavaj suviazi apynułasia ŭraźlivaj i nie mahła zabiaśpiečyć abaronienaść infarmacyjnych płyniaŭ u pačatkovy pieryjad kryzisu. Nakolki vyrašana hetaja prablema ciapier — pytańnie adkrytaje. Niejkija miery, biezumoŭna pryniaty, i vyniki adpaviedna taksama možna nazirać.
Dastatkova adznačyć, što, pa ŭskosnych prykmietach, ukrainski bok pačała atrymlivać vyviedinfarmacyju ad ZŠA. Vašynhton hatovy byŭ dać vyvieddadzienyja jašče nie paźniej siaredziny sakavika. Adnak nie moh hetaha zrabić pa pryčynie adsutnaści nadziejnych kanałaŭ suviazi i pahrozy ŭciečki infarmacyi.
Architektura ŭkrainskich orhanaŭ dziaržbiaśpieki da pačatku kryzisu
Kab ujaŭlać situacyju lepš, varta spynicca na architektury śpiecsłužbaŭ Ukrainy:
- Upraŭleńnie dziaržaŭnaj achovy (UDA) - śpiecyjalny orhan pa achovie orhanaŭ dziaržaŭnaj ułady i vyšejšych słužbovych asob krainy, kolkaść paradku 2700 supracoŭnikaŭ.
- Słužba zamiežnaj vyviedki - adkazvaje za vyviedvalnuju dziejnaść u palityčnaj, ekanamičnaj, vajskova-techničnaj, navukova-techničnaj, infarmacyjnaj i ekałahičnaj śfierach, kolkaść - 4350 čałaviek.
- Hałoŭnaje ŭpraŭleńnie vyviedki Ministerstva abarony - ažyćciaŭlaje vyviedvalnyja funkcyi ŭ vajskovaj, vajskova-palityčnaj, vajskova-techničnaj, vajskova-ekanamičnaj, infarmacyjnaj i ekałahičnaj śfierach u intaresach vajennaha viedamstva, kolkaść zasakrečanaja.
- Vajskovaja słužba pravaparadku Uzbrojenych sił - śpiecyjalny pravaachoŭny orhan, ahulnaj kolkaściu da 1,5% ad kolkaści vojska (prykładna da 2300 čałaviek). Vyklikaje cikavaść, bo na jaje ŭskładzienyja ŭ tym liku i funkcyi supraćdyviersijnaj i antyterarystyčnaj baraćby. Va ŭmovach Ukrainy — bolš čym aktualna.
- Dziaržaŭnaja słužba śpiecyjalnaj suviazi i abarony infarmacyi Ukrainy (DSSSAI) - techničnaja śpiecsłužba pry prezidencie, na jakuju ŭskładzienyja funkcyi praviadzieńnia palityki ŭ śfiery abarony dziaržaŭnych infarmacyjnych resursaŭ, zabieśpiačeńnia raboty uradavaj suviazi, nacyjanalnaj sistemy kanfidencyjnaj suviazi, kryptahrafičnaj i techničnaj abarony infarmacyi. Limitavaja kolkaść, uklučna z vojskami ŭradavaj suviazi - 7220 čałaviek. Plus, u padparadkavańni DSSSSAI znachodzicca 16 pradpryjemstvaŭ.
- Słužba biaśpieki Ukrainy - viadučaja śpiecsłužba, jakaja zabiaśpiečvaje dziaržbiaśpieku, asnoŭny pierajemnik KDB USSR. I samaja šmatlikaja z ukrainskich śpiecsłužbaŭ — 33 500 supracoŭnikaŭ.
Da čaho ŭvieś hety pieralik? Padkreślim: u pieryjad svajoj niezaležnaści Ukraina ŭ cełym była davoli demakratyčnaj krainaj. Miescami (naprykład, u Krymie) navat zanadta demakratyčnaj. Što nie pieraškodziła joj stvaryć razhalinavanuju strukturu śpiecsłužbaŭ. I dastatkova šmatlikuju.
Ličby padadzienyja niezdarma: kolkaść struktury vyznačajecca abjomam ŭskładzienych na jaje funkcyj i vykananych zadač. Biezumoŭna, śpiecsłužby nie paźbiahajuć biurakratyi. I, jak kožnaja biurakratyčnaja mašyna, z časam razrastajucca za košt strukturnych padraździaleńniaŭ, patreba ŭ jakich, kažučy miakka, nie vidavočnaja.
Ale nie varta pry hetym zabyvać, što isnujuć funkcyi, jakija śpiecsłužby vykonvajuć niezaležna ad pamieru svaich krain. I z čaho b heta ŭ małych krainach dla vykanańnia takich funkcyj patrabavałasia mienš piersanału? U takoj situacyi mienš ludziej - mienš efiektyŭnaści.
Ź niejkaha momantu ŭźnikaje pytańnie: a ci varta hetym kirunkam zajmacca naohuł? Mnohija małyja krainy NATA, pa sutnaści, pierakłali asnoŭnyja vyviedvalnyja funkcyi na bujnyja dziaržavy błoku, zadavalniajučysia tym, što atrymlivajuć pa abmienie infarmacyjaj, i niekatorymi funkcyjami palityčnaj vyviedki.
Vysnovy dla Biełarusi
U časie padziej, jakija adbylisia paśla ŭkrainskaj revalucyi, vyśvietliłasia, što SBU praktyčna niedziejazdolnaja, bo pierapoŭnienaja zamiežnaj ahienturaj. Mieli miesca fakty zdrady svaich ža tavaryšaŭ pa słužbie, jakija pryviali da strat z boku dziaržbiaśpieki. Miarkujučy pa situacyi z uradavaj suviaźziu, nie lepš situacyja i z DSSSAI.
Faktyčna na pačatak kryzisu zachavali dziejazdolnaść tolki zamiežnaja i vajskovaja vyviedki, Upraŭleńnie dziaržachovy.
Asobna varta adznačyć, što abjektyŭna kožnaja z ukrainskich śpiecsłužbaŭ pierakryvała zbolšaha kampietencyju inšych. Asabliva ŭ častcy vyviedki i kontrvyviedki. Ujaŭlajecca, što nijakaha hłybokaha sensu pieršapačatkova ŭ hetym nie było. Prosta tak skłałasia. I heta va ŭmovach pieršapačatkovaha kryzisu SBU ŭ peŭnaj stupieni vyraŭniała situacyju. A voś tam, dzie takoha «nachlostu» funkcyj nie było, situacyja była niadobraj: prykład DSSSAI pakazalny.
Ale dziela abjektyŭnaści varta adznačyć, što zaŭsiody jość zadačy, dla vyrašeńnia jakich stvarać paralelnyja struktury zanadta doraha, a časam i niemahčyma. I heta toje tonkaje miesca, jakoje moža «parvacca».
Z hetaha vynikaje pieršaja vysnova: tam, dzie dublavańnie funkcyj u śfiery dziaržaŭnaj biaśpieki nie ciahnie značnych vydatkaŭ i majecca kadravy rezierv dla kamplektavańnia niekalkich viedamstvaŭ, jakija pracujuć paralelna, heta treba rabić.
U pieršuju čarhu, havorka idzie ab ahienturnaj vyviedcy, kontrvyviedcy, baraćbie z teraryzmam i ekstremizmam, supraćdyviersijnaj dziejnaści. Techničnyja kirunki (śpiecsuviazi, stratehičnaja radyjoelektronnaja vyviedka) dla siaredniaj niebahataj krainy typu Biełarusi, mabyć, mohuć apynucca niepadjomnymi dla dublavańnia niekalkimi strukturami ŭ siłu materyjalnych faktaraŭ i adsutnaści nieabchodnaj kolkaści śpiecyjalistaŭ.
A dalej ujavim, što va Ukrainie spraŭdziłasia b mara častki našych demakrataŭ i była b stvorana adna, pažadana maleńkaja, śpiecsłužba. Što b było ŭ takoj situacyi? Chutčej za ŭsio, Ukrainy ŭžo b nie było.
I my prychodzim da druhoha vysnovy: frahmientacyja śpiecsłužbaŭ, niahledziačy na toje, što patrabuje pavieličeńnia finansavańnia (chacia b na ŭtrymańnie administracyjnaha aparata) dazvalaje zabiaśpiečyć ustojlivaść sistemy dziaržbiaśpieki pierad tvaram ahienturnaha ŭździejańnia varožych dziaržaŭ.
Kažučy praściej, zamiežny ahient ŭpłyvu, jaki staić u kiraŭnictvie važnaha orhana - tavar adzinkavy. Jaho ŭkaranieńnie i prasoŭvańnie - składany šmathadovy i zatratny praces. Čym bolš śpiecsłužbaŭ, tym nadziejniej dla krainy. Jak heta ni paradaksalna hučyć.
U chodzie bajavych dziejańniaŭ na ŭschodzie Ukrainy vyznačylisia padraździaleńni Upraŭleńnia dziaržachovy. Asabliva snajpiery. Mienavita jany, desantavaŭšysia ź viertalotaŭ, «padčyścili» šerahi terarystaŭ u Słaviansku.
I tut idzie vysnova treciaja: u kožnaj śpiecsłužbie pavinien być svoj siłavy błok. Z abaviazkovym uklučeńniem snajpieraŭ, pryčym dobra ekipijavanych. Miarkujučy pa ŭsim, va ŭsioj Ukrainie tolki ŭ snajpieraŭ UDA byli mahčymaści viadzieńnia boju ŭ načnych umovach. Astatnija siłavyja struktury tolki ciapier pačali vyrašać pytańni z zakupki bujnakalibiernych vintovak i prystasavańniaŭ dla načnoj stralby.
Nie varta zabyvać i takuju lubimuju u asiarodździ biełaruskich demakratyčnych aktyvistaŭ temu, jak lustracyi. U Biełarusi heta słova ŭstojliva asacyjujecca z hrupavoj adkaznaściu. Padobna na toje, anałahična ŭsprymałasia jano i va Ukrainie. Da čaho pryvioŭ rospusk «Bierkuta» — viadoma. Potym padraździaleńnie adnavili i žadajučyja zmahli praciahnuć słužbu. Ale ŭ mnohich rehijonach było ŭžo pozna.
Vysnova čaćviortaja: adkaznaść, u tym liku i palityčnaja, moža być tolki indyvidualnaj za kankretnyja piersanalnyja pravinnaści, ale nijak nie hrupavoj, kali ŭsie adkazvajuć za praviny niekatorych.
Nie treba siekčy ź plača
Padvodziačy vynik, možna skazać nastupnaje. Dyskusii ab skaračeńni kolkaści biełaruskich śpiecsłužbaŭ niedalnabačnyja. Varta vieści havorku ab pieraraźmierkavańni resursaŭ (čałaviečych i finansavych) usiaredzinie sistemy dla bolš poŭnaha vykanańnia ich funkcyj. Darečy, kolkaść biełaruskich śpiecsłužbaŭ zasakrečanaja, i razvažać u katehoryjach «mnoha-mała» dla ludziej z pa-za hetaj śfiery naohuł niedarečna.
* * *
Andrej Paratnikaŭ
Naradziŭsia ŭ 1978 u Babrujsku. Paśla jurydyčnaha fakulteta BDU pracavaŭ u śledčych orhanach MUS i strachavym biznesie. U studzieni 2011 zasnavaŭ analityčny prajekt Belarus Security Blog.
Kamientary