Viačasłaŭ Nasievič: U Biełarusi realizavaŭsia nie zusim toj sposab pabudovy nacyi, da jakoha zaklikali nacyjanalnyja ahitatary

Pierš za ŭsio abhavaru, što ja razhladaju identyčnaść jak šmatuzroŭnievuju źjavu. Čałaviek schilny atajasamlivać siabie z kołam svaich rodzičaŭ, sacyjalnaj albo prafiesijnaj hrupaj, ziamlactvam (małoj radzimaj), etnasam (nacyjaj), cyvilizacyjnymi albo kanfiesijnymi supolnaściami (chryścijanin, jeŭrapiejec).

Prajavy biełaruskaj identyčnaści mohuć mieć, jak minimum, dźvie formy: možna ličyć siabie biełarusam i adnačasova pradstaŭnikom bolš šyrokaj supolnaści (palakam, ruskim, savieckim i da t.p.), a možna prydavać svajoj biełaruskaści vyklučnaje značeńnie, vykarystoŭvać jaje dla supraćpastaŭleńnia inšym supolnaściam.

Na fota: biełarus, jaki vajuje ŭ Danbasie na baku ŭkraincaŭ. Fota z supołki ŭ Fejsbuku «Zhurtavańnie biełaruskich patryjotaŭ».

Rannija prajavy biełaruskaj identyčnaści tyčacca, biezumoŭna, pieršaha varyjanta. Nieabchodnaj umovaj dla ich źjaŭleńnia było zamacavańnie «błukajučaha» paniaćcia «Biełaja Ruś» (AlbaRussua) za kankretnaj terytoryjaj – adnym z rehijonaŭ VKŁ, katory raniej nazyvaŭsia «Ruśsiu» ŭ vuzkim sensie (paŭnočna-uschodniaj pałovaj sučasnaj Biełarusi). Heta adbyłosia na praciahu prykładna pałovy stahodździa paśla Lublinskaj unii 1569 h. Pieršyja vypadki ŭžyvańnia termina «Biełaja Ruś» u takim sensie datujucca pačatkam 1580-ch hh., i tady ž u polskamoŭnaj chronicy M. Stryjkoŭskaha źjaŭlajecca termin «litoŭskija biełarusaki» (Biełorussacy litewscy), u starabiełaruskim pierakładzie padadzieny jak «biełaruscy». U 1586 h. vychadziec z połackaj šlachty Sałamon Rysinski (1565?–1625) pry pastupleńni ŭ adzin ŭ univiersitetaŭ Hiermanii vyznačaje svajo pachodžańnie vynajdzienym, napeŭna, im samim hreka-słavianskim hibrydam Leucorussus, što možna zhodna z A. Łatyšonkam ličyć pieršaj śviadomaj prajavaj biełaruskaj samaidentyfikacyi.[1] Pri hetym Rysinski uśviedamlaŭ siabie i litvinam, i palakam, i navat «sarmatam» u tym sensie, jaki nadavaŭsia ŭ toj čas paniaćciu «Jeŭrapiejskaja Sarmatyja». U pieršaj čverci XVII st. vykarystańnie charonima «Biełaja Ruś» u miascovym užytku stała, vidać, ahulnapryniatym. Maskoŭski patryjarch Fiłaret u 1619 h. pryhadvaŭ pravasłaŭnych «Polskaj i Litoŭskaj dziaržavy», jakija «tam nazyvajutsia biełoruscami».[2]

Ale da kanca isnavańnia Rečy Paspalitaj va ŭradžencaŭ Biełaj Rusi nie było asablivych padstaŭ padkreślivać svaju rehijanalnuju identyčnaść. Našmat važniejšaja była prynaležnaść da kanfiesii (pravasłaŭnaja viera ŭ Rečy Paspalitaj zvyčajna paznačałasia jak «hreka-ruskaja», a ŭnijackaja — jak prosta «ruskaja), dla šlachty — prynaležnaść da palityčnaj nacyi «litvinaŭ» i «polskaje» hramadzianstva Rečy Paspalitaj u cełym. Pry adroźnieńni ad etničnych bałtaŭ słavianskaje nasielnictva VKŁ paznačałasia jak «Ruś», «ruskija», a padstaŭ dla supraćpastaŭleńnia ukraincam u toj čas jašče nie było. U krajnim vypadku žycharoŭ sučasnaj Biełarusi možna było vyznačyć pa dziaržaŭnaj prynaležnaści, i tady jany vystupali jak «litviny» ŭ šyrokim sensie.

Prajavy biełaruskaja idetnyčnaści ŭ XIX st. nastolki niešmatlikija, što ŭ apošni čas vandrujuć z adnoj publikacyi ŭ inšuju. Nie pretendujučy na niešta novaje, pasprabuju ich sistematyzavać.

U 1810-ja hh. ŭ asiarodździ elity zachodnich hubierniaŭ Rasijskaj impieryi zaradžajecca praces, jaki vyznačajecca jak pieršaja faza kanstruiravańnia madernaj biełaruskaj nacyi: etnahrafičnaja cikaŭnaść da kultury i movy «prostaha ludu», zbor i publikacyja jaho falklora, a taksama sproby navukovaj kłasifikacyi «ruskaj» kancylarskaj movy VKŁ. Pačatak pakłali publikacyja M. Čarnockaj «Pra pieražytki słavianskaj mifałohii, što zachavalisia ŭ zvyčajach viaskovaha ludu na Biełaj Rusi» (1817 h.) i etnahrafičny narys I. Šydłoŭskaha pra viasielny abrad u Hajnienskim prychodzie Barysaŭskaha pavieta (1819 h.). Abiedźvie jany, jak i raboty K. Falutynskaha, A. Rypinskaha, Ja. Čačota, što paśledavali za imi ŭ 1820-ja — 40-ja hh., [3] publikavalisia na polskaj movie, za vyklučeńniem chiba što ruskamoŭnaj raboty K. Kałajdoviča «O biełorusskom nariečii» (1822 h.). Dla ich aŭtaraŭ, u bolšaści vychadcaŭ ź miascovaj katalickaj šlachty, daminujučaj rehijanalnaj identyčnaściu była «litvinskaja», a ŭ nacyjanalnym sensie jany byli ŭdzielnikami pracesu farmavańnia madernaj polskaj nacyi, jaki burna adbyvaŭsia ŭ toj čas i ŭ katorym vychadcy z sučasnaj Biełarusi adyhravali ledź nie hałoŭnuju rolu (jaskravyja prykłady — T. Zan i A. Mickievič).

Vyklučeńnie, aprača kałarytnaj postaci F. Bułharyna (1789–1859), ujaŭlała saboj u 1820-ja hh. hrupa vykładčykaŭ Vilenskaha ŭniviersiteta, što pachodziła z unijackaha duchavienstva Biełastoččyny: M. Babroŭski (1785—1848), I. Daniłovič (1787—1843) i inš. Niahledziačy na pracu va ŭniviersitecie, jaki adyhryvaŭ rolu adnaho z «reaktaraŭ» polskaha nacyjanalnaha prajekta, ich niešlachieckaje i niekatalickaje pachodžańnie nie dazvoliła adnaznačna dałučycca da hetaha prajekta. Ale vypracavać alternatyŭnuju identyčnaść u tych umovach było składana. Pavodle epistalarnaha śviedčańnia M. Babroŭskaha, jaho siabra I. Daniłovič paśla pierajezdu ŭ Charkaŭ i sutyknieńnia z ukrainskim nacyjanalnym rucham, što zaradžaŭsia tam, «całkam schachliŭsia ci taksama akazačeŭ».[4] Dla samoha Babroŭskaha u kancy žyćcia daminantnaj stała, vidać, ahulnasłavianskaja identyčnaść, čamu spryjali prafiesijnyja zaniatki słavianskim movaznaŭstvam.

Na praciahu 1830-ch — 1840-ch hh. vychadcy z unijackaha duchavienstva biełaruskich u tahačasnym razumieńni hubierniaŭ, h. zn. Viciebskaj i Mahiloŭskaj, nieadnarazova vyznačajuć siabie jak «biełarusaŭ» albo «biełaruscaŭ» — ale nie ŭ etničnym, a chutčej u rehijanalnym sensie. Heta byli, u pryvatnaści, vydaŭcy paetyčnaha zbornika ŭ Pieciarburzie ŭ 1837 h. try braty Hržymałoŭskija, navukoviec-linhvist K. Kasovič (katory vykarystoŭvaŭ psieŭdanim «Biełorus K.K.»), aŭtar artykuła «Słova dva o jazykie i hramotnosti Biełoj Rusi» (1843 h.) I. Citovič. Apošni pry hetym zajaŭlaŭ, što vyvučeńnie biełaruskaj hutarki «možiet posłužiť k obohaŝieniju i ukrašieniju rodnoho russkoho jazyka»,[5] vystupiŭšy tym samym pradciečaj «zachodnierusizmu».

Da siaredziny XIX v. stała bolš-mienš vidavočna, što etnahrafičnyja asablivaści Biełaj Rusi nie majuć pryncypovych adroźnieńniaŭ ad terytoryi na paŭdniovy zachad ad jaje, jakaja raniej (taksama z pačatku XVII st.) častkova paznačałasia jak «Čornaja Ruś», a častkova — jak «Litva». Nieŭzabavie heta pryviało da raspaŭsiudžańnia na ŭsiu hetuju terytoryju termina «Biełoruśsija», jaki nabyŭ, takim čynam, rolu etnakulturnaha markiora. Minski pravasłaŭny jepiskap M. Hałubovič u 1866 h. užo upeŭniena śćviardžaŭ: «V sostav Biełoruśsii vchodiat hubiernii Vitiebskaja, Mohilevskaja, časť Vilenskoj, Minskaja i Hrodnienskaja».[6]

Chiba što pieršaje śviedčańnie samaidentyfikacyi ŭ jakaści biełarusaŭ drobnaha čynoŭnictva majecca ŭ miemuarach I. Zacharjina, katory tak charaktaryzavaŭ nizavych uradnikaŭ Mahiloŭskaj hubiernii, z katorymi pracavaŭ u 1860-je hh.: «Eto byli miestnyje uroždiency – «biełorussy», kak oni stali nazyvať siebia pośle uśmirienija vosstanija». Na jaho dumku, jany «vriedili, naskolko mohli, russkomu diełu».[7]

Cikavaść ujaŭlaje identyčnaść A. Kirkora (1818—1886), vychadca z katalickaj šlachty Mścisłaŭščyny. Jon biezumoŭna znachodziŭsia pad uździejańniem idej «litvinstva» i «krajovaści», ale ŭ pierapiscy sa słavianafiłam M. Katkovym vyznačaŭ siabie «nie prirodnym polakom, a biełorusom».[8] Jaho i jaho adnadumcaŭ tyčycca acenka M. Kajałovičam pohladaŭ «łučšich ludiej, priedstavitielej polskoj partii» u Vilni 1850-ch hh., pavodle jakich «istorija vyrabotała dla biełorusov osobuju nacionalnosť».[9] Sam Kirkor, užo budučy ŭ Pieciarburzie, pisaŭ u 1872 h. Ju. Krašeŭskamu: «Jość jašče dumka, mocnaja i šmatlikaja, jakaja nie choča supolnasct ani z Polščaj, ani z Maskvoj, ani z małarusami — a choča ŭłasnaha litoŭska-biełaruskaha žyćcia, viadoma, na fiederacyjnych asnovach».[10] Pry takich pohladach ulicca ŭ rasijskuju kulturnuju elitu jon, u adroźnienńnie ad Bułharyna, nie zdoleŭ, a ŭ apošnija hady žyćcia, praviedzienyja ŭ Krakavie, nie staŭ svaim i dla miascovych palakaŭ. Vidać, jaho pohlady jašče raz mieŭ na ŭvazie Kajałovič u 1882 h., prypaminajučy prychodziačyja da jaho «z Varšavy praz Krakaŭ» pažadańni biełaruskamu kraju «samostojatielnoho raźvitija v riadu druhich słavianskich narodov».[11]

Ale ŭ cełym katalickaje šlachieckaje asiarodździe praciahvała farmavać polskich patryjotaŭ, jakija na rehijanalnym uzroŭni adčuvali siabie litvinami. Časta jany ź simpatyjaj vykazvalisia pra biełaruskich sialan, nie atajasamlivajučy pry hetym siabie ź imi. U hetaj linii možna asabliva vyznačyć V. Dunina-Marcinkieviča (1808–1884), U. Syrakomlu (1823–1862) i V. K. Kalinoŭskaha (1838–1864), paźniej jaje ŭ peŭnym sensie praciahvaje Ju. Piłsudski (1867–1935).

Dla pravasłaŭnaj moładzi identyčnaść na rehijanalnym uzroŭni była, jak praviła, biełaruskaj, a na nacyjanalnym — vialikaruskaj. Takimi byli pohlady etnohrafa-amatara, vychadca ź siamji pravasłaŭnaha śviatara, P.Špileŭskaha (1823—1861). Ananimny aŭtar apublikavanych u 1862 h. «Rasskazov na biełorusskom nariečii» prytrymlivaŭsia anałahičnaj ijerarchii: «My sami po sobi narod osobnyj — Biełorussy!». I ŭ toj ža čas: «Russkimi, a nie Polakami my povinny nazyvatca».[12] Idejny lider «zachodnierusizmu», taksama syn śviatara, M.Kajałovič (1828—1891) u 1850-ja hh. vyznačaŭ siabie jak «litvina», u publikacyjach 1860-ch hh. dapuskaŭ vyražeńni nakštałt «u nas, v Biełoruśsii», ale całkam padparadkavaŭ rehijanalnuju samaśviadomaść pačućciu prynaležnaści da vialikaruskaj nacyi, nazyvajučy siabie «zapadno-russom».

Pakaleńniem paźniej padobnuju dvuchuzroŭnievuju identyčnaść mieŭ jašče adzin «papovič» — movaznaŭca Ja. Karski (1860—1931), jaki svajoj tvorčaściu zaviaršyŭ etnahrafičnuju fazu kanstrujavańnia nacyi. Na starcie navukovaj karjery ŭ 1885 h. jon charaktaryzavaŭ siabie jak «prirodnoho biełorussa, połučivšieho obrazovanije i vośpitanije sriedi biełorussov»,[13] pry hetym u XX v. vyznačyŭsia krajnie skieptyčnym staŭleńniem da idei biełaruskaj dziaržaŭnaści i pierśpiektyvaŭ biełaruskaj litaraturnaj movy.

Ale da taho ž pakaleńnia naležaŭ i A. Marčanka (1860 — paśla 1889), ci nie pieršy biełaruski sialanin, jaki zdoleŭ pastupić va ŭniviersitet. Prymknuŭšy da narodnikaŭ, jon apynuŭsia ŭ liku arhanizataraŭ biełaruskaj frakcyi «Narodnaj voli» ŭ Pieciarburzie, zajaŭlajučy ŭ 1884 h. razam sa svaimi tavaryšami na staronkach padpolnaha časopisa «Homan»: «My — biełorusy i dołžny boroťsia za miestnyje intieriesy biełorusskoho naroda i fiedierativnuju avtonomiju strany»[14]. Heta byŭ pieršy ŭ historyi tekst, u katorym paniaćci «biełarusy», «narod» i «kraina» byli pastaŭleny ŭ adzin sensavy šerah.

Nieŭzabavie stupiŭ na navukovaje popryšča M. Doŭnar-Zapolski (1867—1934), vychadziec z drobnaj nieapalačanaj šlachty i syn pravincyjnaha žandarskaha čynoŭnika. Užo ŭ pieršych jaho narysach «Biełorusskoje prošłoje», apublikavanych u 1888 h. u «Minskom listkie», histaryčny vopyt pałanizacyi i rusifikacyi biełarusaŭ aceńvajecca adnolkava niehatyŭna.[15] U XX st. jon staŭ asnovapałožnikam nacyjanalnaj biełaruskaj historyjahrafii i, ŭ adroźnieńnie ad Karskaha, haračym prychilnikam stvareńnia biełaruskaj dziaržavy.

Važny ŭniosak u praces nacyjatvorčaści vypała ŭnieści ŭ 1890-ja hh. F. Bahuševiču (1840—1900), postać jakoha paradaksalnaja. Usio, što tyčycca sacyjalnaj roli, jakuju jon vykonvaŭ, u cełym układajecca ŭ schiemu dvuchuzroŭnievaj litvinska-polskaj identyčnaści: šlachcič-katolik pa pachodžańni, udzielnik paŭstańnia 1863 h., polskamoŭny litaratar i aktyŭny karespandent časopisa «Kraj», aktyvist zboru srodkaŭ na pomnik A. Mickieviču ŭ Vilni i arhanizacyi nielehalnych polskich škoł, jon vychavaŭ ŭłasnych dziaciej pierakananymi palakami. Paźniej syn Bahuševiča admoviŭsia pieradać baćkoŭski archiŭ dziejačam biełaruskaha ruchu mienavita na idejnych padstavach — budučy, pavodle acenki A. Ćvikieviča, «zaałahičnym polskim šavinistam».[16]

Pry hetym Bahuševič, pa prykładu bolš rańnich «chłapamanaŭ» (Čačota, Dunina-Marcinkieviča i inš.) vydaŭ u 1891 h. na «mužyckaj» movie zbornik vieršaŭ «Dudka biełaruskaja». Prahramnaja rola ŭ im, napeŭna, pryznačałasia vieršu «Chreśbiny Maciuka», siužetam jakoha vystupaje samavyznačeńnie sialanina-katolika Macieja pad uździejańniem kazackaj nahajki: «O tak-to chryścili mianie kazaki z tutejšaha dy u palaki!». Schavaŭšy hetuju «ideałahičnuju bombu» siarod palityčna niejtralnych vieršaŭ, Bahuševič vyrašaje dla bolšaha efiektu stvaryć litaraturnuju mistyfikacyju, dadaŭšy da zbornika pradmovu ad asoby taho ž piersanaža. Ale z vusnaŭ byccam by kančatkova pierachryščanaha ŭ palaki Macieja Buračka vychodziać niečakanyja słovy: «Naša mova dla nas śviataja, bo jana nam ad Boha danaja». Mnie padajecca, što słovy hetyja nie byli vynašanymi, abdumanymi. Nie, jany naradzilisia ŭ vyniku azareńnia, i, mahčyma, aŭtar «Dudki biełaruskaj» ździviŭsia im nie mienš, čym aŭtar «Anny Karieninoj» — sprobie Vronskaha zastralicca. Užyŭšysia ŭ vobraz svajho piersanaža, Bahuševič raptam adčuŭ, što, u adroźnieńnie ad jaho samoha, dla Macieja nie było kamfortnaha šlachu ni ŭ palaki, ni ŭ vialikarosy — ad Boha dadzienaja mova patrabavała adpaviednaj etničnaj samaidentyfikacyi, a admova ad jaje aznačała duchoŭnuju śmierć: «Nie pakidajcie ž movy našaj biełaruskaj, kab nie ŭmierli!»

Hetaja ramantyčnaja sakralizacyja moŭnaj samabytnaści adyhrała rolu katalizatara, adkryŭšy šlach da druhoj formy biełaruskaj identyčnaści — adminantnaj adnosna ŭsich inšych ijerarchičnych uzroŭniaŭ, h. zn. nacyjanalnaj. Mova dadziena ad Boha, a što moža być važniej za vykanańnie Božaj voli?

Ź miažy XX st. praces nacyjatvorčaści pierachodzić u druhuju fazu — stadyju nacyjanalnaj ahitacyi. U 1902 h. u Pieciarburzie B. Epimach-Šypiła stvaraje «Hurtok biełaruskaj narodnaj adukacyi i kultury» u 1906 h. vychodziać haziety «Naša Dola» i «Naša Niva». Amal adrazu ž vyniki prajaŭlajucca ŭ viaskovaj hłybincy i siarod dyjaspary. Uradženiec Łahojščyny i nacyjanalny aktyvist 1930-ch hh. Adam Varłyha ŭspaminaŭ, što ŭpieršyniu słova «biełarus» jon pačuŭ u 15-hadovym uzroście, letam 1905 h., ad novaha miascovaha ksiandza-»žmudzina», vychadca z hurtka Epimach-Šypiły, a «Našaj Nivaj» jaho zabiaśpiečvaŭ syn miascovaha jaŭreja-karčmara.[17] U 1907 h. z dalokaha Nižniaha Noŭharada dasyłaje ŭ «Našu Nivu» svaje pieršaje biełaruskamoŭnaje apaviadańnie 16-hadovy Maksim Bahdanovič. A. Łatyšonak pryvodzić siamiejnyja ŭspaminy pra toje, jak u tyja ž hady małodšy brat jaho dzieda, uzrušany adkryćciom svajoj nacyjanalnaj identyčnaści, rvaŭ na hrudziach kašulu i kryčaŭ: «Ja — biełarus!»[18].

Kolkasnyja vyniki hetaj ahitacyi byli davoli ścipłymi — amal usio XX stahodździe ličba pierakananych nacyjanalistaŭ vahałasia na ŭzroŭni dziasiatkaŭ tysiač čałaviek, h.zn. dolaŭ adsotka. Hetaja ličba pavyšałasia ŭ spryjalnyja pieryjady (napr., palityka «biełarusizacyi» 1920-ch hh. u BSSR) i panižałasia ŭ niespryjalnyja (represii 1930-ch i 1944—53 hh.).

Ale jakasnyja vyniki akazalisia fantastyčna paśpiachovymi. U 1917 h. V. Łastoŭski ŭpieršyniu zahavaryŭ pra mahčymaść stvareńnia niezaležnaj biełaruskaj dziaržavy, a ŭsiaho praz hod była ździejśnieny sproba jaje abviaščeńnia ŭ formie BNR — nienašmat bolš pravalnaja, čym značna lepš padrychtavanaja ŭkrainskaja. Pramym jaje nastupstvam stała efiemiernaje stvareńnie na pačatku 1919 h. BSSR, jakaja, nie hledziačy na ščyraje nierazumieńnie mnohich udzielnikaŭ («ni odin rabočij i kriesťjanin tak nazyvajemoj Biełoruśsii biełorusom siebia nie sčitajet, a iskoni znajet v siebie russkoho»[19]), u 1920 h. była adnoŭlena i z toj pary isnavała bieśpierapynna, apynuŭšysia ŭ liku inicyjataraŭ stvareńnia SSSR i zatym jaho rospusku, i navat siarod krain-zasnavalnic AAN. Aprača spryjalnych palityčnych akaličnaściaŭ, adyhrała rolu i jakasna praviedzienaja «etnahrafičnaja» stadyja: da pačatku XX st. samastojny etničny status biełaruskaj terytoryi staŭ ahulnapryznanym, a heta praduhledžvała i niejkuju formu aŭtanomii — ažno da narodžanaj palityčnymi hulniami psieŭdadziaržavy.

Šmathadovaje isnavańnie BSSR, na fonie urbanizacyi i inšych epachalnych zruchaŭ, stvaryła kančatkovyja ŭmovy dla afarmleńnia nacyi. Da 1960-ch — 70-ch hh. było zabiaśpiečana ŭnarmavańnie moŭnaj praktyki. I nie važna, što dla haradžan movaj štodzionnaha ŭžytku stała ruskaja, a dla viaskoŭcaŭ — tak zvanaja «trasianka». Važna, što adstupili ŭ cień dyjalektnyja asablivaści miascovych hutarak. Na hlebie ateizmu lohka i niebaluča adbyłasia raniej niedasiahalnaja intehracyja katalikoŭ i pravasłaŭnych. Tolki častka sialan-katolikaŭ, na ŭzroŭni 4% nasielnictva, zachavała polskuju identyčnaść (ale nie movu). U astatniaj masie ŭstalavałasia dvuchuzroŭnievaja identyčnaść: «biełarus» na rehijanalnym uzroŭni i «ruski» albo «saviecki čałaviek» — na nacyjanalnym. U adroźnieńnie ad Prybałtyki, Zakaŭkaźzia i Siaredniaj Azii, dla bolšaści biełarusaŭ ijerarchija kaštoŭnaściaŭ była mienavita takoj — spašlusia, za adsutnaściu statystyki, na ŭłasny vopyt i tahačasnyja pohlady praktyčna ŭsich svaich rodnych, siabroŭ i znajomych. Vyklučeńnie składali vyšejaznačanyja doli pracentu pryncypovych biełarusafonaŭ. Novy ŭsplesk nacyjanalnaj ahitacyi u kancy 1980-ch źmianiŭ hetuju situacyju niepryncypova—– chiba što, padniaŭ kolkaść ludziej, što prydajuć movie sakralny charaktar, da niekalkich adsotkaŭ.

Zaviaršalny krok byŭ zrobleny paśla 1991 h. Padstavy dla «savieckaj» identyčnaści raptam źnikli — nie tolki biez namahańniaŭ z boku bolšaści biełarusaŭ, ale i nasupierak ich žadańniu (na refierendumie 17 sakavika 1991 h. za zachavańnie SSSR vyskazalisia 82,7% prahałasavaŭšych žycharoŭ Biełarusi, suprać — 16,1). Heta vyklikała hłyboki duchoŭny kryzis, vyjście ź jakoha było vidavočnaje: prydańnie svajoj biełaruskaści, što zachavałasia, nacyjanalnaha statusu. Adny ździejśnili hetuju mientalnuju pierabudova lohka i chutka, dla inšych jana raściahnułasia na hady, dla kahości nie zaviaršyłasia i zaraz. Pry sacapytańni Niezaležnaha instytuta sacyjalna-ekanamičnych i palityčnych daśledavańniaŭ (NISEPD)[20] u śniežni 2005 h. u adkaz na pramoje pytańnie ab identyčnaści 43,7% pažadali nazvacca biełarusami, 44,3 — hramadzianami Respubliki Biełaruś, i tolki 4,1 — ruskimi, 1,4 — hramadzianami SSSR (pri tym, čto pavodle pierapisu niesielnictva 1999 h. etničnych biełarusaŭ naličvałasia 81,2%, ruskich — 11,3, palakaŭ — 3,9). U kastryčniku 2006 h. da biełaruskaj kulturnaj tradycyi pryličyli siabie 64,2%, da ruskaj — 13,6, da savieckaj — 13,3. Palaki, vidać, ulilisia ŭ lik prychilnikaŭ ahulnajeŭrapiejskaj tradycyi (8,1%).

Dvuchuzrroŭnievaja identyčnaść zachavałasia: u červieni 2006 h. 53,7% apytanych hatovy byli pahadzicca z vykazvańniem U. Pucina «my i biełorusy, po bolšomu sčietu, — odna nacija», a ŭ žniŭni taho ž hoda 65,7% vybrali z prapanavanych varyjantaŭ adkaz «biełorusy, russkije i ukraincy — tri vietvi odnoho naroda». Ale źmianiłasia značymaść uzroŭniaŭ. Na praciahu 2004—2009 hh. abjadnańnie ŭ adnu dziaržavu z Rasijaj nazyvali najlepšym varyjantam intehracyi ad 8 da 15% apytanych, što na ŭzroŭni pahrešnaści adpaviadaje kolkaści etničnych ruskich. U hetym zaklučajecca kalektyŭny adkaz na słavutuju prapanovu Pucina «adździalić much ad katlet», to bok vyznačycca, čaho biełarusy sapraŭdy žadajuć: intehracyi (ale takoj, pry katoraj hołas Biełarusi byŭ by ekvivalentny jaje trochpracentnaj doli ŭ ahulnaj ekanomicy) albo suvierenitetu.

Padkreślu, što biełarusy, što vybrali suvierenitet, u masie svajoj ruskamoŭnyja. Na pierapisie 1999 h. ruskuju movu paznačyli ŭ jakaści movy štodzionnaha ŭžytku 62,8% nasielnictva, uklučajučy 58,6% biełarusaŭ. Pavodle apytańniaŭ 2006—2009 hh. tolki ruskaj movaj karystalisia ad 52,3 da 61% respandentaŭ, a tolki biełaruskaj — ad 2,2 da 7,8. Červieńskaje apytańnie 2010 h. dało krajnija ličby: adpaviedna 63,8 i 2,1%. Z astatnich 12,1% karystajucca abiedźviuma movami (niezrazumieła, u jakich suadnosinach), a 21,8 — «trasiankaj». Pry apytańni ŭ kastryčniku 2006 h. 72,9% tych, chto karystajecca ŭ znosinach ruskaj movaj, adznačyli, što razmaŭlajuć na joj ź dziacinstva.

Pytańnie pra toje, jakaja častka nasielnictva aktyŭna vałodaje litaraturnaj biełaruskaj movaj (moža na joj svabodna razmaŭlać i pisać), čamuści doŭha zastavałasia pa-za ŭvahaj sacyjołahaŭ. Tolki łabaratoryja sacyjałahičnych daśledavańniaŭ «Novak» dvojčy, u 2009 i 2012 hh. zadavała jaho svaim respandentam. U 2009 h. pra svabodnaje vałodańnie movaj zajavili 34,2% apytanych, a ŭsiaho praz try hady ich kolkaść pamienšała da 23,4%[21]. Ale ž movu, jakuju sapraŭdy viedaješ dobra, niemahčyma stracić za taki karotki termin, navat kali zusim nie karystacca joj. Padajecca, što značnaja kolkaść stanoŭčych adkazaŭ naležyć vypusknikam biełaruskamoŭnych škoł, jakija pa-sapraŭdnamu avałodali movaj tolki ŭ miežach školnaj prahramy. Ciapier hety navyk, nie atrymlivajučy padmacavańnia, pastupova hublajecca.

Padčas apytańnia 2012 h. było i pytańnie adnosna rodnaj movy respandentaŭ, pry hetym možna było nazvać niekalki movaŭ. U vyniku biełaruskuju nazvali rodnaj 57,2%, a ruskuju — 78,7%. Heta značyć, što 35% biełarusaŭ pryznali najaŭnaść u siabie dźviuch rodnych movaŭ. Pry hetym biełaruskaja dla bolšaści ź ich maje status «druhoj rodnaj», a faktyčna — rytualnaj, užyvanaj u vyklučnych vypadkach — padobna tamu, jak A. Łukašenka prynosiŭ na joj prezidenckuju prysiahu, a ŭ apošni čas vykarystoŭvaje ŭ peŭnych (tak by mović — sakralizavanych) častkach pramoŭ na aficyjnych uračystaściach.

U cełym siońniašniaje samaadčuvańnie ruskamoŭnych biełarusaŭ adpaviadaje kryteryjam «narmalnaj» nacyi, jakaja maje supolnuju movu z histaryčnaj mietrapolijaj — takoj, jak amierykancy, aŭstralijcy, brazilcy albo mieksikancy. Najbolš blizkaj padajecca anałohija z aŭstryjcami — krainaj, padobnaj pa raźmiaščeńni, pamierach, kolkaści nasielnictva i navat pa histaryčnych admietnaściach: ŭ ich była impieryja Habsburhaŭ, a ŭ biełarusaŭ — VKŁ. Pry tym «rodnaj movaj» u vakolicach Vieny byŭ uschodniebavarski dyjalekt, ad jakoha aŭstryjcy admovilisia na karyść litaraturnaj movy, stvoranaj u susiedniaj, chacia i etnična rodnasnaj dziaržavie. Hetaja akaličnaść adnojčy pasłužyła padstavaj dla skasavańnia aŭstryjskaj dziaržaŭnaści, ale nie pieraškodziła jaje adnaŭleńniu, jak tolki mižnarodnyja abstaviny narmalizavalisia. Tamu i biełarusam nie varta bajacca «anšlusu» z boku Rasii, pakul dziejničaje mižnarodnaje prava. U vypadku ž jaho zamieny na prava siły — nie vyratuje i moŭnaja samabytnaść, jak nie ŭratavała jana ad ahresii ni adnu krainu pad čas Druhoj suśvietnaj vajny. Tut treba šukać zusim inšyja harantyi.

Takim čynam, u Biełarusi byŭ realizavany nie zusim toj sposab pabudovy nacyi, da jakoha zaklikali nacyjanalnyja ahitatary. Jon mała zaležaŭ ad śviadomych namahańniaŭ elity i prajaŭlaŭsia chutčej jak stychijnaja reakcyja na burnyja źmieny źniešniaj rečaisnaści. Ale vynik, tym nie mienš, u najaŭnaści.

[1] Łatyšonak A. Nacyjanalnaść – Biełarus. B.m.: In-t biełarusistyki; Bieł. hist. tavarystva, 2009. S. 185–190.

[2] Makarij, mitropolit Moskovskij. Istorija Russkoj cierkvi. T. 11. S-Pb., 1903. S. 30–31.

[3] Pypin A. N. Istorija russkoj etnohrafii. T. IV: Biełoruśsija i Sibiŕ. S-Pb., 1892. S. 31–37.

[4] Tierieškovič P. V. Etničieskaja istorija Biełarusi XIX – načała XX v.: V kontiekstie Cientralno-Vostočnoj Jevropy. Mn.: BHU, 2004. S. 70.

[5] M. Chaŭstovič. Ihnat Daniłovič i «Katechizis» 1835 h. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, 1999. Nr 12. S. 147.

[6] Miłovidov A. Rasporiažienije i pieriepiska hrafa M. N. Murav́jeva otnositielno rimsko-katoličieskoho duchovienstva v Sieviero-Zapadnom kraje. Vilno, 1910. Cit. po: Tokć S. Biełaruskaja identyčnaść u XIX st. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, 2005. Nr 24. S. 90.

[7] Zachaŕjin I. N. Vospominanija o słužbie v Biełoruśsii 1864-1870 hh. (Iz zapisok mirovoho posriednika) // Istoričieskij viestnik, 1884. T. 16. S. 65. Cit. po: Tokć S. Biełaruskaja identyčnaść u XIX st. S. 87.

[8] Ćvikievič A. «Zapadno-ruśsizm». S. 214.

[9] Kojałovič M. Nieskolko słov o narodnom dvižienii v Biełoruśsii // Dień, 1863. № 18. Ćvikievič A. «Zapadno-ruśsizm». S. 156–157.

[10] Cit. po: Łatyšonak A. Nacyjanalnaść – Biełarus. S. 387.

[11] Kojałovič M. Polskoje prihłašienije biełorusskoho junošiestva k sieparatizmu // Litovskije Jep. Viedomosti, 1882. № 10.

[12] Cit. po: Łatyšonak A. Nacyjanalnaść – Biełarus. S. 432, 435.

[13] Karskij Je. F. Obzor zvukov i form biełorusskoj rieči / Izvlečieno iz Ch t. Iźviestij Istoriko-Fiłołohičieskoho Instituta kniazia Biezborodko v Niežinie. M., 1885. S. 3.

[14] Publicistika biełorusskich narodnikov / Sost. A. Aleksandrovič, I. Aleksandrovič. Mn., 1983. S. 60.

[15] Dovnar-Zapolskij M. Isśledovanija i staťji. T. 1, Kijev 1909. S. 333–335.

[16] Ćvikievič A. «Zapadno-ruśsizm». S. 190.

[17] Varłyha A. Karenščyna // Litaratura i mastactva. 1994. № 14–15.

[18] Łatyšonak A. Nacyjanalnaść – Biełarus. S. 408.

[19] Kałubovič A. «Ajcy» BSSR i ichny los / Vyd. 2-oje. Kłyŭłend, 1985.

[20] http://www.iiseps.org/

[21] http://budzma.org/news/belaruskaya-mova-mova-elity-i-apazicyi.html

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0