Chronika demakratyčnaj apazicyi Biełarusi: 1956—1988

Siaredzina 1950-ch — vykładčyk Haradzienskaha ŭniversytetu Branisłaŭ Ržeŭski pravodzić kampaniju piśmovych zvarotaŭ da ŭładaŭ na temu dyskryminacyi biełaruskaj movy. Arhanizuje taksama zvaroty studentaŭ.

1956, 16 studzienia — aryštavany i asudžany na 7 hadoŭ źniavoleńnia pa abvinavačańni ŭ biełaruskim nacyjanaliźmie vykładčyk Haradzienskaha pedinstytutu Branisłaŭ Ržeŭski.

2 listapada — zasnavańnie ŭ Homieli «Partyi svabody ruskaha naroda». U lutym 1957 jaje zasnavalniki (M.Hračucha, F.Kazłoŭski, A.Jatkin, M.Dziechciaroŭ) byli aryštavanyja i ŭ dalejšym asudžanyja na roznyja terminy pazbaŭleńnia voli.

CK KPB arhanizuje razhrom «nacyjanalistyčnych pohladaŭ» M.Łarčanki. Sihnałam hetaha staŭsia artykuł Ł.Abecedarskaha i A.Sidarenki z abvinavačvańniami M.Łarčanki ŭ idejnych pamyłkach.

1957, luty — pastanova Savieta ministraŭ BSSR «Ab udaskanaleńni i častkovaj źmienie isnujučaha pravapisu», dalejšaja rusifikacyja biełaruskaj movy.

Braty Lavon i Michaś Biełyja raźviesili ŭ Miensku ŭlotki ŭ abaronu biełaruskaj movy (źmiest ulotak składaŭ vierš Lavona Biełaha «Usie narody prahnuć svajoj voli, ŭłady, pieśni…»). Udzielniki akcyi byli znojdzienyja i pakaranyja.

14 śniežnia — u hazecie «Litaratura i Mastactva» źjaviŭsia artykuł Barysa Sačanki «Šanavać rodnuju movu». Pieršy vystup u presie suprać rusifikacyi.

1958, travień — u časopisie «Maładość» № 5 apublikavana apovieść Alaksieja Kułakoŭskaha «Dabrasielcy». U červieni 1958 adbyłosia sumiesnaje pasiedžańnie biuro CK ŁKSMB i Prźzidyjumu ŭpravy SP BSSR, dzie apovieść asudzili jak pamyłkovy tvor, jaki «pakazvaje kałhasnuju viosku ŭ kryvym lustry» (LiM, 02.07.1958). A.Kułakoŭski pazbaŭleny pracy na pasadzie hałoŭnaha redaktara časopisu «Maładość».

1959 — vystupleńnie ŭ Miensku kiraŭnika KPSS i savieckaj dziaržavy Mikity Chruščova z zaklikam paskareńnia rusifikacyi. Zakryćcio mnohich peryjadyčnych biełaruskich vydańniaŭ, źmianšeńnie nakładaŭ biełaruskich knižak, masavaje zakryćcio biełaruskich škoł, praktyčnaje vyciaśnieńnie biełaruskaj movy z usich VNU.

pačatak 1960-ch — pačatak składvańnia «Akademičnaha asiarodku» - apazycyjnych hrupaŭ u Akademii Navuk BSSR, jakija ŭtvaralisia pavodle pryncypaŭ dyskusyjnych hurtkoŭ.

1963, 30 studzienia — u Pinsku aryštavany Mikałaj Łahodzič za publičnuju pravaabarončuju dziejnaść (napisańnie i pašyreńnie artykułaŭ i zvarotaŭ) suprać parušeńnia Ŭsieahulnaj deklaracyi pravoŭ čałavieka. 11.04.1963 asudžany na 3 hady pazbaŭleńnia voli strohaha režymu. Adbyvaŭ termin u Mardoŭskich lahierach.

19 sakavika — «Respublikanskaja narada aktyvu tvorčaj intelihiencyi», abvinavačańni ŭ skažeńni partyjnaj linii piśmieńnikaŭ i litaraturaznaŭcaŭ A.Kułaŭkoŭskaha, I.Čyhrynava, V.Kavalenki, V.Tarasa.

1964, 19 červienia — zabity Vitold Dzisko — viaskovy elektryk i mastak-volnadumca (Pastaŭski rajon). Adkryta vykazvaŭsia suprać kamunizmu, Stalina, malavaŭ kaścioły. Niekalki hadoŭ žyŭ pad prostym kantrolem KHB, źmiaščaŭsia ŭ psychušku. Zabity čatyrma supracoŭnikami KHB.

siaredzina 1960-ch — «Akademičny asiarodak» naładžvaje suviazi z ukrainskim nacyjanalna-vyzvolnym rucham (M.Praškovič, M.Čarniaŭski).

druhaja pałova 1960-ch — farmavańnie adradženskaha hurtka navukovaj, tvorčaj i studenckaj moładzi «Na Paddašku», jaki rehularna źbiraŭsia na pasiedžańni ŭ majsterni mastaka Jaŭhiena Kulika. Vialisia d́skusyi ab šlachach kulturnaha i palityčnaha adradžeńnia Biełarusi, vypracoŭvalisia sposaby dziejnaści, źbiralisia samvydavieckija i zabaronienyja drukavanyja materyjały, viałasia rabota pa vychavańni moładzi, arhanizoŭvalisia krajaznaŭčyja ekskursii, rychtavalisia mastackija vystavy. «Na Paddašku» - adzinaja davoli arhanizacyjna pastajannaja hrupoŭka, jakaja z kanca 60-ch i da kanca 80-ch viała metanakiravanuju adradženskuju pracu. (Siarod siabroŭ hrupoŭki: Ja.Kulik — haspadar majsterni i adzin z arhanizataraŭ i aktyŭniejšych pracaŭnikoŭ hrupoŭki, Ł.Barazna, P.Dračoŭ, V.Ždanovič, mastaki muž i žonka Śvientachoŭskija, U.Krukoŭski, Z.Paźniak, M.Tkačoŭ, M.Čarniaŭski, A.Maračkin, H.Sakałoŭ-Kubaj, Z.Sańko, Ździsłaŭ Syćko, M.Kupava i inš.)

1965, žnivień — paśla apublikavańnia ŭ časopisie «Maładość» (№ 7) apovieści «Miortvym nie balić» Vasil Bykaŭ pavodle kamandy hałoŭnych idejolahaŭ KPSS M.Susłava i M.Zimianina staŭsia abjektam aficyjnaj krytyki, a redaktar časopisu P.Pančanka nieŭzabavie byŭ zvolnieny z pracy. Arhanizoŭvalisia kalektyŭnyja listy «niezadavolenych» bykaŭskim adlustravańniem vajny; pravakatary bili vokny ŭ domie piśmieńnika. Z vostraju dyskusyjaj vakoł Vasila Bykava źviazanaja aktyvizacyja «Akademičnaha asiarodku».

1966, 22 lutaha — apublikavańnie ŭ hazecie «Sovietskaja Biełoruśsija» artykułu V.Lukieviča i Ja.Traščonka, ź jakoha raspačalisia napadki na biełaruskich litaraturaznaŭcaŭ i historykaŭ za «idealizacyju minułaha».

1967 — zvolnieny z pracy ŭ Hancavickaj rajonnaj hazecie žurnalist i historyk Anatol Sidarevič za krytyku Lenina i leninizmu.

1968 — Mikoła Jermałovič zakančvaje svaju knihu «Pa śladach adnaho mifa», jakaja na praciahu doŭhaha času chadziła pa rukach samvydatam, upieršyniu aficyjna vyjšła tolki ŭ 1989. U 1970-1980-ch samvydatam raspaŭsiudžvajucca taksama inšyja histaryčnyja pracy M.Jermałoviča.

Krasavik — na abjadnanym partschodzie tvorčych sajuzaŭ BSSR Fiodar Jafimaŭ publična vystupiŭ suprać umiašalnictva SSSR va ŭnutranyja spravy krainaŭ Siaredniaj Eŭropy, suprać cenzury. Za heta byŭ vyklučany z KPSS, pieraśledavaŭsia — nia moh uładkavacca na pracu i žyŭ u biezhrašoŭi. Paźniej jon vystupaŭ u abaronu A.Sałžanicyna i Ł.Vakułoŭskaj.

Pratesty suprać savieckaj akupacyi Čechasłavakii (piśmieńnik Fiodar Jafimaŭ, historyk Anatol Sidarevič). Mikałaj Jakimovič rasklejvaje ŭ Miensku ŭlotki. Źjaŭlajucca naściennyja nadpisy «Praskaja viasna». Represii suprać udzielnikaŭ pratestaŭ. Adkryty vystup Michasia Kukabaki suprać akupacyi — u kansulacie ČSSR u Kijevie. Pačatak represijaŭ suprać M.Kukabaki.

Vosień — paśla dopytaŭ supracoŭnikami KHB A.Sidarevič abvinavačvajecca ŭ nacyjanaliźmie, antysavietyźmie i «padtrymcy kontrrevalucyi ŭ zamiežnych krainach» (za pratesty suprać akupacyi Čechasłavaččyny) i zaklučajecca na čatyry miesiacy ŭ psychaneŭralahičnaje adździaleńnie 2-j kliničnaj balnicy Miensku.

Litaratar Lidzija Vakułoŭskaja pieraśledujecca KHB i jaje tvory traplajuć pad cenzuru, raskručvajecca «sprava Vakułoŭskaj». Piśmieńnicu abvinavačvajuć u sprobach pieradać na Zachad svaje padpolnyja tvory, raspaŭsiudžvańni zabaronienaj litaratury, zaklikach da teroru i antysavieckaj prapahandzie. Valancin Taras byŭ pazbaŭleny pracy, 8 hod nia moh drukavacca ŭ Biełarusi, staŭ nievyjazdnym.

Kastryčnik — aktyvizacyja niezaležnaha studenckaha ruchu ŭ Biełaruskim dziaržaŭnym universytecie. Kalektyŭny piśmovy zvarot studentaŭ fiłfaku BDU ŭ CK KPB z patrabavańniem vykładańnia na biełaruskaj movie. Zvarot rascenieny jak nacyjanalistyčny, a jaho inicyjataraŭ Alesia Razanava i Viktara Jaraca vyklučajuć z universytetu.

1969, 20 červienia — staršynia KHB SSSR Ju.Andropaŭ nakiravaŭ u CK KPSS sakretny list, dzie havaryłasia: «Komitiet hosudarstviennoj biezopasnosti Biełoruśsii raspołahajet dannymi o političieski niezdorovych nastrojenijach biełorusskich pisatielej - člena KPSS Karpiuka i Bykova… Komitietom hośbiezopasnosti Biełoruśsii s sankcii CK Kompartii riespubliki hotoviatsia mieroprijatija, napravlennyje na priedotvraŝienije vozmožnych vraždiebnych akcij nazvannych lic».

1970 — Alaksiej Karpiuk praktyčna dva hady byŭ biespracoŭnym; 04.21.1972 vyklučany z KPSS.

Krasavik — Michaś Kukabaka asudžany na try hady za «antysavieckuju dziejnaść», znachodziŭsia na prymusovym psychijatryčnym lačeńni. U 1976 vyzvaleny, niekatory čas žyŭ u Maskvie, potym u Babrujsku. Pisaŭ narysy, artykuły, jakija raspaŭsiudžvalisia «samvydatam», emihranckim drukam, zamiežnym radyjo. Z 1978 znoŭ u źniavoleńni, vyzvaleny tolki ŭ 1988. U abaronu viaźnia nieadnarazova ładzilisia manifestacyi j pikietavańni emihranckim rucham.

9 krasavika — stychijny maładziožny mitynh u Miensku, jaki byŭ razahnany milicyjaj i ŭnutranymi vojskami.

1971 — zasnavańnie i vydańnie (da 1974) u Novapołacku niezaležnaha rukapisnaha litaraturnaha časopisu «Błakitny lichtar». Vydaŭcy — V.Mudroŭ, V.Šłykaŭ, A.Rybikaŭ, A.Hrabaŭ. Usiaho vyjšła 15 numaroŭ. KHB vykryŭ vydaŭcoŭ i spyniŭ vypusk vydańnia; A.Hrabaŭ byŭ zabity ŭ vojsku pry zahadkavych abstavinach.

Kastryčnik — niesankcyjanavanaja demanstracyja ŭ Horadni tutejšych i prybałtyjskich chipi ŭ padtrymku idei svabody asoby.

1972, leta — moładzievaja demanstracyja ŭ Horadni pad lozunhami «Svaboda słova», «Svaboda druku», «Svaboda asobie», «Svabodnaje kachańnie». Brali ŭdzieł aktyvisty nonkanfarmisckich moładzievych ruchaŭ ź Miensku, Ukrainy, Letuvy, Łatvii, Rasiei. Demanstracyja razahnanaja z vykarystańniem vojskaŭ.

15 žniŭnia — trahična zahinuŭ Lavon Barazna. Abstaviny jahonaha zabojstva dahetul nia vyśvietlenyja, ale mnohaje pakazvaje na dačynieńnie KHB. Lavon Barazna — mastak, mastactvaznaŭca, adzin ź niefarmalnych lideraŭ nacyjanał-adradženskaha ruchu Biełarusi. U roznaj stupieni pad jahonym upłyvam vychoŭvalisia takija dziejačy nacyjanalnaj kultury i palityki jak Zianon Paźniak, Aleś Maračkin, Jaŭhien Kulik, Jury Chadyka dy šmat inšych. Niepasredna pierad zabojstvam rychtavaŭ publičnuju akcyju pratestu biełaruskaj intelihiencyi suprać razbureńnia Niamihi - histaryčnaha rajonu Miensku.

1973, leta — KHB raspačynaje akcyi suprać «Akademičnaha asiarodku»; u vieraśni pavodle rašeńnia P.Mašerava kampanija časova spynienaja.

1974 — na histaryčnym fakultecie BDU drukujecca (da 1976) samvydaviecki časopis «Miłavica» (asnoŭnyja vydaŭcy Ŭ. Arłoŭ, H.Kułažanka, I.Čarniaŭski). Vyjšła 7 numaroŭ. Pad ciskam KHB i kamsamolska-kampartyjnych orhanaŭ vydańnie spyniła svajo isnavańnie.

Pačatak 1974 — pryjezd u Biełaruś pradstaŭnikoŭ CK KPSS z sankcyjaj na represii. «Sprava piacioch» - razhrom orhanami KHB «Akademičnaha asiarodku». Sprava atrymała svaju nazvu pavodle kolkaści hałoŭnych arhanizataraŭ u tym scenary, jaki abrała KHB. Pazbaŭlenyja pracy supracoŭniki Akademii Aleś Kaŭrus, Ściapan Misko, Mikoła Praškovič, Michaś Čarniaŭski i supracoŭnik vydaviectva «Biełaruskaja Savieckaja Encyklapedyja» Valancin Rabkievič. Taksama zvoleny z pracy pa abvinavačvańni ŭ nacyjanaliźmie supracoŭnik Instytuta hiealohii Viktar Łapuć.

Padčas kampanii pieraśledu ŭ Akademii Navuk Viačasłaŭ Zajcaŭ vychodzić z KPSS.

Zianon Paźniak pad pseŭdanimam Hienrych Rakutovič piša analityčny ahlad «Połožienije v Biełorusi. 1974 hod», dzie vykryvaje represyŭnuju palityku ŭładaŭ u dačynieńni da biełaruskaj intelihiencyi. Pieradruki i fotakopii hetaj pracy raspaŭsiudžvalisia ŭ Biełarusi i za miežami.

siaredzina 1970-ch — źjaŭleńnie ananimnaj paemy «Skaz pra Łysuju haru».

1975 — zasnavańnie i vydańnie (da 1976) u Miensku Mikołam Jermałovičam padpolnaha publicystyčnaha peryjodyka «Hutarka: ab usim, što balić» (mašynapis). Usiaho vyjšła 38 numaroŭ.

Paśmiarotnaja vystava Lavona Barazny — pieršaja sproba apazycyjnych kołaŭ naładzić mastackuju publičnuju vystavu. Koła mastakoŭ-arhanizataraŭ imprezy (Ja.Kulik, M.Kupava, A.Maračkin i inš.) stanie inicyjatarami stvareńnia supołki «Pahonia» (1991).

Pazbaŭleny pracy ŭ Akademii navuk Zianon Paźniak.

Zvolnieny z pracy staršy navukovy supracoŭnik Instytutu litaratury imia Janki Kupały Viačasłaŭ Zajcaŭ pa abvinavačvańni ŭ raspaŭsiudžvańni antysavieckich i idealistyčnych pohladaŭ.

Biełaruski paet i medyk Aleś Naŭrocki prymusova źmieščany ŭ psychijatryčnuju lakarniu.

9 traŭnia — na mitynhu ŭ «Jamie» (miescy źniščeńnia padčas druhoj suśvietnaj vajny ŭ Miensku 5.000 žydoŭ) vystupiŭ «otkaźnik» Jafim Davidovič z zaklikami supraćstajać antysemityzmu.

1976 — Aleś Naŭrocki, «pratestujučy suprać prymianieńnia psychijatryi ŭ palityčnych metach», vychodzić z Sajuzu piśmieńnikaŭ Biełarusi. Z taho času jon, za redkim vyklučeńniem, biespracoŭny.

1 studzienia — zvolnieny z pracy, a pierad hetym vyklučany z KPSS, žurnalist i paet Siarhiej Paniźnik «za śviaź s nacionalističieskimi diejatielami, propahandu ich v piečati i potieriu kłassovoj bditielnosti».

Pačatak dziejnaści ŭ Horadni hreka-katalickaha śviatara ŭ padpolli a. Viktara Daniłava, byłoha viaźnia HUŁAHu.

1977 — «List da rasiejskaha siabry» («Piśmo russkomu druhu») — zvarot da rasiejskaje intelihiencyi Alaksieja Kaŭki (biełaruskaha litaraturaznaŭcy i publicysty, jaki žyvie ŭ Maskvie). U liście, nie admaŭlajučysia całkam ad «marksisckaje pazycyi», aŭtar dakazvaje prava biełarusaŭ na samavyznačeńnie, na ŭłasny šlach u historyi i, što ŭ centry ŭvahi, — na svaju movu. List raspaŭsiudžvaŭsia ananimna na terytoryi SSSR. U 1979 vydadzieny jak dakument biełaruskaha samvydatu ŭ Londanie (Letter to a Russian Friend: A «samizdat» publication from Soviet Byelorussia), atrymaŭ šyrokuju pahałosku, začytvaŭsia biełaruskaju dy ŭkrainskaju redakcyjami radyjo «Svaboda», źmiaščaŭsia dy cytavaŭsia ŭ emihranckim biełaruskim, rasiejskim, polskim druku.

1978, leta — narys M.Kukabaki «Skradzienaja Baćkaŭščyna» (pra rusifikacyju Biełarusi) začytvajecca na «Niamieckaj chvali», cytujecca i publikujecca ŭ emihracyjnaj presie. M.Kukabaku znoŭ aryštoŭvajuć.

23 listapada — za publičnyja eschatalahičnyja vystupy orhanami KHB aryštavany i prymusova źmiaščany ŭ psychijatryčnuju lakarniu Viačasłaŭ Zajcaŭ.

1979 — vydańnie (da 1980) padpolnaha publicystyčnaha peryjodyka «Lustra dzion: Biełaruskaja Talerancyjnaja Hramada». Vyjšła 4 numary.

Zahadčyk katedry Mienskaha medinstytutu praf. U.Mirončyk piša i raspaŭsiudžvaje «Sustrečnyja zakliki da CK KPSS», u jakich vystupaje suprać vajny ŭ Afhanistanie, za demakratyzacyju palityčnaha žyćcia, suprać zakryćcia biełaruskich škoł. U.Mirončyka vyklučajuć z KPSS, zvalniajuć z pracy i źmiaščajuć u psychijatryčnuju lakarniu.

U Miensku stvoranaja Biełaruskaja Śpieŭna-Dramatyčnaja Majstroŭnia — moładzievaje tvorčaje zhurtavańnie, siabry jakoha stali inicyjatarami mnohich hramadzka-palityčnych akcyjaŭ.

25 śniežnia — milicyja razhaniaje ŭ centry Miensku Kaladnuju pracesiju, jakuju naładzili studenty BDU i BDTMI — zasnavalniki BSDMajstroŭni.

z kanca 1970-ch — u Rakucioŭščynie pad Krasnym — u miaścinach, źviazanych z žyćciom Maksima Bahdanoviča, raspačynajucca štohadovyja rehularnyja zbory pradstaŭnikoŭ demakratyčnaj intelihiencyi Biełarusi. Zbory pačynajuć pieratvaracca ŭ patryjatyčnyja manifestacyi z vykarystańniem zabaronienaj nacyjanalnaj symboliki.

pačatak 1980-ch — u Navapołacku arhanizavanaje samvydavieckaje pamnažeńnie i raspaŭsiudžvańnie zabaronienaj patryjatyčnaj litaratury, u tym liku i niepadcenzurnych tvoraŭ Łarysy Hienijuš (A.Arłoŭ, V.Mudroŭ).

Siarhiej Sokałaŭ-Vojuš raspačynaje publičnyja vystupy z prahramami ŭłasnych piesień sacyjalna-patryjatyčnaha źmiestu. Vystupam aktyŭna supraćdziejničajuć kamsamoł i KHB. Niekatoryja sustrečy z moładździu pa roznych pryčynach naŭmysna zryvajucca (naprykład - 25 kastryčnika 1985 h. u Politechničnym instytucie).

1980 — «Tysiačahodździe Biełarusi». Adznačałasia nieaficyjna ŭ kołach nacyjanalnaj intelihencyi. Data palahaje na pieršych letapisnych źviestkach pra Połackaha kniazia Rahvałoda dy Turaŭskaha kniazia Tura, datavanych 980. Prapanavaŭ jaje jak pačatak biełaruskaje dziaržaŭnaje historyi Mikoła Jermałovič. Da jubileju mastakom Jaŭhienam Kulikom padrychtavanaja paštoŭka z vyjavaju «Pahoni», mastakami Mikołam Kupavam, Uładzimiram Krukoŭskim byli padrychtavanyja paštoŭka i plakat, jakija raspaŭsiudžvalisia «samvydatam», a taksama vyrableny medal mastačkaju Vasiuk. Paštoŭki Ja.Kulika byli pieravydadzienyja ŭ Londanie, atrymali rozhałas, i historyka-kulturnickaja impreza nabyła sens palityčnaj vyzvolnaj akcyi. Sprava daśledvałasia KHB.

Dziejnaść u Instytucie mastactvaznaŭstva, etnahrafii i falkloru AN BSSR seminaru «Sumoŭje» (da 1981). Patranavali seminar prafesary Jury Chadyka i Ŭładzimir Konan. Na seminary zakranaŭsia šyroki spektar aktualijaŭ z krytyčnym analizam. Na patrabavańnie CK KPB seminar byŭ zakryty.

1981, krasavik — List studentaŭ-filozafaŭ za akademičnyja svabody. Pad listom padpisałasia 80% studentaŭ adździaleńnia filazofii. Arhanizatary — studenty V.Łamaka, V.Załatar, I.Voickaja, A.Małaščuk, P.Śviardłoŭ. Akcyja była rascenienaja kiraŭnictvam fakultetu jak «bunt filozafaŭ». Zaviedzienaja sprava ŭ KHB. Sprava kuryravałasia niepasredna CK KPB. Vymušanyja byli syści z universytetu A.Małaščuk, I.Voickaja, V.Załatar. A.Małaščuk paśla biespaśpiachovych sprobaŭ adnavicca va ŭniversytecie publična skončyŭ žyćcio samahubstvam: vykinuŭsia z 6 pavierchu hałoŭnaha korpusu BDU.

Śviatkavańnie ŭhodkaŭ Ivana Łuckieviča: kanśpiratyŭny schod u majsterni mastaka A.Markaŭca, na jakim upieršyniu sabralisia razam pradstaŭniki roznych demakratyčnych asiarodkaŭ i vyznačyli ahulnuju stratehiju. Mastacki asiarodak «Na Paddašku» arhanizuje mastackuju vystavu, pryśviečanuju I.Łuckieviču. Paźniej adbylisia vystavy pamiaci I.Łuckieviča, V.Łastoŭskaha, M.Bahdanoviča, Ciotki. Vystavy ładzilisia jak patryjatyčnyja akcyi.

9 traŭnia — u Miensku na mitynh u «Jamy» sabrałasia niečakana vialikaja kolkaść ludziej - niekalki tysiačaŭ čałaviek. «Otkaźnik» Harelik atrymaŭ słova, ale jahonaja pramova była niepažadanaju dla rasparadžalnikaŭ mitynhu - byli ŭłučanyja hukaŭzmacnialniki, pramova Harelika była zahłušanaja.

1983, viasna — pratesty hramadzkaści Mienska suprać razbureńnia Doma Vańkoviča.

Pačatak patryjatyčnych akcyj pa ŭšanavańni pamiaci paŭstancaŭ 1863, tałoki moładzi Mienska i Maładečna pa ŭźviadzieńni pomnika na mahile paŭstancaŭ u v. Plabań Maładečanskaha r-nu.

17 sakavika — u Kupałaŭskim parku ŭ Miensku ładzicca Hukańnie Viasny. Z hetaha času śviatkavańnie robicca štohadovym i masavym, što davała mahčymaść sumiesnaha zboru patryjatyčna nastrojenych ludziej.

Krasavik — praz srodki «čornaj prapahandy» i palitaśvietnyja kamsamolska-kamunistyčnyja struktury aktyŭna raspaŭsiudžvajucca čutki pra isnavańnie ŭ Biełarusi razhalinavanaj arhanizacyi biełaruskich nacyjanalistaŭ.

10 krasavika — u Zelvie adbyvajecca pachavańnie paetki i dziejača nacyjanalna-vyzvolnaha ruchu Łarysy Hienijuš. Udzielničali pradstaŭniki patryjatyčnych kołaŭ ź Miensku, Horadni, Novapołacku, Baranavičaŭ i inšych miaścin Biełarusi, kolišnija palitźniavolenyja, udzielniki ŭzbrojenaha supracivu kamunistyčnaj akupacyi. Savieckija ŭłady i KHB sprabujuć pieraškodzić narmalnamu chodu rytuała pachavańnia.

Za sprobu nadrukavać u almanachu «Spadčyna» zabaronienuju pjesu Ja.Kupały «Tutejšyja» niasuć administracyjnyja pakarańni dyrektar vydaviectva «Mastackaja litaratura» M.Dubianiecki, hałoŭny redaktar S.Andrajuk, zahadčyk redakcyi V.Pałtaran. Nabor almanachu rassypajecca.

Travień — u Miensku na ścienach i aharodžach źjaŭlajucca vyjavy «Pahoni» i lozunhi patryjatyčnaha źmiestu.

Na bazie BSDMajstroŭni stvoranaje Tavarystva Biełaruskaje Movy, jakoje pravodzić šyroki zbor zajavaŭ baćkoŭ z patrabavańniem biełaruskaje škoły. Akcyja spynienaja KHB.

1984, 13 červienia — akcyja BSDMajstroŭni la budynka Mienskaha haradzkoha teatru 19 st. pad lozunham «Rujnujecca pomnik historyi». Udzielniki (V.Viačorka, I.Staščaniuk i inš.) zatrymlivajucca milicyjaj. Dalejšaje isnavańnie «Majstroŭni» stała niemahčymym.

Vosień — u Miensku, Horadni, Maładečnie i inšych haradach Biełarusi ładziacca patryjatyčnyja viečaryny pamiaci paeta i piśmieńnika Ŭ.Karatkieviča.

1985 — u Londanie vychodzić kniha Aleha Biembiela «Rodnaja mova i maralna-estetyčny prahres», jakoj papiaredničaje akcyja aŭtara pa šyrokim apytańni ludziej pra stanovišča biełaruskaj movy, što na hety čas źjaŭlajecca zakrytaj temaju. Rukapis knihi na Zachad praź Juryja Turonka z Varšavy pieradaŭ Alaksiej Kaŭka.

Dziejnaść (da 1986) Moładzievaha klubu imia Ŭ.Karatkieviča, jaki staŭ pierajemnikam «Majstroŭni».

Luty — nielehalnaja hrupa «Niezaležnaść» praviała naradu va ŭročyščy Smolnia (Staŭbcoŭski r-n), dzie vyrašana spryjać stvareńniu moładzievych arhanizacyjaŭ hramadzka-kulturnaha kirunku z perspektyvaj pierarastańnia ich u ahulnanacyjanalny ruch.

7 sakavika — Viciebski abłasny sud asudziŭ pavodpie artykułu «antysavieckaja prapahanda i ahitacyja» Michasia Kukabaku da pazbaŭleńnia voli terminam na 6 hadoŭ.

Červień — Kupalle kala Mikałajeŭščyny pad Stoŭbcami, naładžana BSDMajstroŭniaj. Sabrałosia kala sta čałaviekaŭ. Aficery KHB ź Miensku pravodziać abłavu i zatrymańnie bolšaści ŭdzielnikaŭ. Dopyty pravodziacca ŭ RAUS u Stoŭbcach. Siarhiej Sokałaŭ-Vojuš aštrafavany i zvolnieny z pracy.

14 žniŭnia — u Kreŭskim zamku i na Janavaj hary pad Krevam intelihiencyja ź Miensku, Maładečni, Horadni adznačaje 600-ja ŭhodki Kreŭskaj vunii.

Kastryčnik — na budynku Mienskaj mastackaj vučelni imia Hlebava dva navučency Michał Mirošnikaŭ i Jury Makiejeŭ (vučelnia-internat imia Achremčyka) vyviesili nacyjanalnyja biełaruskija ściahi, sarvaŭšy ściahi SSSR. KHB viało śledztva ceły miesiac, padčas jakoha byli zaviedzienyja spravy na 6 čałaviek. U.Makiejeŭ byŭ vymušany spynić vučobu.

Listapad-śniežań — pieršyja zbory mienskaj «Tałaki».

1986, 12 sakavika — zasnavańnie ŭ Horadni klubu «Pachodnia» — nacyjanał-demakratyčnaha j aśvietnickaha asiarodku.

Krasavik — u suviazi z publikacyjaj u Londanie knihi Aleha Biembiela «Rodnaja mova i maralna-estetyčny prahres» raspačynajucca pieraśledy ŭ Instytucie filazofii i prava AN BSSR; kiraŭnictva Instytutu atrymlivaje spahnańni, Aleh Biembiel praz try miesiacy byŭ pazbaŭleny pracy. Uładzimir Konan vymušany syści z pasady zahadčyka Sektaru estetyki i sacyjalnaj psychalohii, a sam sektar rasfarmiroŭvajecca.

Viasna — u Viciebsku stvarajecca patryjatyčna-aśvietnickaja arhanizacyja «Ŭzhorje».

Viasna — u Homieli zasnavanaja «Tałaka» — patryjatyčna-aśvietnaja arhanizacyja.

20 traŭnia — Hukańnie viasny — adznačeńnie falklornaha śviata na Trajeckim pradmieści ŭ Miensku, jakoje ładzili navučency škoły-internatu imia Achremčyka pry ŭdziele navučencaŭ Mastackaj vučelni. Na moładź napali veterany afhanskaj vajny, nackavanyja kamsamołam i KHB.

29 traŭnia — zasnavańnie klubu pierakładčykaŭ «Babilon». Klub staŭ tym niezaležnym intelektualnym asiarodkam, dzie abmiarkoŭvalisia nadzionnyja humanitarnyja prablemy Biełarusi.

10 vieraśnia Maskoŭski harsud asudziŭ pavodle artykułu «antysavieckaja ahitacyja i prapahanda» protadyjakana Ŭładzimira Rusaka, aŭtara knihi «Śvidietielstvo obvinienija» pra złačynstvy suprać pravasłaŭnaj carkvy.

Śniežań — zasnavańnie «Tutejšych» — niezaležnaha abjadnańnia maładych litarataraŭ.

1987 — u Miensku nadrukavany druhi numar padpolnaha časopisu «Buračok». Uvieś tyraž numaru aryštavany KHB.

Studzień — u Miensku stvorany dyskusyjny klub «Sovriemieńnik» (kiraŭnik P.Kryvicki). Ź ciaham času pasiedžańni klubu stali nastolki papularnymi, što źbirali ŭ zali kinateatru «Vilnia» da 1,5 tys. čałaviek. Uvosień 1988 kamunistyčnyja ŭłady arhanizavali ŭ aficyjnaj presie kampaniju šalmavańnia klubu. U 1989 ułady pazbavili «Sovriemieńnik» pamiaškańnia. Mnohija aktyvisty byli pazbaŭlenyja pracy. U nietrach «Sovriemieńnika» naradziłasia taksama hrupa sacyjał-demakratyčnaj nakiravanaści «Alternatyva».

29 krasavika — 3 traŭnia — biełaruska-łatyskaje ekalahičnaje vodnaje rali pratestu suprać budaŭnictva Dźvinskaj HES «Dźvina-Daugava-87».

1 listapada — adznačeńnie Dziadoŭ u Kupałaŭskim parku Miensku. Upieršyniu siarod takoj šyrokaj aŭdytoryi zajaŭlena pra hienacyd z boku tatalitarnaha režymu.

26—27 śniežnia — I Valny Sojm Biełaruskich Supołak u Pałačancy pad Rakavam vyznačyŭ kurs na nacyjanalna-kulturnaje i demakratyčnaje adradžeńnie Biełarusi, udzieł u hetym pracesie moładzievych supołak.

1988 — vydańnie (da 1989) u Miensku peryjodyka «Kantrol: Biuleteń Tavarystva maładych litarataraŭ «Tutejšyja». Vydaŭcy — Aleś Bialacki j Siarhiej Dubaviec. Vyjšła 2 numary.

20 sakavika — mitynh u Miensku ŭ abaronu histaryčnaha Vierchniaha horadu, suprać budaŭnictva stancyi metro «Niamiha» na miescy Mienskaha zamčyšča.

Travień — ekalahičnaja ekspedycyja «Prypiać-88» suprać utojvańnia nastupstvaŭ Čarnobylskaj katastrofy.

3 červienia — u «LiMie» apublikavany artykuł Z.Paźniaka i Ja.Šmyhalova «Kurapaty — daroha śmierci». Z boku aficyjoznych srodkaŭ masavaje infarmacyi arhanizoŭvajecca aktyŭnaje supraćdziejańnie vyśviatleńniu praŭdy pra represii. Pačatak ušanavańnia ŭ Biełarusi miaścinaŭ rastrełaŭ palitviaźniaŭ.

19 červienia — mitynh u Kurapatach.

4 lipienia — u Vilni stvorany klub «Siabryna». Heta, u tym liku, dało mahčymaści pravodzić niezaležnyja biełaruskija akcyi ŭ Vilni.

Žnivień — publičnaje ŭźniaćcio «Tałakoju» pytańnia pra viartańnie histaryčna-nacyjanalnaj symboliki.

20—21 žniŭnia — narada ŭ Miensku pradstaŭnikoŭ biełaruskich supołak, padrychtoŭka II Valnaha Sojmu. Usie ŭdzielniki byli zatrymanyja milicyjaj.

19 kastryčnika. U Miensku ŭtvoranyja Biełaruskaje Hramadzkaje Historyka-Aśvietnickaje Tavarystva Pamiaci Achviaraŭ Stalinizmu «Martyraloh Biełarusi» i Arhkamitet Biełaruskaha Narodnaha Frontu «Adradžeńnie». Hrupy padtrymki BNF uźnikajuć pa ŭsioj krainie.

30 kastryčnika — Miensk. Šmattysiačny mitynh-rekvijem pamiaci prodkaŭ «Dziady» razahnany adździełami milicyi i ŭnutrańnich vojskaŭ, uzbrojenych dubinkami, ślezaciečnym hazam i vadamiotnaj technikaj.

Listapad — źjaŭleńnie pieršaha numaru «Studenckaj dumki» — drukavanaha orhanu najpierš supołki «Śvitanak», paźniej Zhurtavańnia Biełaruskich Studentaŭ i Zadzinočańnia Biełaruskich Studentaŭ.

Vosień — budynak Instytutu historyi AN BSSR, dzie pracujuć aktyŭnyja ŭdzielniki «Martyralohu Biełarusi» i BNF, biarecca pad milicejskuju achovu (praciahvajecca da pačatku 1989). Milicyjanty nieadnarazova ŭryvajucca ŭ kabiniety supracoŭnikaŭ, robiać sproby prahladu asabistych rečaŭ.

14—15 studzienia — II Valny Sojm Biełaruskich Supołak u Vilni.

Paśla adznačeńnia vosieńskich Dziadoŭ u 1988, i razhonu mitynhu hramadzkija pracesy ŭ Biełarusi aktyvizavalisia, što prajaviłasia ŭ źmienie kolkasnych pakazčykaŭ dynamiki hramadzkich źjavaŭ i kolkaści samich źjavaŭ. Akcyi biełaruskaj apazycyi rabilisia publičnymi, realna ŭpłyvali na sytuacyju ŭ krainie. Heta byŭ užo etap palityčnaj apazycyi. Najhałoŭniejšyja vyniki hetych pracesaŭ — zaradžeńnie niezaležnaha ad dziaržavy publičnaha biełaruskaha hramadztva i zdabyćcio Biełaruśsiu niezaležnaści ŭ 1991.

Siarod padziejaŭ u peryjad z 1989 pa 1991 varta nazvać pieršy lehalny mitynh u lutym 1989 h.; stvareńnie niezaležnaha prafsajuznaha ruchu (Svabodnyja prafsajuzy); Čarnobylski šlach 30.09.1989; Asambleja narodaŭ Čarnobylski šlach 25-26.11.1989; mitynh u lutym 1990; utvareńnie Biełaruskaha demakratyčnaha bloku ŭ 1990; Dzień Voli — 90; utvareńnie Biełaruskaj Sacyjał-Demakratyčnaj Hramady (02-03.03.1991); strajki ŭ krasaviku 1991; supraciŭ putču ŭ žniŭni 1991. Hety peryjad adznačany źjaŭleńniem stałych niezaležnych vydańniaŭ, najbolš značnyja ź ich — «Naviny Biełaruskaha Narodnaha Frontu», «Svaboda», «Naša Niva».

Pavodle jakasnych charaktarystykaŭ heta byŭ užo novy peryjad u historyi demakratyčnaha ruchu Biełarusi.

U stvareńni Kroniki brali ŭdzieł: Vacłaŭ Areška, Ihar Babkoŭ, Michał Barazna, Aleh Dziarnovič, Siarhiej Dubaviec, Siarhiej Chareŭski, Michaś Čarniaŭski

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0