Troje z zapaśnikoŭ

U Nacyjanalnym mastackim muzei prachodzić vystava tvoraŭ Pabła Pikasa, Fernana Leže i Nadziei Chadasievič.

Raboty troch roznych tvorcaŭ, abjadnanyja ŭ adnoj zali mastackaha muzeju, reprezentujuć «levy» kirunak eŭrapiejskaha mastactva. Jašče taho, sacyjalistyčnaha, ale nie abciažaranaha horkaj praŭdaju rasčaravańnia. Taho, humanistyčnaha j žyćciaradasnaha, cikaŭnaha da ŭsiaho, što słavić stvaralny pracoŭny patas.

…Pikasa pašancavała. U mastactvie i žyćci. Pa‑bujnomu. Jahonaje imia ŭsłaviłasia jašče ŭ červieni 1901 h., kali słavuty paryski halerejščyk Vałar zrabiŭ na sprobu persanalnuju vystavu dzieviatnaccacihadovaha mastaka z Hišpanii. I mieła taja vystava pośpiech. Hetak adrazu da jaho pryščapiłasia słava nonkanfarmista, hareźlivaha impravizatara, jaki imknuŭsia da samaabnaŭleńnia. Pry kancy 1930‑ch tvorčaść Pikasa ŭsprymałasia ŭžo jak vyznačalnaja častka mastackaj samaśviadomaści eŭrapiejskaha hramadztva. Što b ni rabiŭ mastak, usio stanaviłasia ŭzoram dla pierajmańnia. Ci amal usio: tak, na paryskaj Usiaśvietnaj vystavie 1937 h. jaho słavutuju «Hierniku» nie zaŭvažyli. Bo Pikasa j madernisty — Kandzinski, Kiryko, Mandryjan — zmušali dumać, «napružvacca», rasšyfroŭvać hałavałomki. A pieradvajennyja hladač šukaŭ inšaha.

Paśla Druhoj usiaśvietnaj vajny mit Pikasa ŭvabraŭsia ŭ siłu. Jon vyžyŭ. Jon byŭ hierojem rezystansu, jon byŭ hierojem kultury. Pavodle samoha ž mastaka, jon byŭ padobny da cara Midasa: usio, da čaho ni dakranaŭsia, stanaviłasia zołatam. Zołatam mastactva.

Mienavita tady, u druhoj pałovie 1940‑ch, stary mastak zachapiŭsia kieramikaju. Heta byŭ najlepšy čas jaho žyćcia: skončyłasia vajna, i jon byŭ čarhovy raz ščaśliva zakachany. Hlina ad dotyku palcaŭ pieratvarałasia ŭ zbany, talerki, vazy ci …u žančynu. Vobrazy kachanych prachodziać praz usie raboty Pikasa, navat naciurmorty i pejzažy. Časam daśledčyki navat padzialajuć jaho tvorčaść na peryjady ŭ adpaviednaści z spadarožnicami. U kieramicy znajšła svajo adlustravańnie apošniaja kachanaja mastaka Žaklin Rok.

Nieabmiežavanyja mahčymaści kieramiki, jaje faktury, arhaničnaja poviaź ź dzikaściu ziamli — stali adnym z najialikšych adkryćciaŭ Pikasa. U adroźnieńni ad žyvapisnych, hrafičnych i skulpturnych tvoraŭ, kieramičnyja vyvučany mienš, i kožnaja ich vystava stajecca fajnaj nahodaju dla novych daśledavańniaŭ. Časam u kieramicy paŭtarajucca matyvy hrafiki. Voś talerki z vyjavami hałuboŭ, namalavanych pa ŭzory znakamitaj hałubki, abo z adlustravańniami žanočych hałovaŭ, što transfarmujucca ŭ hałubak — amal niaźmiennymi jany pieraniesienyja z hrafičnych arkušaŭ mastaka.

Pikasa da kanca svaich dzion žyŭ i rabiŭ u Valorysie, zakłaŭšy padvaliny słavy tamtejšaha kieramičnaha centru. Jaho paplečnikami byli Illa Zdanievič, syn biełaruskaha insurhienta‑kalinoŭca i hruzinskaj kniazioŭny (toj samy, jaki adkryŭ dla śvietu imia j tvory Pirasmani), Fernan Leže, mastak‑kamunist, impetny j ramiesny tvorca, u rukach jakoha ažyvali i chołst, i hlina, i smalta, dy jašče biełaruska Nadzieja Chadasievič, žonka Leže.

Praz šmat hadoŭ jana pryviezła na Baćkaŭščynu ich tvory. Dziakujučy joj, u Nacyjanalnym mastackim muziei zachoŭvajecca 38 tvoraŭ Pikasa 1948—60 h. Heta vydatnaja tyražnaja kieramika: bludy, talerki, vazy, zbany, naściennyja pano. Kožny ekzemplar stvorany pry niepasrednym udziele Pikasa.

Francuski mastak‑kamunist Fernan Leže zaznaŭ upłyŭ Sezana, kubistaŭ, futurystaŭ i purystaŭ. Byŭ zachapiŭšysia kanstruktyvizmam. Pracavaŭ i ŭ kino i ŭ teatry i ŭ dekaratyŭnym mastactvie. Leže stvaryŭ aryhinalny styl u vyjaŭleńni čałaviečych postaciaŭ i pradmietaŭ, što pasłužyŭ dla epihonstva va ŭsim sacyjalistyčnym lahiery. Jaho persanažy, składzienyja z abahulnienych, niby metaličnych formaŭ, nahadvajuć bolej mechanizmy, čym žyvych istotaŭ. Čałaviečaje cieła razhladajecca jak reč. Tvar, jaho plastyčnaja kaštoŭnaść, — šar, sfera biez pukatych i ŭvahnionych elementaŭ. Va ŭjaŭleńniach kamunistyčnych dziejačoŭ voś takija istoty pavinny byli zbudavać novy śviet roŭnaści. Čas byŭ taki… Razam z tym, industryjny styl mastaka byŭ vykštałcony. Leže mahutna paŭpłyvaŭ na eŭrapiejskaje i savieckaje dekaratyŭnaje mastactva.

U 1924 h. Leže arhanizavaŭ u Paryžy «Sučasnuju akademiju», dzie prapahandavaŭ svaje pohlady na mastactva. A ŭ 1927 h. vučanicaj «Akademii» stała biełarusačka Nadzia Chadasievič.

Jana naradziłasia jana ŭ vioscy Asieciščy, što pad Biehamjem, u 1904 h. Jašče ŭ dziacinstvie zachapiłasia malavańniem. U 1919 h. uciakła z chaty ŭ Smalensk, dzie pastupiła ŭ Dziaržaŭnyja vyšejšyja mastackija majsterni.

Tam jana i vučyłasia va Ŭładzisłava Straminskaha j jahonaj žonki Kaciaryny Kabro. Na pačatku 1920‑ch Nadzieja Chadasievič pobač z realistyčnymi karcinami, vykanała šerah pracaŭ u duchu suprematyzmu: «Pres‑papje» (1918 h.), «Pačatak ruchu. Uźlot‑1» (1922 h.). Akurat u pradstaŭlenych na mienskaj vystavie jaje rabotach znajšli adlustravańnie idei Maleviča, ź jakimi mastačka paznajomiłasia padčas navučańnia ŭ studyi Straminskaha. Hetym estampam blizu stahodździa, a jany pa‑raniejšamu vabiać čyścinioju koleru, formy i dumki. Badaj, dla nas heta najkaštoŭniejšaja čaścina ekspazycyi, što ilustruje evalucyju našaha mastactva.

U 1922 h. Chadasievič źjazdžaje z Smalensku ŭ Varšavu, skarystaŭšysia pravam uciekačoŭ z Zachodniaje Biełarusi. Dva hady jana pracavała pakajoŭkaju ŭ polskaj siamji j była madzistkaju ŭ kapialušnych majsterniach. Uvadnačaśsie zajmałasia ŭ Akademii mastactvaŭ i vyvučała varšaŭskija muzejnyja zbory.

U 1924 h. vyjšła zamuž za Stanisłava Hraboŭskaha, biełarusa, studenta varšaŭskaje Akademii mastactvaŭ, dy źjechała ź im u Paryž. Tam jany razyšlisia. Druhim mužam Nadziei staŭ Fernan Leže.

U 1920—30‑ia jana šmat dapamahała jamu ŭ manumentalnych i dekaratyŭnych pracach, pavialičvała jahonyja eskizy, asystavała ŭ Akademii. Leže‑Chadasievič naładziła vydańnie časopisa «Sučasnaje mastactva», što vychodziŭ na dźviuch movach: francuskaj i polskaj. Jaje ese j artykuły jość vybitnaj krynicaju dla vyvučeńnia historyi i teoryi mastactva (u tym liku j biełaruskaha) mižvajennaje epochi.

U hady Druhoje suśvietnaje vajny Nadzieja ŭstupiła ŭ Tavarystva dapamohi frontu. Padčas akupacyi Francyi pracavała ŭ padpolli, raspaŭsiudžvała ŭ Paryžy ŭlotki partyzanaŭ. U 1944 h. jana ŭstupiła ŭ Sajuz savieckich patryjotaŭ i ŭ Sajuz dapamohi byłym vajennapałonnym, zładziła vystavu‑aŭkcyjon mastakoŭ udzielnikam Rezystansu. Akcyja pryniesła ažno 3 młn frankaŭ na karyść Čyrvonaha Kryža j Sajuzu savieckich patryjotaŭ. Na adkryćci Ch źjezdu Kampartyi Francyi ŭ 1945 h. ekspanavalisia jaje manumentalnyja partrety siabroŭ CK, vykananyja pavodle huašaŭ Fernana Leže.

Zrazumieła, čamu asoba Nadziei Leže‑Chadasievič była hetak pryjazna ŭspryniataja ŭ SSSR. Jana karystałasia tut vyklučnaj papularnaściu, siabravała z brežnieŭskaj ministarkaj kultury Furcavaj. Pieršaja kniha jaje ŭspaminaŭ vyjšła ŭ Maskvie ŭ 1978 h. Na padstavie ŭražańniaŭ ad vajažaŭ u SSSR jana napisała bieźlič pałotnaŭ — «Kałhaśnica», «Tadžyckija muzyki» i h.d. Nadzieja Leže daravała savieckim muzejam žyvapisnyja pracy muža j svaje pałotny. Taksama jana padaravała biełaruskim škołam bolš za 2000 jakasnych repradukcyjaŭ karcinaŭ Luŭru, što skłali spačatku vialikuju pierasoŭnuju vystavu, jakuju na pačatku 1970‑ch vazili pa haradach i vioskach BSSR.

I ciapier, dziakujučy kolišniaj rupnaści Nadzi Chadasievič, my majem mahčymaść ubačyć u Miensku čaścinu taho vialikaha śvietu levaha mastactva Eŭropy siaredziny XX st., što natchniała pakaleńnie našych baćkoŭ. Toje, što vystaŭlena siońnia ŭ adnoj tolki zali, demanstruje čaścinku kalasalnaha skarbu, jaki pierachoŭvajecca ŭ Nacyjanalnym mastackim muzei. I zastajecca balučaje pytańnie — kudy, u jakija ciomnyja šafy iznoŭ palahuć hetyja dzvonkija j žyćciadajnyja tvory, paśla 23 červienia, kali skončycca vystava?

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0