Historyk Kurjanovič znajšoŭ dziasiatki niedakładnaściaŭ u intervju deputata Marzaluka 

U druhoj pałovie maja 2017 hoda hazieta «Źviazda» nadrukavała intervju z doktaram histaryčnych navuk, pa sumiaščalnictvie — deputatam Pałaty pradstaŭnikoŭ Iharam Marzalukom. Niahledziačy na vidavočnyja banalnaści i prapisnyja iściny, jakija viadomyja navat školniku, usio ž pasprabujem adkazać spadaru Marzaluku, bo intervju daje daloka nie šarahovy navukoviec.

Adnak u pieršuju čarhu źvierniem uvahu voś na što. U pačatku intervju karespandent vydańnia zajaŭlaje pra toje, što Rasija ŭ XX stahodździ pieražyła čatyry revalucyi. Bolš-mienš adukavany čałaviek, navat nie prafiesijny historyk, prakruciŭšy ŭ hałavie 1905—1907 hady, padziei lutaha i kastryčnika 1917 hoda, zadaść pytańnie: a dzie čaćviortaja? Heta što? Putč 19—21 žniŭnia 1991 hoda, rospusk SSSR 8 śniežnia 1991 hod, ci, moža być, padziei ŭ Maskvie 3—5 kastryčnika 1993 hoda? U histaryčnaj navucy jość tolki try rasijskija revalucyi, aficyjna pryznanyja navukovaj hramadskaściu. Padobnyja psieŭdanavukovyja zajavy z boku respublikanskaj haziety nakont niejkaj čaćviortaj rasijskaj revalucyi absalutna niedapuščalnyja.

Na žal, zachapleńnie psieŭdanavukovymi teoryjami charakterna i dla spadara Marzaluka. Heta i abaznačeńnie Krymskaj vajny ŭ jakaści suśvietnaj, i ŭžyvańnie termina «kałabaracyjanizm» u adnosinach da Ajčynnaj vajny 1812 hoda, i tłumačeńnie rusifikacyi Biełarusi paślavajennym pramysłovym raźvićciom. Svojeasablivym apahiejem u hetych adnosinach stała vyznačeńnie spadarom deputatam svajho kumira Lenina (jaki faktyčna pražyŭ značnuju častku žyćcia ŭ emihracyi) jak praduktu Srebnaha vieku ź nicšeanskim śvietapohladam. Takoje «adkryćcio» ciahnie, jak minimum, na dziaržaŭnuju premiju.

Najpierš źvierniemsia da Kastryčnickaj revalucyi i asabista da Lenina i zadadzim niekalki pytańniaŭ pavažanamu deputatu. Kim, naprykład, byŭ razahnany Ustanoŭčy schod, vybary ŭ jaki balšaviki z bujnym likam prajhrali? Ci nie Lenin pakazaŭ siabie zaciatym praciŭnikam Ustanoŭčaha schodu? Heta pytańnie stavicca z tym raźlikam, što spadar Marzaluk sam źjaŭlajecca narodnym vybrańnikam navat u miežach isnujučaj sistemy.

Uschvalajučy Lenina, spadar Marzaluk zusim nie chvalujecca z-za taho, što prahnozy Lenina navat u karotkaterminovaj pierśpiektyvie nie zbylisia.

Deputat-historyk pryhadvaje artykuł Lenina pra Złučanyja Štaty Jeŭropy (dakładniej — «O łozunhie Sojediniennyje Štaty Jevropy») 1915 hoda. I što? Adna ź idejaŭ — suśvietnaja revalucyja (spačatku pieramoha sacyjalizmu ŭ asobnaj krainie, h.zn. u Rasii, a potym — u astatnich) — artykuła zastałasia na papiery: nie dapamoh ni Kamintern, ni zołata partyi. Ci, moža, spadar Marzaluk, majučy na ŭvazie siońniašnija ciažkaści ES, ličyć pravilnym śćviardžeńnie Lenina ab niemahčymaści sajuza jeŭrapiejskich dziaržaŭ? Dyk Lenin ličyŭ takuju niemahčymaść vyklučna pa pryčynie tahačasnaj ekanamičnaj madeli, jakuju nazyvaŭ kapitalizmam i prapanoŭvaŭ stvaryć Złučanyja Štaty Śvietu na sacyjalistyčnaj asnovie. Adnak prajekt ES paśla Druhoj suśvietnaj vajny ŭsio ž ažyćciaviŭsia i isnuje ciapier.

Usieahulnaje vybarčaje prava? Dyk jano navat u savieckim varyjancie źjaviłasia tolki ŭ Kanstytucyi «pieramožnaha sacyjalizmu» 5 śniežnia 1936. Da hetaha va ŭsich savieckich kanstytucyjach, u tym liku i ŭ kanstytucyjach BSSR 1919 i 1927 hh. isnavali abmiežavańni. Dla kaho? Naprykład, źvierniemsia da artykuła 71 Kanstytucyi BSSR 1927 h. Adkaz: dla handlaroŭ, papoŭ i inšych.

Sacyjalnyja harantyi? U spadara Marzaluka jak u čałavieka, jaki maje dačynieńnie da adukacyi, možna spytać: ci ŭ kursie jon, što płatnaja adukacyja ŭ starejšych kłasach siarednich škoł, u siarednich śpiecyjalnych i vyšejšych navučalnych ustanovach SSSR była admieniena tolki ŭ 1956?

Vaśmihadzinny pracoŭny dzień? Kolki ekśpierymientaŭ pry savieckaj uładzie byli z hetymi hadzinami. Šeść hadzin, siem hadzin. Potym jašče raz vosiem hadzin. Pra drakonaŭskija zakony 1940 hoda, kali pracoŭnaha za samavolny sychod z pradpryjemstva mahli ŭpiakčy za kraty, uvohule treba maŭčać. I naohuł: sacyjalnyja harantyi, kali kazać pra SSSR, dla roznaha pieryjadu roznyja, i tym bolš, dla roznych sacyjalnych słajoŭ. Pry Stalinu, naprykład, rabočy ŭ horadzie i kałhaśnik ŭ vioscy — dva roznyja śviety.

Ciapier pra fiederatyŭny ład SSSR. Dakładniej pra toje, što z samaha pačatku SSSR byŭ stvorany jak unitarnaja dziaržava. Pra heta śviedčyć Kanstytucyja SSSR 1924 hoda: pavodle artykuła 4 respublika mieła prava vychadu z SSSR, adnak ža pa artykule 19 usie dekrety, rasparadžeńni i pastanovy sajuznaha Centralnaha Vykanaŭčaha Kamiteta SSSR byli abaviazkovyja dla vykanańnia va ŭsim SSSR.

Kali byŭ stvorany Viarchoŭny Saviet, dyk RSFSR mieła, dziakujučy svajoj terytoryi i nasielnictvu, samuju vialikuju kolkaść deputataŭ, pačynajučy z 1937 hoda. Ab jakim idealnym ładzie moža iści havorka, kali Hruzinskaja SSR, jakaja pa nasielnictvie była na 1,5 miljona mienš za BSSR (da Zachodniaj Biełarusi), mieła ŭ Viarchoŭnym Saviecie, dziakujučy svaim aŭtanomnym abłaściam, bolš deputataŭ, čym Biełaruś. Braterstva respublik, — heta mif, a ŭ realnaści ŭsio zvodziłasia da baraćby za hrošy ad Centra i ŭpłyŭ na jaho.

Spadar Marzaluk kaža pra savieckaha čałavieka, jaki nie hanaryŭsia svajoj identyčnaściu. Ale, dazvolcie, adkul usio heta: «chachły», «žydy», «łabusy», «bulbašy», «čurki»?

Spadar Marzaluk upeŭnieny, što pobyt cisnuŭ na savieckaha čałavieka? Ale tut ža śćviardžaje, što naša «hienietyčnaja» pamiać była suprać raspadu SSSR? Nie, naadvarot. Pobyt, deficyt nastolki dastali ludziej, što nichto nie vyjšaŭ na vulicy na abaronu Sajuza paśla padpisańnia Biełaviežskich pahadnieńniaŭ 8 śniežnia 1991 hoda.

Iharu Alaksandraviču treba paraić być pilnym i z techničnaha boku pry analizie savieckaha minułaha. Tak, artykuł Andropava sapraŭdy nazyvaŭsia «Učienije Karła Marksa i niekotoryje voprosy socialističieskoho stroitielstva v SSSR». A «Zavieŝanije» Lenina — heta vyklučna «List da źjezda». Astatnija apošnija pracy Lenina «O koopieracii», «Kak nam prieobrazovať Rabkrin» i inšyja nie majuć da «zavieŝanija» nijakich adnosin.

Davoli niepierakanaŭča hučyć teza aŭtara pra toje, što nibyta dziekabrysty pieršyja adčuli niezdarovyja simptomy ŭ rasijskim hramadstvie. A jak ža, naprykład, Alaksandr Radziščaŭ i jaho «Padarožža ź Pieciarburha ŭ Maskvu»?

Hety čałaviek, darečy, dziaržaŭny čynoŭnik, pavodle viadomaha vyrazu Kaciaryny II, «buntaŭščyk, horšy za Puhačova», staŭ adzin ź pieršych u Rasijskaj impieryi, chto spaznaŭ hanieńni i syłku, a potym u znak pratestu suprać sistemy skončyŭ žyćcio samahubstvam. Nie treba taksama idealizavać dziekabrystaŭ: dastatkova, naprykład, daviedacca, jak «Russkaja praŭda» Paŭła Piestela ź jaho łozunham «adzinaj i niepadzielnaj Rasii» (niezaležnaść praduhledžvałasia tolki dla Polščy) i «pravom błahoudobstva» imknułasia vyrašyć nacyjanalnaje pytańnie. Čaho varta adno tolki pierasialeńnie cyhanoŭ z Rasii, kali jany nie prymuć pravasłaŭja.

A jak ža słavuty prajekt 1809 hoda Michaiła Śpieranskaha? Dyj sam Alaksandr I całkam uśviedamlaŭ adstavańnie Rasii ad pieradavych krain Zachadu i asabliva ŭ pieršaje dziesiacihodździe svajho kiravańnia byŭ schilny da samych rašučych reformaŭ.

Taksama vielmi ciažka pahadzicca sa śćviardžeńniem spadara Marzaluka pra toje, što kancesijnaja palityka Savieckaj Rasii, u vyniku jakoj jana apynułasia pad anhła-amierykanskim kapitałam, stała pryčynaj dla revanšu tradycyi. Chutčej za ŭsio, spadar Marzaluk mieŭ na ŭvazie industryjalizacyju. Dyk voś. Nielha fatalna źviazvać industryjalizacyju i kancesii. Industryjalizacyja — vynik cełaj sukupnaści faktaraŭ, u jakoj kancesii zajmali daloka nie pieršaje miesca. Hałoŭnaja meta industryjalizacyi palahała ŭ militaryzacyi krainy, jaje zdolnaści abaranić siabie. Kancesijnaja ž palityka była całkam kantralavanaj z boku savieckich uładaŭ. Bolš taho, Saviety nikoli nie byli inicyjataram kancesij. Da ich pastupała stolki prapanoŭ, što Saviety mieli prava vybaru. Da taho ž kancesii byli pradstaŭleny ŭ asnoŭnym drobnym i siarednim kapitałam, bo suśvietna viadomyja brendy ŭsio ž bajalisia źviazvacca z balšavikami. Akramia taho, kancesii byli abstaŭleny šyrokimi biurakratyčnymi zababonami, nie havoračy ŭžo pra pilny kantrol z boku śpiecsłužbaŭ.

Pamylajecca spadar Marzaluk i ŭ tym, što byccam by vysiłkami Lva Trockaha Savieckaja Rasija była zdadziena pad kancesii anhła-amierykanskamu kapitału. Žadańnie historyka-deputata vinavacić va ŭsim hałoŭnaha palityčnaha praciŭnika Stalina zrazumiełaje ŭ kantekście faktyčnaha apraŭdańnia spadarom Marzalukom «Šachcinskaj spravy» i «Spravy Prampartyi» i na fonie prapahandysckaj karciny 1953 hoda «Druhi Usierasijski źjezd Savietaŭ» mastaka-stalinista Piatra Sakałova-Skala (dzie pobač ź Leninym staić Stalin u momant abviaščeńnia savieckaj ułady), jakaja azdablaje intervju narodnaha vybrańnika.

Leŭ Trocki sapraŭdy ŭ 1925—1927 hadach zajmaŭ pasadu staršyni Hałoŭnaha kancesijnaha kamiteta. Ale, pa-pieršaje, hety kamitet padparadkoŭvaŭsia Saŭnarkamu, heta značycca, što pryncypovyja rašeńni pa kancesijach prymalisia na ŭzroŭni ŭrada. Pa-druhoje, upłyŭ Trockaha niaŭchilna padaŭ (u 1925 h. Trocki byŭ adchileny ad pasady narodnaha kamisara pa vajskovych i marskich spravach). Pa-treciaje, sučasnyja postsavieckija historyki, viadučyja śpiecyjalisty pa kancesijanalnaj palitycy Savieckaj Rasii, u pryvatnaści Siarhiej Danilčanka, nie schilny bačyć u Trockim hałoŭnaha «ruchavika» kancesij. Toj ža Danilčanka śćviardžaje, što da 1924 hoda Trocki ŭvohule krytykavaŭ kancesijnuju palityku. Dalej hety rasijski historyk u svaim kapitalnym artykule «Kancecijnaja palityka savieckaj dziaržavy va ŭmovach NEPa» pryśviačaje Trockamu litaralna adzin skaz, ukazvajučy na toje, što Leŭ Davydavič z 1925 hoda staŭ spryjalna aceńvać kancesii. Danilčanka ličyć, što samymi mocnymi prychilnikami kancesij byli kiraŭnik Saŭnarkamu Alaksiej Rykaŭ i narodny kamisar źniešniaha handlu Leanid Krasin. Možna nie pahadžacca z Danilčankam, ale jon vykarystoŭvaje aryhinalnyja dakumienty z rasijskich archivaŭ.

A voś u spadara Marzaluka sapraŭdnych archiŭnych krynic jaŭna brakuje, pra što śviedčać razvažańni deputata pra vyšej adznačanyja «Šachcinskuju spravu» i «Spravu Prampartyi». Ihar Marzaluk upeŭnieny, što žorstkija prysudy na hetych pracesach całkam apraŭdanyja, bo naŭmysnaje škodnictva nibyta mieła miesca. U jakaści dokazu spadar Marzaluk cytuje vystup u Paryžy ŭ 1928 hodzie dyrektara Usiesajuznaha ciepłatechničnaha instytuta Leanida Ramzina pierad členami znakamitaha «Torhproma» — arhanizacyi, jakaja abjadnała byłych rasijskich uładalnikaŭ zavodaŭ i fabryk, nacyjalizavanych balšavikami. U svaim vystupie Ramzin raspavioŭ byłym kapitalistam płany pa stvareńni dysbałansu savieckaj ekanomiki, «amiarćvieńni» kapitału i zaklikaŭ da ŭzbrojenaj interviencyi suprać SSSR. Taksama spadar Marzaluk cytuje staršyniu «Torhproma» Dzianisava, jaki zapeŭniŭ, što francuzskija vajskoŭcy pačali raspracoŭvać płan napadu na Saviecki Sajuz. U jakaści dokazu Ihar Alaksandravič pryvodzić zahadkavyja francuzskija masonskija archivy, jakija paśla akupacyi Francyi hitleraŭskaj Hiermanijaj apynulisia ŭ Bierlinie, a ŭ 1945 hodzie byli vyviezieny ŭ SSSR i na siońniašni čas rassakrečany. Kaniečnie, spadar Marzaluk nie kankretyzuje nazvu fondaŭ, spraŭ, a ŭkazvaje na toje, što masonskija materyjały zachoŭvajucca ŭ archivach KDB.

Adnak, kali źviarnucca da jaho vialikaści internetu, to tekst z vystupami Ramzina i Dzianisava možna znajści, ale nie ŭ sakretnych archivach, a ŭ knizie amierykanskich žurnalistaŭ Majkła Sejersa i Albierta Kana «Tajnaja vojna protiv Sovietskoj Rośsii», jakaja była vydadziena ŭ SSSR (anhłamoŭnaje vydańnie vyjšła ŭ Bostanie ŭ 1946 hodzie) ažno ŭ 1947 hodzie. Tamu śćviardžeńnie spadara Marzaluka ab tym, što siońnia «kak otkrovienije» mnohija daviedvajucca pra toje, što «Sprava Prampartyi» i «Šachcinskaja sprava» nie byli sfalsifikavanyja, možna pastavić pad vialiki sumnieŭ. U karotkim ustupie Sejers i Kan śćviardžajuć, što ŭsie padziei ŭ knizie mieli miesca i što pry padrychtoŭcy «Tajnaj vajny» jany nibyta vykarystoŭvali aficyjnyja vydańni Dziarždepartamienta ZŠA, pratakołami pasiadžeńniaŭ kamisij Kanhresa ZŠA, aficyjnymi dakumientami, vydadzienymi anhlijskim uradam i apublikavanymi stenahrafičnymi zapisami savieckich sudovych pracesaŭ. Pry hetym havorki pra niejkija masonskija archivy i blizka niama. Charakterna, što sami aŭtary na staronkach svajoj knihi, adnak, nie padajuć nivodnaj spasyłki na surjoznyja archiŭnyja krynicy, abmiažoŭvajučysia ŭłasnymi zaŭvahami, što pakazvaje na toje, što kniha była zvyčajnym fejkam.

Vystupy Ramzina i Dzianisava pačali aktyŭna tyražavacca niekatorymi rasijskimi «historykami» ŭ nulavyja pucinskija hady, kali modnym stała abielvańnie Stalina i jaho pamahatych. U pryvatnaści, tekst vystupu Ramzina i Dzianisava padaje fanat «pravadyra usich narodaŭ «i były čekist Arsien Martyrasian u brašury «Stalin i dostižienija SSSR», jakaja vyjšła ŭ 2007 hodzie.

Teza ab tym, što Stalin vystupaŭ za pamiłavańnie «škodnikaŭ», była taksama padchoplena nieastalinistami dla abarony svajho kumira. U pryvatnaści, u knizie 2006 hoda «Dvojnoj zahovor. Tajny stalinskich priestuplenij» Alony Prudnikavaj i Alaksandra Kałpakidzi.

Kali źviarnucca, naprykład, da Prudnikavaj, to hetaja rasijskaja piśmieńnica, fizik pa śpiecyjalnaści, źjaŭlajecca aŭtaram šmatlikich tvoraŭ na stalinskuju temu. Ab staŭleńni spadaryni Prudnikavaj da Stalina havorać nazvy jaje «šedeŭraŭ»: «Bierija. Poślednij rycaŕ Stalina», «Iosif Džuhašvili. Samyj čiełoviečnyj čiełoviek» i inšyja.

Darečy, Iharu Alaksandraviču treba być bolš pilnym pry rasstanoŭcy akcentaŭ, pierapraviarać tekst pierad tym, kab padać jaho ŭ publičnuju prastoru. Majecca na ŭvazie toj fakt, što Bucharyn nastojvaŭ na rasstrele fihurantaŭ «Šachcinskaj spravy» 1928 hoda, a nie «Spravy Prampartyi» 1930 hoda, jak śćviardžaje pavažany deputat (darečy, spadar Marzaluk čamuści prapuskaje toj fakt, što piać čałaviek pa hetaj spravie ŭsio ž byli rasstralany, a robić akcent na toje, što pa «Spravie Prampartyi» rasstrelnyja prysudy byli zamienieny na turmu). U 1930 hodzie Bucharyn užo nie byŭ členam Palitbiuro, tamu ŭpłyvu nie mieŭ.

I ŭvohule, vielmi škada, što doktar navuk, deputat i staršynia parłamienckaj kamisii ŭ intervju viadučaj dziaržaŭnaj haziecie abapirajecca nie na surjoznyja krynicy, a na sumnieŭnyja cytaty biez padmacavańnia ich adpaviednymi spasyłkami i tym bolš uziatyja z prapahandysckich stalinskich vydańniaŭ.

I jašče. Spadar Marzaluk śćviardžaje, što ŭ 1960-ja hady Mikita Chruščoŭ zajaviŭ, što «Šachcinskaja sprava» i «Sprava Prampartyi» byli sfalsifikavany. Heta nie adpaviadaje rečaisnaści i nie padmacavana krynicami. Takich zajaŭ Chruščoŭ nie rabiŭ, budučy pry ŭładzie i nie moh zrabić i paśla adstaŭki. U pieryjad «adlihi» fihuranty hetych spraŭ reabilitavanyja nie byli. Nivodnaha słova pra hetyja pracesy niama ŭ knizie Chruščova «Uspaminy», što vyjšła za miažoj u 1970 hodzie. Da taho ž fihuranty «Šachcinskaj spravy», naprykład, byli reabilitavany ŭ Rasii tolki ŭ kancy 2000 hoda.

Vielmi sprečnym źjaŭlajecca śćviardžeńnie spadara Marzaluka pra toje, što Ruskaja pravasłaŭnaja carkva ŭ šmatnacyjanalnaj Rasii była abjadnalnym pačatkam. Adnak heta abviarhajecca reformami patryjarcha Nikana, jakija na stahodździ sparadzili fienomien raskolnictva. Z raskolnikami aficyjnaja pravasłaŭnaja carkva viała biaźlitasnuju baraćbu. Tak, kryžovych pravasłaŭnych pachodaŭ nie było, ale fizičnaja rasprava z tymi ž raskolnikami ŭsio ž mieła miesca (spaleńnie Avakuma). Dastatkova pryhadać i šerah niecarkoŭnych pravasłaŭnych płyniaŭ («chłysty» i inšyja). Jany, mabyć, nie mieli vializnaha ŭpłyvu, ale ž isnavali. A ŭvohule dla taho, kab aznajomicca z supraćlehłym punktam hledžańnia na pravasłaŭnuju carkvu i relihijny mir ruskaha čałavieka, zacikaŭlenyja mohuć pračytać list Bialinskaha da Hohala ŭ 1847 hodzie.

Zakančvajučy pra Ruskuju pravasłaŭnuju carkvu, treba adznačyć, što jaje zrastańnie ź dziaržavaj pryviało da źjaŭleńnia «raspucinščyny» ź jaje fatalnymi nastupstvami.

Trochi dziŭnaje razvažańnie spadara Marzaluka pra interviencyju Rasii ŭ Vienhryju ŭ 1849 hodzie. U jakaści dovadu spadar deputat pryvodzić pryznańnie Mikałaja I ab svaim hłupstvie za vyratavańnie Aŭstryi. Adnak słovy — adno, a spravy — inšaje. I nijakija «krakadziłavy ślozy» hetaha rasijskaha manarcha nie abvierhnuć toj fakt, što padaŭleńnie revalucyj, paŭstańniaŭ było sutnaściu mikałajeŭskaha režymu na praciahu tryccacihadovaha panavańnia. Darečy, Franc Iosif farmalna nie dałučyŭsia da praciŭnikaŭ Rasii ŭ Krymskaj vajnie.

Treba źviarnuć uvahu spadara Marzaluka i na faktałohiju. Jon, naprykład, adznačaje, što Paskievič pryniaŭ armiju, jakaja z 1812 pa 1853 hod nie praviała nivodnaha vučeńnia, a tolki parady. Inšymi słovami, paraza Rasii ŭ Krymskaj vajnie abumoŭlena tym, što rasijskaja armija, pavodle spadara Marzaluka, nie vykonvała svaich niepasrednych funkcyj. Kali być užo dakładnym, to rasijskaja armija ŭdzielničała ŭ zamiežnych kampanijach 1813 i 1814 hadach, zatym byli davoli paśpiachovyja dla Rasii vojny ź Iranam (1826—1828), Turcyjaj (1828—1829). Dastatkova pryhadać padaŭleńnie paŭstańnia 1830—1831 hadoŭ, a taksama šmathadovuju vajnu z Šamilom. Taksama nielha pahadzicca z tezaj nakont taho, što Rasija nie paciarpieła nivodnaj vajennaj parazy. A jak ža katastrofa ruskich pad Jeŭpatoryjaj albo ŭziaćcie Małachavaha kurhana?

Uvohule ŭ razvažańniach spadara Marzaluka prasočvajecca dziŭnaja idealizacyja Mikałaja I. Adnak pa histaryčnych mierkach praŭleńnie hetaha manarcha było samym niaŭdałym dla Rasii. Asabliva katastrafičnym jano było dla biełaruskich hubierniaŭ. Čaho varta tolki adno zakryćcio Vilenskaha ŭniviersiteta, u vyniku čaho raźvićcio adukacyi i kultury ŭ krai było zamarudžana na dziesiacihodździ.

Niekatoryja razvažańni spadara Marzaluka zrazumieć ciažka. Naprykład, jak karelujucca śćvierdžańni nakont taho, što na Biełarusi niemahčymy byŭ Babi Jar i što Erycha Kocha va Ukrainie nie zabili, jak Vilhielma Kube ŭ Minsku? Dyk što, Marzaluk namiakaje, što ŭkraincy, budučy antysiemitami navat va ŭmovach žorstkaha akupacyjnaha režymu, vitali źniščeńnie jaŭrejaŭ i tamu nie zabili Kocha?

Uśmiešku vyklikać pasažy spadara Marzaluka nakont BNF i jaho «nacyjanalistyčnaj» frakcyi ŭ Viarchoŭnym Saviecie. Nijakaj škody deputackaja hrupa BNF nanieści pa moŭnym pytańni nie mahła, bo jaje pradstaŭniki nie byli va ŭładnych strukturach.

A kali być dakładnym, to aktyŭnuju pracu pa pašyreńni biełaruskaj movy (jaje reforma, vydańnie knižak, padručnikaŭ i inšaje) pravodziła kamisija Viarchoŭnaha Savieta pa adukacyi, kultury i zachavańni histaryčnaj spadčyny pad kiraŭnictvam Niła Hileviča. Jak heta ni dziŭna hučyć, takuju palityku ažyćciaŭlaŭ urad Kiebiča. U fondzie №7 (Urad) Nacyjanalnaha archiva zachavalisia štohadovyja płany Savieta Ministraŭ pa papularyzacyi biełaruskaj movy, pa pašyreńni jaje va ŭsich śfierach hramadskaha žyćcia. Bolš za toje, dziaržaŭny status biełaruskaj movy byŭ zamacavany ŭ Dekłaracyi ad 27 lipienia 1990, za jakuju addali hałasy ŭsie hałasavaŭšyja deputaty, a taksama ŭ Kanstytucyi 15 sakavika 1994. I nie treba naviešvać apazicyi BNF u Viarchoŭnym Saviecie jarłyk moŭnych terarystaŭ. Hrupa BNF rabiła prapanovy reformaŭ i źmien va ŭsich śfierach žyćcia. Dla spadara Marzaluka moža być dziŭnym, adnak jaho siońniašni kumir, a tady deputat Alaksandr Łukašenka rabiŭ nieadnarazovyja revieransy ŭ bok apazicyi. Kali spadaru Marzaluku budzie cikava, jon moža aznajomicca z adpaviednym 800-staronkavym zbornikam dakumientaŭ «Apazicyja Biełaruskaha Narodnaha Frontu ŭ Viarchoŭnym Saviecie 12-ha sklikańnia».

Spadar Marzaluk vysoka aceńvaje zakon ab movach (nasamreč — zakon «Ab movach»), pryniaty Viarchoŭnym Savietam BSSR 11-ha sklikańnia 26 studzienia 1990. Kali zakon taki dobry, to navošta było pravodzić refierendum u 1995 hodzie nakont dvuchmoŭja?

Razvažańni spadara Marzaluka pakinuli dvaistyja ŭražańni. Nichto nie zaminaje vykazvać svoj punkt pohladu. Adnak rabić heta treba na strohaj navukovaj asnovie z aporaj na vyvieranyja krynicy, paźbiahajučy psieŭdanavukovaści, zališniaj kateharyčnaści i, kaniečnie ž, idealizacyi toj ci inšaj histaryčnaj ci palityčnaj asoby.

Jak ža ŭ takim razie acanić apošni pasaž pavažanaha Ihara Alaksandraviča nakont taho, što Biełaruś na ŭsioj postsavieckaj prastory źjaŭlajecca samym biaśpiečnym miescam dla pražyvańnia, dziakujučy zasłuham Alaksandra Łukašenki? Heta pytańnie lepš adrasavać užo nie historykam, a inšym śpiecyjalistam.

• 1
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0