Žyćcio i śmierć Balasłava Łapyra, polskaha čynoŭnika z Hłyboččyny, jaki dapamahaŭ biełaruskim sialanam
Zamiž bieskłapotnaha žyćcia polskaha čynoŭnika jon abraŭ ciarnisty šlach prapahandysta ziemlarobčaj kultury siarod biełaruskich sialanaŭ, prapahandysta rodnaha słova, rodnaj biełaruskaj pieśni siarod svaich suajčyńnikaŭ. I pakłaŭ svaju hałavu na ałtar svabody Biełarusi.
Imia ahranoma Balasłava Łapyra, jak zakładalnika višniovych sadoŭ na Hłyboččynie ŭ 1930-ja hh, štoraz, pry adkryćci čarhovaha Višniovaha festu, zhadvaje z trybuny śviata ŭ svajoj pramovie kiraŭnik Hłybockaha rajona Aleh Morchat.
Ahranom — lehienda!
Žychar Hłybokaha Piotr Albinavič Viarcinski raspavioŭ kaliści aŭtaru hetych radkoŭ ledźvie nie lehiendarnuju historyju.
Adnojčy paviatovy ahranom Balasłaŭ Łapyr naviedaŭsia ŭ viosku Staryja Šarabai. I byŭ vielmi ŭražany, što ŭ sialanaŭ pustuje šmat ziamli. Pytaje:
— Čamu ničoha nie siejecie?
— Aj, panočku, na hetaj ziamli, navat, i trava nie raście! — kažuć tubylcy.
Ahranom Łapyr, kali vypraŭlaŭsia na matacykle na abjezd vakolicaŭ Hłybokaha, zaŭsiody braŭ z saboj čajnuju łyžku i butelku pitnoj vady. Tak było i na hety raz. Uvažliva ahledzieŭšy sialanskija paletki, jon začerpnuŭ łyžkaj tamtejšaj hleby, pakłaŭ jaje ŭ rot, «pasmakavaŭ», splunuŭ, pramyŭ rot vadoj, dy j kaža:
— Pasadzicie ŭ hety hod buraki, a nastupnym hodam — cybulu, tolki ŭhnajeńnie nie kładzicie, a dadajcie piačnoj sažy…
Daŭ im admysłovy niamiecki płuh uzarać dzirvan. Uvosień Balasłaŭ Łapyr iznoŭ pryjechaŭ u Staryja Šarabai. Sialanie chvalać uradžaj, dziakujuć ahranomu:
— Panočku, moža hrošy voźmiecie za paradu?
— Nie! Mnie ničoha ad vas nie treba, — kaža. — Vaźmu tolki čatyry buraki.
Pakłaŭ ich u lulku matacykła i pajechaŭ. Nastupnym hodam sialanie chvalili dobry ŭradžaj cybuli. Kažuć, što z taho času šarabajcy nadta vialikija admysłoŭcy ŭ vyroščvańni cybuli, jak sapielincy (v. Sapielina) ŭ kapuście.
Hłybockija sialanie ličyli za vialiki honar dastać u ahranoma Łapyra dobraha hatunku ziernia na nasieńnie. Jany jaho tak i zvali «zavodnaje ziernie ad Łapyra».
Ruplivy siejbit biełaruščyny
Niekatoryja ŚMI z nahody abviaščeńnia Hłybokaha višniovaj stalicaj Biełarusi, paśpiašalisia vydać Balasłava Łapyra za miascovaha pamieščyka. Nie! Balasłaŭ Łapyr byŭ synam biełaruskaha sielanina.
Nina Alaksandraŭna Abrampalskaja (u dziavoctvie Lila), kolišniaja vykładčyca Minskaha linhvistyčnaha ŭniviersiteta, u 1930-ja hh była zusim junaj, siabravała ź dziećmi Balasłava Łapyra, napisała nievialikija ŭspaminy pra lehiendarnaha ahranoma, jany źmieščanyja i ŭ knizie «Pamiać. Hłybocki rajon»:
«Voś, pabyvała na svajoj radzimie, na Hłyboččynie, sustrełasia tam ź siabrami dziacinstva i maładości, uspomnili my svajho ziemlaka, cudoŭnaha čałavieka, jaki pakinuŭ ab sabie dobruju pamiać, i vyrašyła raskazać pra jaho. Heta — ahranom Balasłaŭ Łapyr.
Atrymaŭšy adukacyju ahranoma, što dla prostaha biełarusa mieła vialiki honar, byŭ pryznačany paviatovym ahranomam. Na svaim chutary jon vioŭ doślednuju rabotu, na što išła bolšaja častka zarobku. A rabiŭ jon heta z metaj navučyć sialanaŭ z navakolla pa-navukovamu vieści haspadarku. Ale nie tolki hetym zajmaŭsia pan Balasłaŭ. Jon byŭ sapraŭdnym baraćbitom za rodnuju biełaruskuju kulturu, za prava kožnaha być biełarusam, razmaŭlać na rodnaj movie, pieć pieśni, čytać knihi.
Usio heta było ŭ panskaj Polščy ŭ zahonie. Ahranom Łapyr arhanizavaŭ z navakolnych sialanaŭ dramatyčny hurtok. Jak lubili my hladzieć śpiektakli na rodnaj movie! Ad pana Balasłava my ŭpieršyniu pačuli vieršy Bahuševiča, Kupały, Kołasaŭskuju «Novuju ziamlu». Zimovymi viečarami, na śviaty byli «śpieŭki». Jak pryhoža hučali rodnyja miełodyi, jakimi pryhožymi zapomnilisia mnie vykanaŭcy!
Usio heta vielmi nie padabałasia polskim uładam, i tolki vysoki prafiesijanalizm ahranoma i samaaddanaja praca davała mahčymaść Łapyru zastacca na pasadzie. Ź vialikaj pavahaj adnosiŭsia pan Balasłaŭ da ludziej druhoj nacyjanalnaści. Darečy, žonka Łapyra była polka. Ź joj muž i dzieci razmaŭlali pa-polsku, ale pani Stefanija vielmi chutka avałodała biełaruskaj movaj i razmaŭlała ź sialanami pa-biełarusku, udzielničała ŭ biełaruskich śpiektaklach, śpiavała biełaruskija pieśni.
U Łapyra my brali biełaruskija knižki, biełaruski kalandar. Heta było niebiaśpiečna ŭ toj čas, ale heta nie spyniała pana Balasłava. Jon, jak ruplivy siejbit, siejaŭ biełaruskaje słova siarod sialanaŭ. A toje, što ŭ Hłybockim kaściole nabaženstva viałosia na biełaruskaj movie, taksama zasłuha Łapyra. Heta było ŭžo ŭ čas vajny».
Jon rabiŭ tut Biełaruś!
Maja kolišniaja susiedka spadarynia Vincenta, u siaredzinie 1990-ch hh, kali aŭtar źbiraŭ uspaminy staražyłaŭ pra hłybockaha ksiandza Antona Ziankieviča, jakoha biełaruskija emihracyjnyja dziejačy nazyvali biełarusizataram kaścioła, pačała piarečyć: «Anton Ziankievič nie byŭ biełarusizataram kaścioła!
— Byŭ taki Balasłaŭ Łapyr! Jon rabiŭ tut Biełaruś!
U Hdańsku žyvie Uładzisłaŭ Straševič, syn Balasłava Łapyra. Aŭtar dvojčy — u kancy 1990-ch -pač. 2000-ch — naviedaŭ hety horad, i Uładzisłaŭ pradstaviŭ napisanyja im bijahrafičnyja źviestki pra svajho baćku:
«Balasłaŭ Łapyr naradziŭsia 5 traŭnia 1895 hoda ŭ Pieciarburhu ad baćki Nikadzima i maci Hieleny, z domu Indrunas. Nikadzim pachodziŭ ź vioski Rubiež Brasłaŭskaha pavieta. Balasłaŭ chadziŭ u pačatkovuju škołu ŭ Brasłavie. Adroźnivaŭsia vialikimi zdolnaściami tak, što im zacikaviŭsia katalicki biskup, składajučy hrošy na jaho navučańnie. Nad łožkam Balasłava visieŭ partret taho biskupa [napeŭna, heta byŭ Ju.Matulevič — U.S.].
Siaredniuju škołu Balasłaŭ Łapyr skončyŭ u Koŭnie (1909 h.?), potym atrymaŭ adukacyju ahranoma ŭ Pieciarburhu U 1926 hodzie ažaniŭsia sa Stefanijaj Straševič. Maładaja siamja, chiba ŭ 1926 hodzie, nabyła 11 hiektaraŭ ziamli ŭ Hłybokim. U 1932 hodzie naradziŭsia syn Uładysłaŭ, potym dočki Janka, Hela i Marynka.
— U našym domie było pryniataje dvuchmoŭje,— zhadvaje spadar Uładysłaŭ. — Z baćkam razmaŭlali pa biełarusku, z maci — pa-polsku. Dzieci miž saboj — pa-biełarusku. Baćka z maci pa-polsku. Mianie ź siostrami baćka vychoŭvaŭ śviadomymi biełarusami.
Moj baćka pierad vajnoj adpracavaŭ 15 hadoŭ paviatovym ahranomam. U svaim žyćci jon na pieršaje miesca staviŭ biełaruskija spravy, potym prafiesijnyja, a na kaniec — siamiejnyja,— tak kazała maja maci.
Maci ž zajmałasia hadoŭlaj vysokaparodzistych kurej. U 1939 hodzie atrymała 1-ju ŭznaharodu — załaty miedal na vystavie kurej u Vilni.
Balasłaŭ Łapyr imknuŭsia da abudžeńnia ŭ zahukanym biełaruskim narodzie parastkaŭ śviadomaści i nacyjanalnaj hodnaści. Sa mnoj baćka razmaŭlaŭ, jak z darosłym. Kazaŭ: «Za carom Biełaruś była šeraj pravincyjaj Rasii, i za časami polskimi stałasia padobna. U abodvuch vypadkach nie było biełaruskich škołaŭ. Rasija, roŭna jak i Polšča, imknulisia da ŭtrymańnia ŭ ciemry i narodavyradžeńni biełarusaŭ… Vielmi dziviła baćku, što niekatoryja biełarusy curalisia matčynaj movy, śćviardžajučy: «My havorym pa-prostu». Błytali nacyjanalnaść z relihijaj. «My — palaki, bo molimsia pa-polsku ŭ kaściole».
Moj baćka pačuvaŭsia paklikanym da abudžeńnia nacyjanalnaj śviadomaści siarod biełaruskaha ludu.
Mabilizoŭvaŭ na hetuju spravu inšych śviadomych biełarusaŭ: intelihiencyju, śviataroŭ i vajskoŭcaŭ. Byŭ u stałym kantakcie ź inšymi biełaruskimi patryjotami, jakija dumali tak, jak i jon: ksiandzami Stepovičam i Hadleŭskim, biełaruskim hienierałam Stanisłavam Bułak-Bałachovičam.
Balasłaŭ Łapyr (siadzić čaćviorty ad leva) siarod studentaŭ, Sankt-Pieciarburh (?),1916 h. Fota ź siamiejnaha archivu Uładzisłava Straševiča.
Balasłaŭ Łapyr damahaŭsia bolšych pravoŭ dla biełaruskaj nacyjanalnaj mienšaści. Viedaju, što moj baćka, jaki byŭ radnym biełaruskaj mienšaści ŭ akruhovym sojmiku, udzielničaŭ u delehacyi da prezidenta Rečy Paspalitaj Ihnacija Maścickaha ŭ spravie bolšych svabodaŭ dla biełarusaŭ, a mienavita: adkryćcia biełaruskich škołaŭ, časopisaŭ, i chacia b adnaho kazańnia ŭ niekatorych kaściołach pa-biełarusku.
Delehacyja taja mieła vialikija ciažkaści ŭ zdabyćci aŭdyjencyi, ale i paśla jaje — ničoha nie atrymałasia. Baćka adčuŭ vialiki cisk z boku ŭładaŭ, jamu pahražali:
«Kali budzieš bałamucić biełarusaŭ, to apyniešsia ŭ kancentracyjnym łahiery ŭ Biarozie-Kartuzskaj!»
Balasłaŭ Łapyr šmat pisaŭ dla prafiesijnych vydańniaŭ, naprykład, dla «Tygodnika Rolniczego», mieŭ cykł pieradačaŭ na vilenskim radyjo.
— Budučy małymi chłopcami, my časta słuchali baćku praz słuchaŭki radyjo na akumulatarach,— zhadvaje dalej spadar Uładzisłaŭ. — Jon byŭ prapahandystam aśviety siarod biełaruskaha narodu. U biełaruskich vioskach arhanizoŭvaŭ ahranamičnyja i zaatechičnyja kursy. Pry akazii tych kursaŭ prapahandavaŭ biełaruskuju śviadomaść i jahosamaść. Arhanizoŭvać falkłornyja hurtki — było jaho chobi.
U arhanizacyi tych kursaŭ dapamahaŭ jaho namieśnik, palak Staviński, vajskovy asadnik. U časie narodnych śviataŭ jon apranaŭ mundzir polskaha paručyka i žartavaŭ:
— Bolek, jašče trochi i zastanu praź ciabie paviernuty na biełarusina!
Staviński vielmi spryjaŭ biełarusam i razumieŭ baćku. I heta — nie adziny vypadak spryjańnia palakaŭ biełarusam. Byŭ jašče niechta p. Lady, namieśnik starosty, vielmi ŭpłyvovy čynoŭnik, a taksama vice-vajavoda vilenski.
— Kab nie jany i nie inšyja palaki, to «biełarusažercy» daŭno b źjeli baćku,— tak zhadvała maja maci, Stefanija Straševič.
Polskija ŭłady vysoka canili prafiesijnyja zdolnaści baćki, šmatkroć prapanoŭvali vysokija pasady ŭ Vilni i Varšavie, «aby tolki nie buntavaŭ biełarusinaŭ dy pierapisaŭsia na palaka».
Adnak, u rešcie rešt, Balasłava Łapyra, pierakanać nie ŭdałosia, i ŭ 1939 hodzie, u 44 hady, jon byŭ zvolnieny z pracy paviatovaha ahranoma i adpraŭleny na piensiju. Heta było pierad samym vybucham Druhoj suśvietnaj vajny. U Hłybokim užo dziejničała niamieckaja rezidentura, siarod jakich byŭ pan Vitvicki, słynny potym, u časie niamieckaj akupacyi, hiestapaŭski marderca.
Ahranom Balasłaŭ Łapyr, Hłyboččyna, 1930-ja hh.
Fota ź siamiejnaha archiva Uładzisłava Straševiča.
U samych čytajemych niamieckich hazietach źjavilisia publikacyi ab dyskryminacyi nacyjanalnych mienšaściaŭ u Polščy: niemcaŭ, biełarusaŭ i ŭkraincaŭ. Jak prykład, byŭ padadzieny fakt, što ŭ Hłybokim, u 44 hady, byŭ zvolnieny z pracy ahranom Balasłaŭ Łapyr, vybitny śpiecyjalist, da jakoha polskija ŭłady, pavodle prafiesii, nie mieli nijakich pretenzijaŭ, a zvolnili tolki za toje, što jon — biełarus.
I tut pačałosia! Štoraz da baćki pryjazdžała roznaje polskaje načalstva, aby załahodzić situacyju, ucichamiryć niemcaŭ. Niama ŭ Polščy nijakaj dyskryminacyi nacmienšaściaŭ! Abiacali samyja vysokija pasady, choć i ministra sielskaj haspadarki Polščy.
Balasłaŭ Łapyr: «Nie! Mnie i ŭ 44 hady na piensii — dobra! Nie chaču žyć na dva damy». U rešce rešt uhavory polskich čynoŭnikaŭ zdabyli plon.
Adnak Balasłaŭ Łapyr vysunuŭ umovy, što supracoŭnictva mahčymaje pry nastupnych varunkach: raz na tydzień — biełaruskamoŭnaja pieradača na vilenskim radyjo; vydańnie biełaruskich haziet; raz na tydzień i ŭ śviaty — va ŭkazanych kaściołach — biełaruskaje nabaženstva…
Aby niemcy spynili antypolskuju prapahandu — čynoŭniki pahadzilisia, i Balasłaŭ Łapyr pajechaŭ pracavać starastam, kudyści pad Vilniu».
Adnak, toje było zusim niadoŭha. 17 vieraśnia ŭ Zachodniuju Biełaruś uvajšła Čyrvonaja Armija. Novaja ŭłada Balasłava Łapyra pakul nie čapała.
U časie apošniaj vajny siamja Łapyroŭ znachodziłasia ŭ Hłybokim, a sam Balasłaŭ zajmaŭsia biełaruskaj nacyjanalnaj spravaj. Uładzisłaŭ Straševič śćviardžaŭ, što jaho baćka Balasłaŭ Łapyr byŭ burhamistram Hłybokaha. Adnak heta nie paćvierdziłasia našymi daśledavańniami. Biełaruskija haziety, što vydavalisia pad akupacyjaj śviedčyli — Balasłaŭ Łapyr byŭ načalnikam Hłybockaha rajona. Kali vieryć sp. Viarcinskamu, Łapyr vydavaŭ u Hłybokim i niejkuju hazietu na biełaruskaj movie, jakaja vychodziła łacinkaj.
Nie moh Balasłaŭ Łapyr spakojna źmirycca, jak palać akupanty biełaruskija vioski razam z žycharami. Jon zavitaŭ da svajho niepasrednaha načalnika niemca. Prynamsi, Łapyr biehła vałodaŭ niamieckaj movaj. Dajšło da vostraha abmienu słovaŭ. Niemiec skazaŭ štości nakštałt taho:
«Kali biełarusy pačnuć pavučać vyšejšuju rasu, to adrazu patrapiać u lik nacyjaŭ, jakija varoža nastrojenyja da niemcaŭ».
Voś tut Balasłaŭ Łapyr i vyharnuŭ toje, što dumaŭ pra akupantaŭ. Aficier udaryŭ Łapyra ŭ tvar, a jon adkazaŭ tym samym. Tady niemiec dastaŭ pistalet i moh by strelić… Adnak, pačuŭšy vałtuźniu, u kabiniet zajšoŭ šef taho niemca aficera.Šef, pavodle słovaŭ spadara Uładysłava, byŭ «ludzkim čałaviekam». Jon skazaŭ Łapyru:
«Tabie hetaha nie darujuć! Adna daroha — u kancłahier… Daju tabie rekamiendacyjny list da svajho pryjaciela, jaki jość ułaśnikam majontka Granzkevitz na vyśpie Ruhie».
I Łapyry pajechali… Tak, u vieraśni 1943 hoda skončyłasia praca Balasłava Łapyra na karyść Biełarusi. Na vyśpie Ruhie Balasłaŭ Łapyr pracavaŭ u łabaratoryi, jakaja pradukavała novyja hatunki zbožža.
Cikava, što na vyśpie Ruhie biełarusy, ukraincy i sierby nie nasili nijakich našyvak na adzieńni i mieli tyja ž charčovyja kartki jak i niemcy, a voś palaki i rasijanie mieli na šmat mienšyja charčovyja kartki i nasili našyŭki: palaki — «R», a rasijanie — «Ost».
U krasaviku 1945 hoda vyspu Ruhie zaniali savieckija vojski. Ludziej z abšaraŭ Savieckaha Sajuzu pačali departavać nazad. Siamja Łapyroŭ, jak i sotni inšych, apynułasia za kalučym drotam u Vaŭkavysku. Padčas adnaho z vyklikaŭ na dopyt Balasłaŭ Łapyr nie viarnuŭsia. Užo nikoli nie viarnuŭsia. I los jaho nieviadomy.
Žonka Balasłava Łapyra — Stefanija Straševič — viarnułasia ź dziećmi ŭ Hłybokaje, dzie, ź vialikimi ciažkaściami, za chabar, pierapisała dziaciej na svajo dziavočaje proźvišča — Straševič. Straševičy vyjechali ŭ Hdańsk na stałaje žycharstva.
***
Pamiatajecca, razmaŭlaŭ ja sa sp. Uładysłavam Straševičam u Hdańsku…— Ja byŭ členam polskaj kampartyi, kali pracavaŭ kanstruktaram na sudnavierfi. Chacieŭ źniščyć svoj partyjny bilet. A Lech Valensa skazaŭ: «Nie treba hetaha rabić! Našyja ludzi pavinny być i tam!»
Džefry Epštejn niekalki razoŭ atrymlivaŭ vizu ŭ Biełaruś. I dakładna naviedvaŭ našuju krainu7
Kamientary