Ekśpierty vykazalisia, chto dla ich simvalizuje biełaruskuju dziaržaŭnaść. Niekatoryja adkazy vas ździviać
Štohod 9 traŭnia ŭ Biełarusi kažuć pra hierojaŭ i hieraizm, pra niezaležnaść i ŭłasnuju dziaržavu. Pra biełaruskich hierojaŭ dyskutavali z nahody 100-hodździa BNR. Praź niekalki miesiacaŭ šturškom dla čarhovych razmovaŭ stanie 100-hodździe BSSR.
Svaje jubilei śviatkujuć sioleta mnohija eŭrapiejskija krainy. Tema hieraizmu i hierojaŭ — nieadjemnaja častka ahulnanacyjanalnych dyskusijaŭ u hetych dziaržavach.
Biełaruś abviaściła svaju niezaležnaść u toj samy čas, jak i Polšča, Čechija, Finlandyja, Estonija abo Iślandyja. Ale ŭ adroźnieńnie ad inšych eŭrapiejskich dziaržavaŭ, jakija mieli svaich lideraŭ, u Biełarusi składana adnaznačna nazvać asobu, jakaja b stała symbalem stvareńnia dziaržavy. U palakaŭ takim symbalem staŭ Juzaf Piłsudzki, u čechaŭ Tomaš Masaryk, u turkaŭ — Ataciurk. Jašče raniej, u italjancaŭ takim symbalem staŭ Džuzepe Harybaldzi, a ŭ niemcaŭ — Ota fon Bismark.
Chto była ŭ biełaruskaj historyi asoba, jakaja zrabiła najvialikšy ŭniosak u stanaŭleńnie dziaržaŭnaści i jakuju siońnia možna nazvać symbalem biełaruskaj dziaržaŭnaści? Takoje pytańnie Svaboda zadała pradstaŭnikam biełaruskaj intelihiencyi.
Natalla Śliž, historyk: Chadkievič, Sforca, Hienijuš
Vielmi ciažka pradstavić adnu asobu jak biezumoŭnaha hieroja nacyi, čyj uniosak nieparaŭnalna bolšy. Kožnaja epocha naradžaje ludziej, jakija pracujuć dla svajoj nacyi i krainy. Tamu moj vobraz maje źborny charaktar.
Kab kraina isnavała, treba ŭmieć za jaje vajavać, tak jak heta rabiŭ Stefan Batory i hietman Jan Karal Chadkievič. Kab jana ŭstojliva raźvivałasia nieabchodnaja dobraja ekanomika. Tut ja b adznačyła dziejnaść Bony Sforcy, jakaja praviała vydatnyja ekanamičnyja reformy. Prykład vybitnaj palityčnaj karjery ŭvasobiŭsia ŭ dziejnaści kanclera VKŁ Astafieja Vałoviča, jaki abaraniaŭ intaresy krainy i zrabiŭ važny ŭniosak u jaje raźvićcio. Adnak dla taho, kab isnavała nacyja, važna mieć niazłomny duch, jaki mieła Łarysa Hienijuš.
Alaksandar Paškievič, historyk: Ciažka pastavić kahości z bratami Łuckievičami
I Masaryk, i Piłsudzki majuć imidž faktyčna «baćkoŭ-adnaŭlalnikaŭ» svaich nacyjanalnych dziaržavaŭ. Ź biełaruskaj tahačasnaj dziaržaŭnaściu ŭsio zusim nia tak, pakolki jana ŭ toj čas nia zdoleła paŭnavartasna adbycca. Tamu i kazać tut možna chutčej nie pra toje, chto realna byŭ biełaruskim Masarykam i Piłsudzkim, a chto mieŭ patencyjał imi stać u tym vypadku, kali b los biełaruskaj dziaržaŭnaści skłaŭsia bolš ščaśliva.
Adkaz tut vidavočny — heta braty Ivan i Anton Łuckievičy, jakija stajali la samych vytokaŭ biełaruskaha hramadzka-kulturnaha i palityčnaha ruchu ŭ pačatku XX st., adyhryvali ŭ hetym ruchu viadučyja roli na praciahu ŭsich nastupnych hadoŭ i ŭ vyniku stali asnoŭnymi natchnialnikami abviaščeńnia niezaležnaści BNR 25 sakavika 1918 hodu. Prytym bratoŭ varta razhladać mienavita razam, bo až da samaj śmierci Ivana jany išli ŭ svajoj biełaruskaj dziejnaści pobač, udała dapaŭniajučy adzin adnaho.
Kali ž usio ž addavać pieravahu kamuści adnamu, to mnie padajecca, što patencyjał sapraŭdnaha nacyjanalnaha lidera ŭ Ivana Łuckieviča byŭ bolšy, čym u brata. Hledziačy abjektyŭna, ciažka kahości pastavić z bratami Łuckievičami ŭ tahačasnaj biełaruskaj palitycy pobač pavodle realnych zasłuh pierad biełaruskim rucham.
Śviatłana Kul, historyk: Kab byŭ svoj Piłsudzki, treba vyraści biez saŭkovaj psychalohii
Ja dumaju, našamu «Piłsudzkamu» ciapier niedzie hadoŭ 20-22. Jon niedzie student, abo zakončyŭ. Moža, akurat u mianie siońnia na zaniatkach u Varšavie raspaviadaŭ pra sučasnuju biełaruskuju kulturu, a, moža, u Kurapatach akurat siońnia prybiraŭsia. A, moža, niedzie ŭ Horadni na maršy ravarystaŭ byŭ. Jon ciapier darastaje.
Čamu tak? Bo kab byŭ svoj nacyjanalny lider uzroŭniu Piłsudzkaha, treba vyraści biez saŭkovaj psychalohii. Heta novaje pakaleńnie, jakoje ciapier nia tolki stanovicca biełaruskim, ale i biaz rabskaj psychalohii. Karaciej, čakajem.
Dzianis Mieljancoŭ, palitolah: Hałoŭnaja fihura — Łukašenka
Ja dumaju, što najpierš heta Alaksandar Łukašenka z davoli vidavočnych pryčynaŭ. Pa-pieršaje, jon — pieršy prezydent niezaležnaj Biełarusi. I pakul što adziny. Na siońniašni dzień heta najbolš viadomaja asoba ŭ krainie. Jon faktyčna asacyjujecca z samoj hetaj krainaj, i ź dziaržaŭnaściu, pakolki ŭ Biełarusi superprezydenckaje praŭleńnie.
Ni dla koha nie sakret, što ŭsio ŭ palityčnym planie i šmat što ŭ ekanamičnym vyrašajecca mienavita ź im. Jość vialikaje pytańnie, nakolki jon zastaniecca ŭ historyi mienavita jak postać, paviazanaja ź biełaruskaj dziaržaŭnaściu. Ale na siońniašni dzień vidavočna, što i pavodle viadomaści, i pavodle ŭpłyvu, heta hałoŭnaja fihura, jakuju možna ličyć symbalem biełaruskaj dziaržaŭnaści.
Julija Cimafiejeva, paetka i pierakładčyca: Lubaja dziaržava była stvoranaja, kab abmiažoŭvać
Ščyra kažučy, ja nikoli nia dumała pra niekaha jak pra symbal biełaruskaj dziaržaŭnaści. Mabyć, tamu, što ja prytrymlivajusia ŭ niejkaj stupieni anarchisckich pohladaŭ. Dla mianie jak dla tvorcy lubaja dziaržava jość nośbitam peŭnaj idealohii, navat kali jana deklaruje advarotnaje. Lubaja dziaržava była stvoranaja, kab abmiažoŭvać — chacia b tamu, što, havoračy pra jaje, my najpierš ujaŭlajem tyja miežy, u jakich jana isnuje. Kantralavać, strymlivać, sačyć — hetym zajmajecca dziaržava.
Ci chaču ja, kab dziaržavaŭ nie było ŭvohule? Dumaju, nie. Ja da hetaha nie hatovaja i, kaniečnie, ja za biełaruskuju niezaležnaść. Bo ja była vychavanaja z ujaŭleńniem pra śviet jak pra sukupnaść dziaržavaŭ. Mahčyma, niekali ŭ pryhožaj budučyni, kali ludskaja śviadomaść źmienicca, źniknie i dziaržaŭnaść. Źjavicca niejkaja inšaja forma čałaviečaha suisnavańnia. A pakul ža adzinaje, što zastajecca ciapierašnim tvorcam — krytykavać svaje dziaržavy, a nia słavić ich.
Słavamir Adamovič, paet: Prytycki i Paźniak
Heta Siarhiej Prytycki ŭ peryjad 1931-1939 jak pramoŭtar antyvaršaŭskaha prabiełaruskaha ruchu ŭ etničnych biełaruskich ziemlach na zachadzie Kraju. Zianon Paźniak jak pramoŭtar «antymaskalskaha» (antykramloŭskaha) i prabiełaruskaha ruchu ŭ peryjad 1988-1994.
Dziakujučy ŭ niemałoj stupieni pieršamu majem chacia i bieź Biełastoččyny, ale z Harodniaj ža, zachodnija ziemli Krainy. Dziakujučy druhomu — uvohule Biełaruś jak dziaržavu.
Łarysa Simakovič, kampazytar: Ja abiraju Michała Kleafasa Ahinskaha
Što jość hieroj? Viedaju, šmat chto nazavie Kalinoŭskaha — sapraŭdy, hieroj! Ale ja abiraju Michała Kleafasa Ahinskaha.
Nu, nia ŭsio atrymałasia, ale hieraičnaha šmat było pa žyćci. Nia kažučy pra niaroŭnuju i pradkazalnuju bojku z Suvoravym, miarkuju, hieraičnymi byli ŭsie dziejańni pa zachavańni VKŁ — ad razmoŭ z Kaciarynaj II, Napaleonam, Alaksandram I.
Dumaju, niezdarma ŭ Flarencyi jon lažyć pobač z Dante, Mikielandželo i inšymi.
Siarhiej Abłamiejka, piśmieńnik, žurnalist, historyk: Biełaruskim Piłsudzkim i Masarykam staŭ Aleś Čarviakoŭ
U čechaŭ i palakaŭ niezaležnyja dziaržavy paśla 1918 hodu zamacavalisia. Adpaviedna, u nacyjanalnym panteonie i historyi zamacavalisia ich lidery. U biełarusaŭ dziaržava (BNR) nie ŭtrymałasia, ale zatoje paŭstała kvazidziaržava BSSR.
Zahłyblenyja ŭ savieckaje minułaje nazavuć Mašerava. Pakaleńnie ciapierašnich 50-60-hadovych moža nazvać Łukašenku — hetak ich baćki ličać svaim najlepšym časam 60-70-ja hady XX stahodździa, kali byŭ adnosny dastatak i ŭ spakoi hadavalisia dzieci. Kali kazać pra kaniec XIX — pačatak XX stahodździa, to ja b nazvaŭ tryjumvirat u składzie Vacłava Ivanoŭskaha i bratoŭ Ivana i Antona Łuckievičaŭ.
Ale tut jość adno «ale». My havorym pra ideolahaŭ i vykanaŭcaŭ abo pra ideolahaŭ, jakija stali vykanaŭcami. U vypadku BNR čałaviekam, jaki ŭ vyniku najbolš dla hetaj idei zrabiŭ, staŭ Piotra Kračeŭski.
Ale była jašče i BSSR, jakuju my siońnia niaredka plažym za kamunizm i savieckaść. I zabyvajem, što ŭ 1925 hodzie bolšaść palityčnaj elity BNR pryznała Miensk i BSSR adzinym centram budavańnia biełaruskaj dziaržaŭnaści. Toj samy Mikoła Ŭłaščyk lubiŭ u 60-70-ja hady XX stahodździa paŭtarać u razmovie z maładymi kalehami: «Tak, tak, małady čałaviek, u 20-ja hady my mieli sapraŭdnuju biełaruskuju dziaržavu».
Dyk voś, u toj dziaržavy taksama byli dva lidery — ideolah i praktyk. Pieršym byŭ narkam aśviety i staršynia Inbiełkultu Ŭsievaład Ihnatoŭski, a druhim — šmathadovy kiraŭnik uładnaj vertykali, staršynia CVK BSSR (1920-1937) Aleś Čarviakoŭ. Tamu chočam my taho abo nie, padabajecca heta nam abo nie — ale z čysta farmalnaha hledzišča biełaruskim Piłsudzkim i Masarykam staŭ Aleś Čarviakoŭ, jaki 16 červienia 1937 hodu, uśviadomiŭšy poŭny krach spravy svajho žyćcia, a značyć i krach asabisty, zastreliŭsia ŭ svaim ciesnym pakojčyku pry zali pasiadžeńniaŭ CVK BSSR u mienskim Domie ŭradu. Taki naš nia vielmi ščaślivy los.
Iryna Chadarenka, kulturolah: Patapaŭ i nacyjanalny ściah
Miarkuju, što ŭ lik hierojaŭ biełaruskaj niezaležnaści varta zaličyć Jaŭchima Patapava, jaki ačoliŭ adzin ź pieršych partyzanskich atradaŭ na terytoryi Biełarusi ŭ 1654 hodzie, padčas maskoŭskaj akupacyi Mścisłaŭščyny.
Naohuł, mienavita ad hetaha času možna adličvać historyju partyzanskaha ruchu ŭ Biełarusi. A partyzan jak adzin z našych narodnych symbalaŭ vyhladaje całkam lahična. Da druhoha symbalu (užo materyjalnaha) ja b adniesła bieł-čyrvona-bieły ściah, jaki, pavodle lehiendy, taksama ŭtvaryŭsia naturalnym šlacham — ad zaplamlenaj kryvioj paviazki na hałavie adnaho z ajčynnych zmaharoŭ suprać inšaziemnych akupantaŭ.
Kamientary