Jak Iran adklučyŭ internet? I jak tady irancy zmahli pieradać infarmacyju?
Iran apošnimi dniami zrabiŭ toje, da čaho rychtavaŭsia hadami: amal całkam adklučyŭ internet, arhanizavaŭšy adzin z najhłybiejšych i najbolš technałahična składanych błekaŭtaŭ u historyi. Navat u takich umovach aktyvisty i zvyčajnyja irancy znachodziać šlachi, kab infarmacyja ŭsio ž prasočvałasia vonki. Z padrabiaznaściami znajomić Financial Times.
Iran amal dziesiać hadoŭ raspracoŭvaŭ Nacyjanalnuju infarmacyjnuju sietku (NIN) — paralelnuju viersiju internetu, jakuju ŭ narodzie prazvali «chalalnaj». Meta była prostaj: u časy biesparadkaŭ adklučyć krainu ad źniešniaha śvietu, zachavaŭšy pry hetym pracazdolnaść urada i ekanomiki ŭnutry krainy.
Adnak u listapadzie 2019 hoda tahačasny ministr suviazi Machamad Džachrami byŭ šakavany: pratestoŭcy kaardynavalisia praz čat zvyčajnaj videahulni, uchvalenaj režymam. Heta fijaska pryviało da radykalizacyi taktyki: kali «chalalny» internet nie pracuje, to ŭ nastupny raz daviadziecca jaho całkam adklučyć.
«Nastupny raz» adbyŭsia ŭ minuły čaćvier, 8 studzienia. Ekśpierty, jakija vyvučajuć ličbavyja represii, nazvali adklučeńnie adnym z samych hłybokich i składanych u historyi.
Błakada była nastolki tatalnaj, što abiezhałoviła navat dziaržaŭnyja struktury. Na pačatkovym etapie adklučyłasia ŭsio: banki, bankamaty, apłatnyja sistemy na zapraŭkach i ŭradavyja sajty navin. Navat uładalniki pryvilejavanych «biełych» sim-kart, jakija mieli dostup da sietki padčas vajennaha kanfliktu Irana ź Izrailem u 2025 hodzie, hetym razam apynulisia ŭ infarmacyjnym vakuumie.
Daśledčyki z Project Ainita tłumačać, što takaja lohkaść adklučeńnia była zakładziena ŭ dyzajn iranskaj sietki jašče ŭ 1990-ch. U toj čas adzinym ličbavym kanałam suviazi Irana sa źniešnim śvietam była nievialikaja łabaratoryja fiziki elemientarnych čaścic Instytuta daśledavańniaŭ fundamientalnych navuk. Paźniej ułady dazvolili jašče adzin dadatkovy kanał da hłabalnaha internetu praz «Kampaniju telekamunikacyjnaj infrastruktury». U paraŭnańni ź inšymi hustanasielenymi krainami, jakija majuć sotni punktaŭ dostupu, heta stvaraje idealnyja ŭmovy dla dziaržaŭnaj cenzury.
Jak adznačajuć aŭtary, rezkaje adklučeńnie dało ŭradu mahčymaść potym znoŭ padklučyć častki NIN, zachoŭvajučy strohi kantrol nad navinami i pastupova adnaŭlajučy funkcyjanalnaść častak ekanomiki.
Zhodna ź infarmacyjaj ad žycharoŭ krainy, dziejnaść bankaŭskaj sistemy ŭ asnoŭnym adnoŭlena, choć i z abmiežavańniami na toje, kolki najaŭnych hrošaj mohuć zdymać fizičnyja asoby. Zapraŭki taksama apracoŭvajuć płaciažy, adnaŭlajucca niekatoryja dziaržaŭnyja pasłuhi.
Na pohlad ekśpierta Chiesama Naŭruz Pura, jaki kansultavaŭ iranski ŭrad na starcie stvareńnia NIN u pačatku 2010-ch, z punktu hledžańnia palityki ŭłady dasiahnuli taho, čaho chacieli — častki Nacyjanalnaj infarmacyjnaj sietki znoŭ pracujuć, a kraina ŭsio jašče amal adrezanaja ad hłabalnaha internetu.
Šlachi abychodu
U takich umovach adnym z klučavych kanałaŭ pieradačy infarmacyi stała spadarožnikavaja suviaź Starlink. Jak adznačaje FT, vykarystańnie hetych terminałaŭ u krainie stała mahčymym paśla taho, jak u 2022 hodzie administracyja Džo Bajdena ŭviała sankcyjnaje pasłableńnie, što dazvoliła amierykanskim technałahičnym kampanijam pieradavać Iranu instrumienty kamunikacyi. Nieŭzabavie paśla hetaha Iłan Mask aktyvavaŭ dla krainy dostup da spadarožnikavaj sietki SpaceX Starlink.
Heta rašeńnie sparadziła cełuju sietku kantrabandy. Terminały Starlink pačali tajemna ŭvozić praź miežy z Armienijaj i Irakskim Kurdystanam. Spačatku pryłady traplali da pravaabaroncaŭ, ale potym uźnik čorny rynak, i tysiačy pryład byli ŭviezieny ŭ krainu dla zvyčajnych irancaŭ, kab tyja mahli hladzieć Netflix, pościć u Instagram i handlavać kryptavalutaj. Adnak uładalniki terminałaŭ ciapier vymušanyja chavać anteny ad dronaŭ i susiedziaŭ-danosčykaŭ.
U minuły aŭtorak SpaceX paviedamiła ab tym, što zrabiła dostup da Starlink u Iranie biaspłatnym. Adnak u apošnija dni hrupy, jakija vykarystoŭvajuć hetuju suviaź dla abychodu błekaŭtu, paviedamlali pra zboi. Heta moža być vynikam vykarystańniem srodkaŭ radyjoelektronnaj baraćby vajennaha kłasa, što vykarystoŭvaje Rasija ŭ vajnie z Ukrainaj.
Paralelna, jak adznačaje aŭtar, inšyja ludzi — mnohija ź ich emihranty ź iranskaha pradprymalnickaha siektara kibierbiaśpieki i telekamunikacyj — stvarali abo adaptavali prahramnaje zabieśpiačeńnie dla pieraadoleńnia dziaržaŭnaha błakavańnia.
Adzin z servisaŭ abmienu paviedamleńniami «parazituje» na samaj prymityŭnaj internet-infrastruktury, jakuju režym pakinuŭ pracoŭnaj, pieratvarajučy nievialikuju ŭchvalenuju ŭradam paštovuju sietku ŭ srodak suviazi sa źniešnim śvietam. Błakavańnie taksama dazvalaje abychodzić prosty tekstavy braŭzierny servis.
Sa słoŭ ekśpiertaŭ, klučavaja niebiaśpieka nie tolki ŭ samim adklučeńni, ale i ŭ tym, jak budzie vyhladać internet, kali jon vierniecca. Iran staŭ značna bolš daśviedčanym u tym, jak realizavać adklučeńni.
Kamientary