Historyk: Jak i Łuckievičy ŭ BNR, apazicyja 2000-ch praźmiernuju ŭvahu nadavała zamiežnym kantaktam, a nie pošuku kampramisu ŭnutry nacyi

Sioleta Siarhiej Šupa skončyŭ svoj prajekt pra BNR. Pra hetuju rabotu ja ŭžo pisaŭ na nn.by, jašče kali jana vychodziła jak pieradača na «Svabodzie». Pisaŭ pieravažna pra mocnyja baki: proci tradycyjnaj histaryjahrafii BNR hetaja kniha adroźnivajecca inavacyjnaściu.

«Padarožža ŭ BNR» pieravodzić apaviadańnie na inšy ŭzrovień. Heta mikrahistoryja, historyja štodzionnaści, historyja rečaŭ; antrapałahičny analiz. Klučavyja «punkty zborki» hetaj historyi — rekanstrukcyja hutarak, uzajemadziejańnia, štodzionnaj ruciny instytutaŭ. Toje, što «padziejnaja historyja» (uzorny prykład daje praca Daroty Michaluk) zazvyčaj abminaje ŭvahaj.

Nie staviačy pad sumnieńnie vartaść archiŭnaha ramana, u hetym vodhuku ja pasprabuju krytyčna razabrać niekatoryja momanty knihi. Abahulnić ich možna jak zaležnaść ad asiarodździa. Dobra heta było čuvać na prezientacyi knihi ŭ Miensku, kali Šupa staŭ adkazvać na pytańnie, ci ździejśniłasia BNR. Sama kniha — takaja pomsta materyjału — daje adnaznačna admoŭny adkaz. Jak biełaruski ŭrad badziaŭsia pa pamiaškańniach, prasiŭ u dumy «łožački» «jeśli možna, bieź dzienieh», musiŭ vieści listavańnie z vučnioŭskaj hramadoj Mienska pra ich pišučuju mašynku — a tym časam Ukrainskaja rada ŭžo ŭ I Univiersale ŭvodziła «nacyjanalny padatak». Ale na prezientacyi «tče, zabyŭšysia, ruka» — aby nie začapić nieruš nacyjanalnaj tradycyi.

Varta papytać, ci vyzvaleńnie ad biezadkaznych kliše, darahich asiarodździu, nie moža dać niejki bolšy spažytak — i kab bavić čas za cikavym čytvom, i kab razvažać pra sužyćcio ŭ ciapierašniaj i budučaj Biełarusi.

U listapadzie 1917 hoda delehacyja Vialikaj biełaruskaj rady (VBR) na čale ź Jazepam Varonkam pajechała ŭ Pietrahrad. U stalicy jana viała pieramovy ź Biełaruskim abłasnym kamitetam (BAK), jaki ŭ toj čas taksama płanavaŭ praviadzieńnie Usiebiełaruskaha źjezda. Da hetaj pary VBR užo parazumiełasia ź Biełaruskaj narodnaj hramadoj (BNH) u Maskvie, jakaja złučała ŭciekačoŭ ź Biełarusi.

Pieramovy byli ciažkija. Ale pastupovy raspad impieryi jak adzinaj prastory dumki i dziejańnia staŭ vidavočny ŭžo i dla «abłaśnikoŭ», jakija byli da hetaha času paśladoŭna abyjakavyja da biełaruskaha prajekta ŭ viersii biełaruskich partyj. Ciapier ža BAK pakazaŭ hatoŭnaść supracoŭničać.

Z hetaha supracoŭnictva vyrasła šmat. U śniežni 1917 hoda adbyŭsia Usiebiełaruski źjezd, arhanizatarami jakoha vystupali ŭ pieršuju čarhu rada i kamitet. Źjezd pastaviŭ pierad asnoŭnymi hrupami — prychilnikami VBR i BAK — najpierš kamunikacyjny vyklik. Raniej varožyja adno da adnaho, VBR i BAK razumieli, što tolki kampramis dazvolić vyzvalić «Zachodniuju vobłaść» ad frantavoj, čužynskaj ułady Miaśnikova i Ko.

U vyniku biaskoncych debataŭ, jakija zapatrabavali ŭmieńnia instytucyjna «źviazvać intaresy» (pierazasnavańnie prezidyuma, stvareńnie Rady źjezda), była ŭzhodnienaja słavutaja kampramisnaja formuła — pieršy punkt pastanovy źjezda. Jon byŭ prapanavany lidaram maskoŭskaj BNH Alaksandram Ćvikievičam. Unikajučy słoŭ «Biełaruskaja respublika», źjezd zaćvierdziŭ respublikanski ład, dziejničajučy ad imia Biełarusi.

Tak była skončanaja sprečka pieršaha pieryjadu rasiejskaj revalucyi (sakavik — listapad 1917 hoda) pra toje, ci Biełaruś naohuł isnuje jak vartasnaja adzinka hurtavańnia, kalektyŭnaj razmovy i dziejańnia. Niezdarma dla Tamaša Hryba ci historyka Stanisłava Rudoviča Pieršy Usiebiełaruski źjezd byŭ centralnaj padziejaj.

Heta nie padrychtoŭčy etap, nie prałoh da BNR, da sapraŭdnych histaryčnych ździajśnieńniaŭ. Heta i jość — ździajśnieńnie biełaruskaj revalucyi. U hetym roźnica pamiž Hrybam i, naprykład, «nacyjanalnaj revalucyjaj», jak jaje pryzvyčajena vykładaje Šupa. Nacyjanalnaja revalucyja spres dbaje ab žestach, i pa-nad reštaj žestaŭ jana stavić III Ustaŭnuju hramatu.

U sapraŭdnaści, biełaruskaja revalucyja jak kštałtavańnie palityčnaj nacyi skončyłasia 24 sakavika 1918 hoda. Da hetaj pary Narodny sakrataryjat i Vykanaŭčy kamitet Rady źjezda dziejničali jak łahičny praciah źjezda. Jany sprabavali zachavać ramku, jakaja b ułučała ŭ BNR raznastajnyja, spabornyja hrupy. «Narody Biełarusi» ź I Ustaŭnoj hramaty — nie prosta kliše ci niedahlad. U kamitet nieŭzabavie byli kaaptavanyja 15 pradstaŭnikoŭ nacyjanalnych mienšaściej. Siudy možna dadać 10 siabroŭ kamiteta, pasłanych ad mienskich dumy i ziemstva. Tam daminavali nie biełarusy: jak słušna zaŭvažaje Šupa, tam biełarusy sami byli mienšaściu.

I i II ŭstaŭnyja hramaty byli pryniatyja inačaj, čym III-ja. Tyja pieršyja hramaty paŭstali jak praciah kalektyŭnaj razmovy biełaruskich nacyjanalistaŭ i «nacyjanalnaj abyjakavaści» (termin daśledčycy Tary Zary). Dla ŭdzielnikaŭ biełaruskaha ruchu taho było zamała, a «toža-biełarusam» i «tež-biełarusinam» (vyrazy Kupały) i taho było zamnoha. Pieršyja hramaty byli kampramisam — pošukam «middle ground», toj siaredziny, u jakoj mahli b udzielničać roznyja hrupy.

Supiarečnaść intaresaŭ, zmahańnie za ich stvaryli dynamičny malunak «rańniaj BNR». Daśledčyk Andrej Čarniakievič nazvaŭ hety pieryjad «mužyckaj respublikaj». Heta nadzvyčaj trapna, bo pakazvaje, adkul BNR pachodziła jak prajekt.

Proci taho što ŭnušaje Šupa i biełaruskaja tradycyja, BNR možna zrazumieć tolki z punktu hledžańnia sukupnaj revalucyjnaj kultury, jakaja tady panavała pa-nad kolišniaj carskaj impieryjaj. Jak uźnikła nazva «Narodny sakrataryjat»? Vidavočna, jaje zapazyčyli nie z Połackaha kniastva, VKŁ ci paŭstańnia Kalinoŭskaha. Dadamo siudy jašče mienš viadomy momant: u kastryčniku 1917 hoda VBR stvaryła svoj Vykanaŭčy kamitet, jaki składaŭsia z «hienieralnych kamisaraŭ».

Biełaruskija nacyjanalisty tady byli bolš revalucyjanierami, čym nacyjanalistami. Jany majstravali, znachodziačysia pamiž Ukrainaj (tam byŭ Hienieralny sakrataryjat) i Pietrahradam (tam jakraz uźnik Narodny kamisaryjat). Jak Lenin zreahavaŭ na prapanovu Trockaha nazvać svoj urad Radaj narodnych kamisaraŭ — «heta pachnie revalucyjaj», tak i BSH kiravałasia na toj ža vodar. Siarod ich apanientaŭ byli «buržuaznyja biełarusy», naprykład, Skirmunt. Rabili jany trochi roznyja spravy.

Tak možna mnohaje łaćviej zrazumieć z taho, što rabiłasia ŭ Miensku pamiž dumaj, ziemstvam i vykankamam u lutym — sakaviku 1918 hoda. Nie prosta nacyjanalnyja mienšaści byli zaprošanyja, a pradstaŭniki ichnaje revalucyjnaje demakratyi. Narodny sakrataryjat, Vykankam źjezda, usia rytoryka i prahrama novaha prajekta byli natchnionyja, matyvavanyja revalucyjaj, vializnaj postympierskaj transfarmacyjaj. Navat pieršy hierb BNR biespamyłkova pakazvaje na hetaje kareńnie respubliki.

Pra heta ŭsio čytač lohka daviedajecca z knižki Šupy, ale sam Šupa hetaha nie zaŭvažaje. Pryčyna — u prykraj zaležnaści ad zvyčak i kanviencyj biełaruskaha nacyjanalizmu, jaki niekali i Pieršamu Usiebiełaruskamu źjezdu patrapiŭ prypisać abviaščeńnie niezaležnaści.

Pavialičyć

Anton Łuckievič, 1918 hod.

Bratami Łuckievičami, asabliva Antonam, Šupa zachaplajecca. Voś jak ścisła i navočna Šupa padsumoŭvaje palityčnuju karjeru Łuckieviča va ŭradzie BNR: «Z adychodam Antona Łuckieviča ŭ historyi Biełaruskaj Narodnaj Respubliki zakončyłasia epocha Vialikaha Stylu biełaruskaj palityki» (s. 167).

Pra heta važna padumać, u čym naohuł moža palahać vialiki styl, ci jon sapraŭdy źviazany z Łuckievičami i jakuju rolu ŭ historyi BNR braty adyhrali papraŭdzie.

Voś ža, jak pačaŭsia ŭdzieł bratoŭ Łuckievičaŭ u BNR — skončyłasia biełaruskaja revalucyja jak takaja. Całkam źmianiłasia łohika, jakoj BNR kiravałasia ŭ svajoj dziejnaści. Andrej Čarniakievič trapna zaŭvažyŭ u svajoj knižcy: kali 18 lutaha 1918 hoda Vilenskaja rada źviartałasia najpierš da śvietu i niemcaŭ, to 21 lutaha Vykanaŭčy kamitet — da biełaruskaha nasielnictva.

Hetuju łohiku — pracavać nie z nasielnictvam, a sa śvietam i najpierš ź Niamieččynaj — Łuckievičy pryvieźli z saboj u Miensk. Tut jany zaachvocili frakcyju BSH da radykalnaha kroku. Całkam praihnaravaŭšy mierkavańnie inšych udzielnikaŭ hetaha prajekta (PSR, ruska- i idyšamoŭnych mieścičaŭ) bolšaść hramadoŭcaŭ u Radzie hałasavała za III Ustaŭnuju hramatu. 10 hadzin ciahnułasia sprečka, 26 vystupoŭcaŭ uziali słova. Peŭna, dramatyzm byŭ nie horšy, čym 22 listapada 1996 hoda, kali ŭ inšym biełaruskim parłamiencie — Viarchoŭnym Saviecie — znoŭ plažyli palityčnuju nacyju.

Tak dla BNR pačałosia «vyprabavańnie dypłamatyjaj» — zamiest vyprabavańnia «rabotaj nad ludźmi». Ziemstva i duma pierastali zvažać na Radu i sakrataryjat, mierkavanych hramadzian jany mahli achapić u abmiežavanym maštabie. Dziakujučy Łuckievičam, hałoŭnaj metaj stała nie farmiravanńnie struktur salidarnaści i parazumieńnia roznych hrup, a na pieršy płan vyjšaŭ pošuk kantaktaŭ ź niemcami.

Pry hetym niaciažka zaŭvažyć, jakija razburalnyja vyniki hetaja dziejnaść mieła. Z 25 sakavika 1918 hoda pačaŭsia piermanientny kryzis BNR, jaje ŭrad pastupova raspaŭsia. Dalejšyja kroki, častkova ci całkam natchnionyja Łuckievičami — telehrama kajzieru, uklučeńnie ŭ Radu respubliki pravych, farmiravańnie kabinieta Skirmunta — dali ŭ kančatkovym vyniku ścipły plon. Niamieččyna tak i nie pryznała BNR de jure (na što ŭłasna i byŭ spadzieŭ). Tolki vajskovaje kamandavańnie ŭ Miensku ź ciaham času pajšło na kantakt z BNR, nadaŭšy joj funkcyi nacyjanalnaha pradstaŭnictva pry akupacyjnaj administracyi. Tak BNR zdoleła paŭpłyvać na školnictva, kulturu, presu.

Heta ŭsio nabytak, biassprečna. Ale ci sapraŭdy heta vialiki styl? 24 sakavika 1918 hoda braty Łuckievičy nastojvali na nieabchodnaści radykalnaha kroku, spasyłajučysia na dośvied inšych krain. Pierad vačyma byŭ pośpiech litoŭcaŭ i ŭkraincaŭ, Łuckievičy chacieli rychtyk, jak tam. Całkam ihnarujučy biełaruskuju śpiecyfiku i realny praktyčny i palityčny dośvied, sabrany biełaruskim nacyjanalnym rucham za papiarednija piać miesiacaŭ supracy z «nacyjanalnaj biezuvažnaściu».

Padrabiaznaje apisańnie hetaj łohiki zacikaŭleny čytač znojdzie ŭ pracy Vitala Silickaha «Doŭhaja daroha ad tyranii». Biełaruskaja apazicyja ŭ 2000-ch całkam uznaviła taktyku bratoŭ Łuckievičaŭ: jana kapijavała inšych. Nie dbajučy pra roźnicu ŭmoŭ, dynamiku žyćcia i jahonuju mahčymuju pomstu. Pakul Łukašenka dziejničaŭ suvierenna i tvorča, bieručy pad uvahu rečaisnaść biełaruskaj situacyi, apazicyja staranna naśledavała Sierbii, potym Ukrainie i Hruzii.

Taki jon, vialiki styl. Bačyć daloka, a drabnicy jamu nie abychodziać.

Braty Łuckievičy ŭ 1918-m schibili nie ŭpieršyniu. Pra ich vielmi cikavuju palityčnuju stratehiju dobra pisaŭ Turonak. Jak jany aburalisia pamiarkoŭnaściu Ivanoŭskaha i raskałoli BRP, kab rabić sapraŭdnuju revalucyju. Narabili nie nadta bahata, pakul Ivanoŭski drukavaŭ knižki ŭ «Kruzie narodnaj praśviety».

U hetym razychodžańni možna ŭbačyć šyrejšy raskoł, jaki tady prajšoŭ praź impierskuju hramadskaść Rasii. Pamiž prahresistami i revalucyjanierami-radykałami. Tut kamu što milejšaje, ale prahrama transatłantyčnaha prahresizmu (jon tady kvitnieŭ i ŭ ZŠA, i ŭ Jeŭropie) apisanaja historykam Illoj Hierasimavym, sapraŭdy ŭražvaje. Tut jak nie ŭspomnić ukrainskuju nacyjanalistyčnuju mabilizacyju, u jakoj vyklučnuju rolu adyhrali akurat prahresisty — partyja pastupoŭcaŭ. Uznačalvaŭ jaje Hrušeŭski.

Moža, kab u biełaruskim nacyjanaliźmie bolšuju vahu mieŭ Ivanoŭski ci kab 24 sakavika 1918 hoda BSH prysłuchałasia da pratestaŭ eseraŭ — BNR mieła b inšy los. A moža i nie. Pra heta prosta varta padumać, jak zaklikaŭ da hetaha Lachoŭski.

Usio heta rečy takija, dalikatnyja. Pra pamyłki, niaŭdačy, vinavatych: chto choča havaryć? A alternatyva takaja spakuślivaja. Zaspakojvać siabie, nachvalvać. Ot užo i BNR dziaržava, i III Ustaŭnaja hramata ledź nie naŭprost stvaryła Respubliku Biełaruś. Zachapleńnie i pośpiechi množacca ŭ hetym kalektyŭnym admaŭleńni rečaisnaści.

Šupa zrabiŭ važny krok: zrabiŭ pradmietam svajho apisańnia rečaisnaść — takaja łohika archivu. Ale mižvoli ci nie, nakinuŭ na jaje miortvyja schiemy. Padziejnaja historyja — ad hramaty da hramaty — schavała struktury, ichnuju dynamiku. Revalucyja, palityčnaja nacyja — naŭprost vynikajuć z «Padarožža ŭ BNR». Peŭna, adtul možna vysnavać cikavaha našmat bolš.

Mnie padabajecca vykazvańnie niamieckaj daśledčycy Tani Pienter. Jano prahučała ź inšaj nahody, ale hučyć aktualna i dla biełarusaŭ: «Mnie važna vystupić za intehralnuju daśledčuju pierśpiektyvu, jakaja maje zadačaj nie zvyčajny raniej indyvidualny razhlad asobnych fienomienaŭ, a analityčnaje złučeńnie šyrokaha śpiektru roznaha vajennaha dośviedu ŭkraincaŭ (i nacyjanalnych mienšaściej, što žyvuć va Ukrainie)».

Heta i z BNR rabić treba, i z BNF. Šmatbakovy intares da praktyki, razmovy i dziejańnia musiŭ by zamianić kalektyŭnaje admaŭleńnie rečaisnaści. U takim padychodzie šmat cikavaha: žyćcio, jak pisaŭ Bryl, «sietka kłopatu, mituśni, varažniečy, siabroŭstva, lubovi, tvorčaści, raspusty».

Bo žyćcio cikaviejšaje za schiemy. Jano šmat usiaho abiacaje. Jak i BNR abiacała, pakul nie trapiła ŭ pastku «vialikaha stylu» Łuckievičaŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0