Pieršy saviecki pierapis nasielnictva 1926 hoda zafiksavaŭ na terytoryi BSSR amal 7 tysiač etničnych litoŭcaŭ. U asnoŭnym jany žyli ŭ vioskach na ciapierašnich Mahiloŭščynie i Viciebščynie. Adkul jany tam uzialisia i kudy paśla dzielisia, piša kandydat histaryčnych navuk Juryj Unukovič.
Heta nie reštki aŭtachtonnaha bałckaha nasielnictva, nie da kanca vycieśnienaha i asimilavanaha padčas zasialeńnia terytoryi Biełarusi słavianami, jak, mahčyma, sioj-toj padumaŭ. Litoŭskija ankłavy va ŭschodniaj Biełarusi ŭźnikli ŭ XIX stahodździ ŭ vyniku masavych pierasialeńniaŭ sialan z etničnaj Litvy.
A šturšok da hetaha dała admiena pryhonnaha prava. Jana rezka pavialičyła ŭzrovień mabilnaści nasielnictva i pryviała da jaho masavaj mihracyi ŭ inšyja rehijony Rasijskaj impieryi. Tysiačy ludziej, natchnionyja adviečnaj sialanskaj maraj pra ŭłasnuju ziamlu, nakiroŭvalisia tudy, dzie była mahčymaść jaje atrymać zadarma ci kupić tańniej.
Jašče ŭ 1816—1819 hadach impierataram Alaksandram I byli padpisanyja ŭkazy pra skasavańnie pryhonu ŭ Estlandskaj, Kurlandskaj i Liflandskaj hubierniach, što padšturchnuła miascovych sialan da pieršych pierasialeńniaŭ. Tady śledam za łatyšami i estoncami ŭ susiednija biełaruskija hubierni paciahnulisia i litoŭcy ź Iłuksckaha pavieta Kurlandskaj hubierni. Znakamity biełaruski etnohraf i falkłaryst Ramuald Padbiareski jašče ŭ pieršaj pałovie XIX stahodździa zhadvaŭ u adnoj sa svaich prac, što «nievialikaja žmienia litoŭcaŭ, nieviadoma jakim losam, zajšła i pasialiłasia ŭ Lepielskim paviecie».
Hnaŭ ziamielny hoład
Sapraŭdny ž bum pierasialeńniaŭ bieźziamielnych i małaziamielnych litoŭskich sialan na prastory Viciebščyny, Minščyny i Mahiloŭščyny adbyŭsia ŭ 1870—1880-ch hadach. Hnała ich pieranasielenaść svaich hubierniaŭ, a taksama abmiežavańni ŭ nabyćci tam ziamli dla sialan-katalikoŭ. U toj čas mnohija pamieščyki biełaruskich hubierniaŭ, jakija nie zdoleli efiektyŭna vieści haspadarku ŭ novych, užo kapitalistyčnych umovach, akurat raspradavali svaje stratnyja i zaniadbanyja falvarki. Ziamla kaštavała tut značna tańniej, čym pad Koŭnam. Tamu litoŭskija sialanie — zvyčajna heta byli zhurtavanyja adnaviaskoŭcy — z dapamohaj kredytaŭ Vilenskaha i Maskoŭskaha paziamielnych bankaŭ nabyvali vystaŭlenyja na prodaž nadzieły i pierabiralisia tudy.
U asnoŭnym litoŭskija sialanie pierasialalisia ź Vilkamirskaha, Nova-Alaksandraŭskaha, Paniaviežskaha pavietaŭ Kovienskaj hubierni, Vilenskaha, Trockaha i Śviancianskaha pavietaŭ Vilenskaj hubierni, a taksama Iłuksckaha pavieta Kurlandskaj hubierni. Sialilisia ž jany ŭ Aršanskim, Bychaŭskim, Horackim, Mahiloŭskim, Sieńnienskim, Čavuskim i Čerykaŭskim pavietach Mahiloŭskaj hubierni, Viciebskim, Lepielskim i Połackim pavietach Viciebskaj hubierni, Barysaŭskim paviecie Minskaj hubierni.
Kolki ich było?
Usieahulny pierapis Rasijskaj impieryi 1897 hoda naličyŭ u Mahiloŭskaj, Viciebskaj i Minskaj hubierniach 6 622 litoŭcaŭ. Ź ich u haradach žyli tolki 632 čałavieki (mienš za 10%), astatnija byli sialanami. Najbolš litoŭcaŭ žyło ŭ Aršanskim i Sieńnienskim pavietach Mahiloŭskaj hubierni — adpaviedna 1 450 i 797 čałaviek. U astatnich pavietach ich kolkaść vahałasia ad 200 da 500 čałaviek.
Pavodle źviestak pieršaha savieckaha pierapisu nasielnictva 1926 hoda, u BSSR kolkaść litoŭcaŭ składała 6 864 čałavieki. Haradskoje litoŭskaje nasielnictva składała 2 118 čałaviek (31%), sielskaje — 4 746 (69%). Pieršaje miesca pa kolkaści sielskaha litoŭskaha nasielnictva zajmali Raśnianski rajon Kalininskaj akruhi (536 čałaviek), Dubrovienski rajon Aršanskaj akruhi (459 čałaviek), Loźnienski rajon Viciebskaj akruhi (388 čałaviek) i Łupałaŭski rajon Mahiloŭskaj akruhi (319 čałaviek). Tam litoŭcy žyli cełymi vioskami, siarod jakich traplalisia davoli bujnyja, takija jak Safijsk Mahiloŭskaj akruhi ci Malkaŭka Kalininskaj akruhi.
Historyk Vikiencij Skardzis, sam vychadziec z hetaj supolnaści, naličvaŭ u tahačasnaj BSSR nie mienš za 50 litoŭskich viosak.
Jak vučylisia i malilisia
U časy zabarony adukacyi na litoŭskaj movie, jakaja była ŭviedziena ŭ 1864-m, siarod litoŭcaŭ atrymała pašyreńnie patajemnaje navučańnie ŭ chatniaha nastaŭnika («darektara»), jakim zvyčajna byŭ samy adukavany čałaviek u vioscy. Hałoŭnaj metaj takich nastaŭnikaŭ było navučyć dziaciej čytać na rodnaj movie. Asnoŭnymi srodkami navučańnia byli malitoŭniki i inšyja relihijnyja knihi, jakija kantrabandnym šlacham dastaŭlali siudy ksiandzy i knihanošy z Uschodniaj Prusii (hł. pra heta padrabiaźniej artykuł Siarhieja Astankoviča ŭ №5 «Našaj historyi» za 2019 hod). U haziecie «Ciavinies sarhas» («Vartaŭnik Ajčyny»), što vydavałasia ŭ pruskim Tylzicie, paviedamlałasia pra knihanošu, jaki ŭ kancy XIX stahodździa dvojčy naviedvaŭ litoŭcaŭ u vakolicach Babinavič, Sianna, Tałačyna, Čačerska, Radamli i Škłova!
U pačatku XX stahodździa adbyŭsia ŭzdym litoŭskaha nacyjanalnaha ruchu, čamu nie ŭ małoj stupieni sadziejničała admiena ŭ 1904-m uładami carskaj Rasii zabarony na litoŭski druk łacinskim šryftam, a ŭ 1906-m — na vykładańnie ŭ škołach na litoŭskaj movie. Nieŭzabavie paśla taho sproby adkryć litoŭskija škoły byli zrobleny i na ŭschodzie Biełarusi. U 1906 hodzie biez dazvołu miascovych uład u vioscy Malkaŭka Čavuskaha pavieta stała pracavać litoŭskaja škoła, jakaja, praŭda, u kancy 1907-ha była vyjaŭlena i začyniena. Nastaŭnik, zaprošany ź Litvy, aktyŭna pravodziŭ nacyjanalna-vychavaŭčuju rabotu siarod miascovych litoŭcaŭ. Arhanizavać padobnyja škoły litoŭcy namahalisia i ŭ inšych miescach.
Z zabieśpiačeńniem relihijnych patreb było praściej, bo dziaržaŭnyja ŭłady tut asabliva nie zaminali. Miascovyja ž ksiandzy byli nastolki radyja, što litoŭcy-pierasialency papoŭnili pastvu niešmatlikich katalickich parafij u pieravažna pravasłaŭnych uschodnich biełaruskich pavietach, što hatovyja byli iści nasustrač ich pažadańniam. Dy i jak było nie iści, kali, naprykład, litoŭcy vioski Malkaŭka składali dźvie traciny parafijan Radamlskaj parafii?
Prablemaj mahło być tolki nievałodańnie litoŭskaj movaj samimi śviatarami. Ale i jana vyrašałasia, bo niamała katalickich śviataroŭ Mahiloŭskaj dyjacezii byli etničnymi litoŭcami z Kovienskaj i Vilenskaj hubierniaŭ. Viadoma, što ŭžo ŭ kancy XIX stahodździa nabaženstvy na litoŭskaj movie pravodzilisia ŭ kaściołach miastečak Tałačyn Aršanskaha pavieta i Bobr Sieńnienskaha pavieta. U inšych kaściołach, jak, naprykład, u miastečku Babinavičy Aršanskaha pavieta, nabaženstvy pa-litoŭsku adbyvalisia štoniadzielu i na vialikija śviaty. U kaściołach, parafii pry jakich naličvali mienšuju kolkaść litoŭcaŭ, adno nabaženstva mahło prachodzić na polskaj movie, druhoje — na litoŭskaj. Taki paradak byŭ zaviedzieny, naprykład, u Škłovie.
Pamiž kamunizmam i tradycyjaj
Ustalavańnie savieckaj ułady pryniesła litoŭcam uschodniaj Biełarusi i novyja mahčymaści, i novyja prablemy. U miežach palityki biełarusizacyi, jakaja pravodziłasia ŭ Savieckaj Biełarusi ŭ 1920-ja hady, prava na raźvićcio ŭłasnych movy i kultury atrymali i inšyja nacyjanalnyja supolnaści. Litoŭcy nie stali vyklučeńniem. Stała mahčymym adkryćcio litoŭskich škoł, vypusk vydańniaŭ na litoŭskaj movie, utvareńnie tak zvanych litoŭskich nacyjanalnych sielsavietaŭ. Ale ŭsio publičnaje kulturnaje žyćcio było mahčyma tolki ŭ mocna ideałahizavanym balšavickim rečyščy: nacyjanalnym pavodle formy, kamunistyčnym pavodle źmiestu.
Pieršyja dźvie litoŭskija pačatkovyja škoły byli arhanizavany ŭ 1925/26 navučalnym hodzie ŭ vioskach Rukšanicy i Usomla Połackaj akruhi. Paśla jany stali stvaracca i ŭ inšych litoŭskich vioskach. Da 1933/1934 hadoŭ kolkaść takich škoł dasiahnuła 12-ci, a naviedvali ich bolš za 370 vučniaŭ. Pačatkovaj adukacyjaj sprava nie abmiežavałasia. Važnaje značeńnie mieła adkryćcio litoŭskich siamihadovych škoł u vioskach Malkaŭka Mścisłaŭskaha rajona i Dymanova Loźnienskaha rajona. Apošniaja ŭ 1934-m stała poŭnaj siaredniaj škołaj i doŭhi čas zastavałasia adzinaj litoŭskaj ahulnaadukacyjnaj navučalnaj ustanovaj va ŭsim Savieckim Sajuzie. Dla patreb litoŭskaj adukacyi ŭ 1932 hodzie pry Biełaruskim dziaržaŭnym vydaviectvie byŭ navat zasnavany asobny litoŭski siektar, jaki najbolš uvahi nadavaŭ vypusku litoŭskich bukvaroŭ i padručnikaŭ.
Adnak kamunistyčny pafas školnaj adukacyi i jaje antyrelihijny charaktar naściarožvali nabožnych litoŭcaŭ, jakija nie śpiašalisia addavać svaich dziaciej u padobnyja škoły. Litoŭskija sialanie naiŭna patrabavali ad kamunistaŭ zasnavańnia takich škoł, dzie ichnija dzieci mahli b navučacca «pacieram i malitvam». Pa-raniejšamu tradycyjnym miescam zboru dla litoŭskich sialan zastavaŭsia kaścioł, dzie ŭ śviatočnyja dni źbiralisia litoŭcy z samych addalenych viosak. Naprykład, na katalicki fest u tahačasnym rajcentry Rasna źjazdžalisia litoŭcy z Drybinskaha, Łupałaŭskaha, Čavuskaha, Mścisłaŭskaha i inšych rajonaŭ.
Niamała litoŭcaŭ źbirałasia i na relihijnyja śviaty ŭ miastečku Radamla Čavuskaha rajona, dzie značnuju častku miascovych katalikoŭ składali mienavita litoŭcy. Litoŭcy vioski Safijsk navat mieli ŭłasnuju kaplicu, dzie štohod 6 žniŭnia śviatkavali Spas — śviata Pieramianieńnia Božaha. Na hety fest źjazdžalisia litoŭcy ledź nie z usioj BSSR u kolkaści da paŭtary tysiačy čałaviek. Tak było da siaredziny 1930-ch, pakul miascovyja kaścioły i cerkvy nie pačali aktyŭna začyniać i źniščać.
Svoj «Biaržynas»
Da 30-ch hadoŭ litoŭskaja supolnaść uschodniaj Biełarusi amal nie asimilavałasia, bo mieła mahčymaść žyć dastatkova zamkniona, biez asablivych kantaktaŭ z navakolnym nasielnictvam. Aktyvist litoŭskaj siekcyi Sajuza vajaŭničych biazbožnikaŭ, daśledavaŭšy ŭ 1930 hodzie litoŭskaje nasielnictva vioski Safijsk Łupałaŭskaha rajona, uzrušana adznačaŭ: «Da revalucyi i ŭ sučasny čas [litoŭcy] žyvuć u hramadzie, skład jakoj vyklučna litoŭski. U vioscy niama inšych nacyj. Niahledziačy na rusifikacyju ŭ minułym, mova šmat pieramiešana z ruskimi i biełaruskimi słovami, ale bolšaja častka havorki zastałasia ŭ poŭnaj čyścini… Nacyjanalnaja zamknionaść adčuvajecca vielmi mocna. Isnuje litoŭski nacyjanalny šavinizm, biełarusaŭ nazyvajuć «čumokas», što aznačaje nieprystojnaje słova «pastuch». Niama suviaziaŭ ź biełaruskaj vioskaj. Relihijnaść vielmi mocnaja: 6 žniŭnia pravodzicca trochdzionnaje miascovaje śviata, 25 i 26 śniežnia nichto nie pracuje navat u kałhasie, 24 śniežnia na antyrelihijnym viečary litoŭcaŭ było vielmi mała. Usie śviatkavali Kućciu. Adniekul atrymlivajuć apłatki».
Ale ŭpartaść biełaruskich litoŭcaŭ nie dapamahła, kali z poŭnym razmacham razharnuŭsia stalinski teror. Jon prajšoŭsia pa hetaj supolnaści asabliva biaźlitasnym katkom. Tyja nacyi, jakija mieli pa-za miežami SSSR «buržuaznuju» dziaržaŭnaść, znachodzilisia ŭ zonie asablivaj ryzyki, ich najpraściej było abvinavacić u špijanažy na karyść histaryčnaj radzimy.
Udary sypalisia adzin za adnym. Na miažy 20-ch i 30-ch hadoŭ niamała litoŭskich haspadarak byli raskułačanyja. Užo ŭ 1929—1930 hadach mnohich litoŭcaŭ departavali ŭ Sibir i na Poŭnač. Šmat biełaruskich litoŭcaŭ, u pieršuju čarhu intelihiencyja, stali achviarami masavych represij 1930-ch. Tamu nie dziŭna, što pierapis nasielnictva 1937 hoda, — vyniki jakoha adrazu byli abvieščanyja varožymi i na paŭstahodździa zasakrečanyja, — zafiksavaŭ zaŭvažnaje skaračeńnie kolkaści litoŭskaha nasielnictva ŭ BSSR. Pavodle jaho, u toj strašny hod u BSSR žyło tolki 5 422 litoŭcy, što było na 20% mienš, čym u 1926-m. A represii ž paśla taho jašče praciahvalisia.
Paśla vajny mnohija litoŭcy z uschodnich abłaściej Biełarusi, jakim paščaściła acaleć, viarnulisia na svaju histaryčnuju radzimu ŭ Litvu, jakaja taksama časova stała savieckaj. Vychadcy ź litoŭskich viosak Mahiloŭščyny navat zasnavali ŭ Litvie ziamlacki kłub «Biaržynas» («Bieraźniak»), siabry jakoha dahetul ładziać sustrečy, spraŭlajuć jubilei, arhanizoŭvajuć vandroŭki ŭ svaje rodnyja miaściny ŭ Biełarusi. U 2004 hodzie ŭ Litvie navat vyjšaŭ zbornik uspaminaŭ i falkłoru žycharoŭ litoŭskaj vioski Malkaŭka ciapierašniaha Mścisłaŭskaha rajona pad nazvaj «Śviatło malkaŭskaha bieraźniaku».
Tyja litoŭcy, što zastalisia ŭ Biełarusi, u druhoj pałovie XX stahodździa rastvarylisia siarod biełarusaŭ. U ich nie zastałosia anivodnaha hramadskaha instytuta, vakoł jakoha možna było hurtavacca i na jaki abapiracca. Nie było ni litoŭskaj škoły, ni kaścioła — choć by jakoha, nie kažučy pra litoŭski. Litoŭcami ludzi siabie adčuvali, pakul havaryli pa-litoŭsku. Havaryć možna było tolki ŭ siamji. Ale i tut mova źnikała za dva-try pakaleńni.
U naš čas apošnija ślady kolišniaj litoŭskaści ŭsio jašče možna sustreć u niekatorych rajonach uschodniaj i centralnaj Biełarusi: u Malkaŭcy (Mścisłaŭski rajon), Safijsku (Mahiloŭski rajon), Susłaŭcy (Drybinski rajon), Karaloŭcy (Čavuski rajon), Usomli (Połacki rajon), Sivicy (Barysaŭski rajon) i inšych. Ale, jak praviła, žychary hetych viosak litoŭskaj movy ŭžo nie viedajuć, a tolki ŭspaminajuć, jak na joj razmaŭlali ich dziady i pradziedy, jakija kaliści pierasialilisia na biełaruskuju ziamlu ŭ pošukach lepšaj doli…
***
Uspaminaje Valancina Dziaviejkienie
My, litoŭcy, navat i na majoj pamiaci (a ja radziŭšysia ŭ 1921-m) usie byli [u vačach miascovych biełarusaŭ] «litoŭskija pany». Našy dzieci byli ŭ ładnych kłumpiach [draŭlanych čaravikach], pryhožych župančykach, a nie ŭ łapciach, nie ŭ siarmiahach, padpiarezanych putami. Našy pakoi im [navakolnym biełarusam] zdavalisia «panskimi». Zaściłali nie tymi samymi siarmiahami, u jakich chadzili apranutyja ceły dzień, a ŭsie mieli pakryvały, ucieplenyja pakullem. Padkładka — ilnianaja, a vierch najčaściej vaŭniany. My nie lažali na raskidanaj žytniaj sałomie — mieli «sieńniki», nabityja sienam, a na ich — praściny. Nakolki pomniu, byŭ i kufar dla tkaniny, i šafa dla taho, kab paviesić lepšaje adzieńnie. Usie mieli łožki, na vahach [žerdkach, prymacavanych da stoli] — kałyski dla dziaciej. [U susiednich vioskach] mała ŭ kaho byli łožki. U ich ahulnyja «pałatki» — ležaki z šyrokich došak, dzie lažyć usia siamja: baćka z maci, małyja dzieci i syn ź niaviestkaj. Pad tymi «pałatkami» — jama [tok — ziemlanaja padłoha], a tam, kali choładna, aviečka ź jahniatami ŭniesienaja. Chaty malkaŭcaŭ byli z padłohami.
Malkavos beržyno šviesa («Śviatło malkaŭskaha bieraźniaku»). Vilnius, 2004.
***
Znakamityja litoŭcy — vychadcy z Mahiloŭščyny
Vikiencij Skardzis (Vincas Skardžus) (1897—1967) — historyk, publicyst, paet, pierakładčyk. Naradziŭsia ŭ vioscy Safijsk (ciapier Mahiloŭski rajon). Kandydat histaryčnych navuk. Pracavaŭ staršym navukovym supracoŭnikam Biełaruskaj akademii navuk, zajmaŭsia vyvučeńniem historyi litoŭcaŭ BSSR. U 1935 hodzie vydaŭ knihu «Litoŭcy ŭ Savieckaj Biełarusi». U 1937-m aryštavany, u 1938-m asudžany «asobaj naradaj» jak člen «litoŭskaj nacyjanał-fašysckaj arhanizacyi» da 5 hadoŭ vysyłki ŭ Kazachstan. Reabilitavany ŭ 1957 hodzie.
Juozas Maniušys (1910—1987) — litoŭski saviecki dziaržaŭny i partyjny dziejač. Naradziŭsia ŭ vioscy Malkaŭka (ciapier Mścisłaŭski rajon). U 1927—1931 hadach vučyŭsia ŭ Minskim piedahahičnym technikumie. U 1938-m skončyŭ Leninhradski instytut inžynieraŭ čyhunačnaha transpartu. Z 1967 pa 1981 hod — staršynia Savieta ministraŭ Litoŭskaj SSR, u 1981—1985 — dyrektar Instytuta ekanomiki Akademii navuk Litoŭskaj SSR.
Maryja Kindurycie-Sivickinie (1925—2018) — litoŭski fiłołah, dyjalektołah. Naradziłasia ŭ vioscy Malkaŭka. Zajmałasia vyvučeńniem biełaruska-litoŭskich i ruska-litoŭskich moŭnych kantaktaŭ. U 1956-m abaraniła kandydackuju dysiertacyju «Litoŭskaja havorka ŭ biełaruskim atačeńni (havorka vioski Malkaŭka Mahiloŭskaj vobłaści)». Vykładała ŭ Vilenskim univiersitecie. Brała ŭdzieł u padrychtoŭcy i napisańni knihi ŭspaminaŭ i falkłoru vychadcaŭ ź vioski Malkaŭka «Malkavos beržyno šviesa» («Śviatło malkaŭskaha bieraźniaku»), jakaja vyjšła ŭ 2004-m u Vilni.
Ciapier čytajuć
Žonka adhavorvała padpałkoŭnika DFR brać chabary, a toj kazaŭ: «Atrymaju pałkoŭnika — i na piensiju». Pieršaja piensija pryjšła ŭžo na aryštancki rachunak11
Žonka adhavorvała padpałkoŭnika DFR brać chabary, a toj kazaŭ: «Atrymaju pałkoŭnika — i na piensiju». Pieršaja piensija pryjšła ŭžo na aryštancki rachunak
Topavy pierakładčyk pajechaŭ u Biełaruś mianiać pašpart — i sieŭ za danaty. «KDB pahladzieŭ na sumu i vyrašyŭ, što nichto ŭ zdarovym rozumie nie moža vydatkavać stolki ŭłasnych hrošaj»1515
Kamientary