Niahledziačy na maštab asoby, my dahetul nie viedajem, jak heta zdaryłasia. 28 červienia 1942 hoda a 22.30 cieła nacyjanalnaha hienija znajšli na leśvičnaj kletcy haścinicy «Maskva» na pieršym paviersie. Piša Andrej Skurko.
Udar ab marmurovuju padłohu byŭ takoj siły, što z ordena Lenina na hrudziach Kupały źlacieła emal.
Ź jakoha paviercha padaŭ Kupała — nieviadoma. Na leśvičnaj placoŭcy 7-ha paviercha zastalisia pyrski jaho kryvi. Na placoŭcy ci to 9-ha, ci to 7-ha paviercha lažała tufla Kupały — mocna zašnuravanaja.
Niekalki viersij trahiedyi, što ŭźnikli ŭ pieršyja hadziny paśla hibieli, isnujuć da siońnia.
Niaščasny vypadak
Takoje tłumačeńnie śmierci Janki Kupały było dadziena ŭ śpiecpaviedamleńni načalnika 3-ha śpiecupraŭleńnia NKVD Mikałaja Harlinskaha na imia narkama Łaŭrencija Bieryi. Viersii hvałtoŭnaj śmierci abo samahubstva tam adrazu adkidajucca.
«Prykładna a 21-j Łuckievič [sapraŭdnaje proźvišča Janki Kupały było Łucevič, ale ŭ dakumiencie jaho paśladoŭna nazyvajuć Łuckievičam, heta vyklikała spraviadlivyja padazreńni, pra ich my napišam nižej] byŭ zaprošany ŭ pakoj №1034 da staršyni Sajuza biełaruskich piśmieńnikaŭ Łyńkova, dzie prysutničali taksama piśmieńnik Krapiva, redaktar haziety «Krasnoarmiejskaja pravda» Mironaŭ, supracoŭnik toj ža haziety Karžanaŭ i zah. adździeła redakcyi haziety «Iźviestija» Vajcinskaja. Łuckievič pryjšoŭ u niećviarozym vyhladzie i z prysutnymi vypiŭ jašče niekalki stopak šampanskaha.
Prykładna a 22-j Vajcinskaja i Krapiva z numara syšli, i chvilin praz 10 paśla ich vyjšaŭ Łuckievič.
Momant i abstaviny padzieńnia Łuckieviča nichto nie bačyŭ».
Taksama padkreślivałasia, što ŭ numary Kupały byli vyjaŭlenyja pustyja butelki i posud z pacham vina.
Takaja była aficyjnaja viersija: biełaruski paet napiŭsia i ŭpaŭ ź leśvicy, pierakuliŭšysia cieraź nizkavatyja marmurovyja parenčy.
Kupała pryjechaŭ u Maskvu 18 červienia 1942-ha z-pad Kazani. U Tatarstanie paet apynuŭsia, kali fašysty akupavali Biełaruś. U Kazań byli evakuiravanyja mnohija ŭradavyja instytuty BSSR. Dyrektar mukamolnaha kambinata ŭ vioscy Piačyščy Ivan Najakšyn daŭ Kupału słužbovuju kvateru.
U Maskvu Kupału vyklikaŭ staršynia Savieta narodnych kamisaraŭ BSSR Ivan Bylinski. Telehrama była adrasavanaja staršyni Viarchoŭnaha Savieta BSSR Nadziei Hrekavaj, jakaja taksama žyła ŭ Kazani. «Vyjazdžajcie razam narodnym paetam Biełarusi Janka Kupała Maskvu», — stajała ŭ telehramie.
U Maskvie Kupała mieŭsia ŭziać udzieł u kanhresie antyfašysckaha Usiesłavianskaha kamiteta. Sam jon płanavaŭ zaadno naviedać vydaviectvy i padlačycca.
Jaho pasialili ŭ haścinicy «Maskva» — heta byŭ najlepšy varyjant u vajennaj stalicy: u hateli była bieśpierabojnaja elektryčnaść i haračaja vada, tam dobra karmili.
U «Maskvie» žyli i spynialisia i inšyja biełaruskija piśmieńniki, tut pracavali redakcyi antyfašysckich vydańniaŭ.
Viersija Kołasa
Pra toje, što Kupała moh upaści sam, kazaŭ i Jakub Kołas. Ale pryčynu bačyŭ inšuju. Jaho syn Daniła Mickievič uspaminaje, što Kupała ŭ 1941-m «mieŭ słabaść u nahach i časta prypadaŭ na nahu». U apošnija hady žyćcia paet chadziŭ z kavieńkaj, heta vidać na mnohich fota.
Mahčyma, hetaje prypadańnie i stała pryčynaj śmierci — nie vyklučaŭ syn Jakuba Kołasa:
«Parenčy leśvicy ŭ haścinicy «Maskva» niezvyčajna nizkija. U Kupały mahła padviarnucca naha, i jon palacieŭ uniz».
Viersija pjanaha padzieńnia nie paćviardžajecca i słovami inšych śviedkaŭ.
«Janka nie byŭ pjany tak, kab moh zvalicca», — pisaŭ u dziońniku Piatro Hlebka, jaki zajšoŭ u toj viečar da Michasia Łyńkova pa zapałki, ale nie trapiŭ u śpiecpaviedamleńnie NKVD.
Pra toje samaje, spasyłajučysia na vyniki ŭskryćcia, kazaŭ partyjny dziejač Mikałaj Aŭchimovič, jaki supravadžaŭ cieła Kupały ŭ Instytut Sklifasoŭskaha i bačyŭ vyniki ŭskryćcia: «Śpirtnoje, — adznačałasia ŭ zaklučeńni, — było niaznačnym».
Zusim litaraturnuju viersiju zdareńnia padaje Uładzimir Niaklajeŭ u svaim novym ramanie «Na kryžy». Niezadoŭha pierad zdareńniem, zhadvali śviedki, u numar Łyńkova chtości zvaniŭ. Łyńkoŭ doŭha havaryŭ pa telefonie, paprasiŭšy haściej vyjści na bałkon, a paśla davaŭ słuchaŭku Kupału. Paśla toj razmovy Kupała vyjšaŭ z numara.
Niaklajeŭ vykazvaje zdahadku, što paetu zvaniła žančyna, i jon, śpiašajučysia na spatkańnie ź joj, vyrašyŭ, jak školnik, kaŭzanucca na parenčach, začapiŭsia nahoj i nie ŭtrymaŭ raŭnavahi.
Užo ŭ našym stahodździ, padčas kapitalnaha ramontu, tyja parenčy z «Maskvy» pieradali ŭ muziej Janki Kupały ŭ Minsk. Jany sapraŭdy nizkavatyja, ale kolki hatel za 85 hadoŭ isnavańnia nie pabačyŭ i pjanych, i słabych u nahach, i zakachanych — nichto, aproč Kupały, takim čynam nie zahinuŭ.
Łucevič i Łuckievič
Ci moh Kupała skinucca sam? Adnojčy paet užo rabiŭ sprobu raźvitacca z žyćciom. «Lepiej śmierć fizičnaja, čymsia niezasłužanaja śmierć palityčnaja», — pisaŭ jon u 1930-m kiraŭniku Savieckaj Biełarusi Alaksandru Čarviakovu.
Tady śpiecsłužby fabrykavali ŭ BSSR spravu «Sajuza vyzvaleńnia Biełarusi». Hetu «terarystyčnuju arhanizacyju» NKVD prydumaŭ pry kancy 1920-ch dla vyniščeńnia nacyjanalnaj elity. U aryštavanych vybivali pakazańni, kab źvinavacić u žadańni skinuć savieckuju ŭładu, a paśla rasstrelvali ci sadžali.
Na čale SVB orhany mierkavali pastavić Janku Kupału. Jaho vyklikali ŭ NKVD na «hutarki», jaho novy zbornik, addrukavany ŭ 1928-m, tak i nie pajšoŭ u prodaž, u staronki z Kupałavymi vieršami, jak u techničnuju papieru, zahortvali rybu ŭ minskich kramach.
Pradčuvajučy aryšt, paet u listapadzie 1930-ha napisaŭ list Čarviakovu, a paśla ŭdaryŭ siabie ścizorykam u žyvot. Adbyłosia heta doma, žonka narabiła hałasu, a pieršuju dapamohu Kupału akazaŭ susied — doktar Stafan Łuckievič, rodny brat zasnavalnikaŭ «Našaj Nivy» Antona dy Ivana Łuckievičaŭ.
Učynak Kupały vyklikaŭ kryvuju ŭśmiešačku ŭ tahačasnaha pieršaha sakratara CK KPB Kanstancina Hieja: i nožyk maleńki, i skiravany ŭ miesca biez žyćciova važnych orhanaŭ, — ale paeta pakinuli ŭ spakoi.
Ci nie moh Kupała sam kinucca ŭ pralot u «Maskvie», pradčuvajučy novuju apału? Pryčyny dla jaje nibyta byli. Napiaredadni ŭ Minsku niamieckaja administracyja, pieranazyvajučy vulicy, adnoj ź ich (siońniašniaja vulica Tałstoha) nadała imia Ivana Łuckieviča. Zhadajem «śpiecpaviedamleńnie»: Kupała ŭ im nazvany «Łuckievičam». Heta błytanina mieła sistemny charaktar, navat sam Kupała byŭ peŭny, što vulicu nazvali jaho imiem i ŭ sakaviku 1942-ha ŭ Kazani musiŭ na śpiecyjalna sklikanaj siesii biełaruskaj Akademii navuk pračytać dakład, adznačyŭšy, što nie treba jamu ŭšanavańnia ad tych, chto spapialiŭ Minsk bombami.
Jašče adnym znakam apały była niezrazumiełaja situacyja ź jubilejem Kupały. 60-hodździe jaho adnahodka Kołasa ŭvosień 1942-ha miełasia adznačacca šyroka, Kupałava ž nibyta prychoŭvałasia. Tank pisaŭ, što Kupała źbiraŭsia adznačać jubilej u Maskvie, ale «ŭ kole svaich siabroŭ». Ni ŭračystych siesij, ni ŭznaharodžańniaŭ nie anansavałasia.
Adnak niama śviedčańniaŭ, što Kupału heta hniało. Śviedki ŭ adzin hołas kažuć, što jon byŭ u Maskvie ŭ vydatnym nastroi. «Ni chviliny nie dumaŭ jon ab śmierci», — piša Hlebka.
Chvaroby Kupały
A moža, zdaroŭje było pryčynaj sychodu z žyćcia? «Zdaroŭje majo niavažnaje, — pisaŭ Kupała Kuźmu Čornamu i Paŭłu Kavalovu, žurnalistu «Savieckaj Biełarusi». — Pierachvareŭ hrypam i niejkim reŭmatyzmam — baleli ŭsie kości. Ciapier lepš, tolki z pravaj rukoj niaładna — balić i ničoha nie mahu joj padymać».
Pra toje, što i ŭ Kazani Kupała chvareŭ, uspaminaŭ Najakšyn. Paet skardziŭsia na zadyšku (u 1938-m pieranios krupoznaje zapaleńnie lohkich), časta pa niekalki dzion lažaŭ u łožku.
Jak śviedčać daviedki z kazanskaj kliniki niervovych chvarob, u Kupały byli ŭskładnieńni paśla hrypu: prablemy ź niervami plečavoha splacieńnia pravaj ruki, a taksama pieryartryt plečavoha sustava, jakija jamu ŭ kramloŭskaj klinicy mielisia lačyć karotkachvalevym ultrafijaletavym vypramieńvańniem.
Słovam, chvaroby niepryjemnyja, ale i nie śmiarotnyja, takija sustrakajucca ŭ bolšaści niemaładych ludziej.
Kramolnaje intervju
Ahułam, uspaminali sučaśniki, Kupałaŭ nastroj u 1942-m byŭ namnoha lepšym, čym u pačatku vajny. Tady paet byŭ vymušany śpiešna pakidać Biełaruś, jakuju savieckaje vojska nie zmahło abaranić ad fašystaŭ. U Minsku zastałasia jaho 85-hadovaja maci. Jaho dom z kałasalnym archivam zhareŭ.
Kupała dazvalaŭ sabie rezkaści. U pieršyja dni vajny jon admaŭlaŭsia vieryć u toje, što adstupleńnie savieckich vojskaŭ — taktyčny manieŭr, jak sprabavali pierakanać narod ideołahi, i byŭ upeŭnieny, što za paru dzion niemcy buduć u Minsku. U intervju «Źviaździe» ŭ 1941-m jon kazaŭ: «Vorah znojdzie mahiłu ŭ našaj ziamli». Heta supiarečyła stalinskaj daktrynie ab tym, što voraha savieckaje vojska budzie bić na jaho ziamli. Z redakcyi haziety Kupału zvanili, prasili vypravić frazu, ale jon admoviŭsia: «Što skazaŭ — toje skazaŭ». Zdavałasia b, drabnica, ale i heta ličyłasia kramołaj u tatalitarnyja časy.
Zastalisia i ŭskosnyja śviedčańni sapraŭdnaha staŭleńnia Kupały da Stalina. U 1960-ja, kali paŭstała pytańnie, što rabić z tvorami Kupały, dzie słaviŭsia «ajciec narodaŭ», Piatruś Broŭka skazaŭ, što ŭ tych vieršach «vialiki Stalin» pryčepleny dla publikacyi. Tamu možna jaho pavykreślivać, a vieršy pieravydavać: «Usie my dobra viedajem, jak staviŭsia da kultu Janka Kupała».
Pakidajučy Biełaruś u 1941-m, Kupała raz-poraz spyniaŭ svoj «Šeŭrale», vychodziŭ i kłaŭsia kryžam na ziamlu, niby pradčuvajučy, što ŭžo nie vierniecca.
U kancy červienia 1942-ha, paśla bitvy pad Maskvoj i Rževam, zychod vajny ŭsio jašče byŭ niapeŭny: niemcy nastupali na Stalinhrad, šturmavali Sievastopal, Leninhrad. Ale nadzieja na vyzvaleńnie Biełarusi źjaviłasia.
Mastak Kanstancin Jelisiejeŭ, jaki prahavaryŭ z Kupałam adnu z apošnich načej u haścinicy «Maskva», uspaminaŭ, što Kupała byŭ u dobrym nastroi, raźličvaŭ skora viarnucca ŭ Biełaruś. Jon ščyra viesialiŭsia i navat pabudziŭ svajho hościa paśla karotkaha snu maršam Chačaturana.
Taksama nasupierak viersii samahubstva abo raptoŭnaha vypadkovaha padzieńnia śviedčyć toj fakt, što na placoŭcy zastaŭsia lažać Kupałaŭ čaravik. Pryčym tuha zašnuravany. Jon moh, kažuć kryminalisty, źlacieć z nahi paeta i zastacca lažać tam, dzie lažaŭ, tolki ŭ vypadku rezkaha ŭdaru nahoj ab parenčyny. Cieła musiła padlacieć uvierch i być pierakinutym u prajom śpinaj upierad, kab tak adbyłosia.
«Uščyknuŭ aficyjantačku»
Viersiju nienaŭmysnaha zabojstva ahučvaŭ tahačasny sakratar CK KP(b)B Mikałaj Aŭchimovič, jaki ŭ 1942-m žyŭ na tym samym 4-m paviersie «Maskvy», praź niekalki dźviarej ad Kupałavaha numara 414. Jon adnym ź pieršych daviedaŭsia pra hibiel Kupały ad dziažurnaj pa hateli i supravadžaŭ jaho cieła ŭ Instytut imia Sklifasoŭskaha. Aŭchimovič śćviardžaŭ, što razam ź inšymi piśmieńnikami pravodziŭ ułasnaje rasśledavańnie i vyśvietliŭ, što Kupała spatkaŭ na leśvičnaj placoŭcy «aficyjantačku z padnosam», hulliva jaje ŭščyknuŭ, a taja adpichnuła niaćviordaha ŭ nahach paeta dy nie raźličyła siłu.
«Jana sama zajaviła pra heta śledčym, była aryštavana. Niekalki dzion jaje dapytvali, ale pierakanaŭšysia, što nijakich złamysnych namieraŭ u jaje dziejańniach nie było, adpuścili», — cytuje Aŭchimoviča piśmieńnik Viktar Arciemjeŭ. Jakija humannyja orhany: navat na zabojstva pa nieaściarožnaści (art.139 Kryminalnaha kodeksa RSFSR, da 3 hod turmy) zapluščyli vočy!
Jašče adzin mifałahičny siužet, źviazany z aficyjantkaj, ahučvaŭ piśmieńnik Alaksiej Pysin, spasyłajučysia na «minskaha siabra Janki Kupały». Nibyta paeta skinuła nie aficyjantka, a jaje ašaleły ad reŭnaści ŭchažor-pałkoŭnik. A jana paśla ŭziała vinu na siabie. Dziŭna, jak raźjušany pałkoŭnik zdoleŭ zrabić usio tak cicha: nichto z žylcoŭ haścinicy nie čuŭ vyśviatleńnia adnosin na kalidory.
Pra toje, što pierad śmierciu Kupała razmaŭlaŭ ź niejkaj žančynaj, pisaŭ i Hlebka. Nibyta dziažurnaja pa kalidory raspaviadała, što pry hetym jon siadzieŭ na parenčach śpinaj da pralota.
Jość viersija, što toj žančynaj była Łarysa Aleksandroŭskaja, narodnaja artystka SSSR. Małodšy syn Kołasa Michaś uvohule kazaŭ Uładzimiru Niaklajevu, što Aleksandroŭskaja i pichnuła vypadkova Kupału. Spravu zamiali, bo jana była kachankaj tahačasnaha pieršaha sakratara CK KP(b)B Pancielajmona Panamarenki.
Jašče adna «kandydatka» na hetuju rolu ź viadomych asobaŭ — Paŭlina Miadziołka. Časam jaje nazyvajuć «čornym hienijem», «fatalnym kachańniem» Janki Kupały. Ale ci było toje kachańnie… Jak taktoŭna skazaŭ Daniła Mickievič, va ŭspaminach Miadziołki mnoha «asabistaha i niebiassprečnaha».
Ciapier usie daśledčyki sychodziacca, što jana ad 1930-ha była sakretnaj ahientkaj NKVD, jakaja danosiła na biełaruskuju intelihiencyju. Ci vykonvała jana jašče bolš dalikatnyja zadańni, nieviadoma.
U viečar Kupałavaj hibieli Miadziołki ŭ hateli nie było. Choć uvohule ŭ Maskvie jana była.
«Zrabicie što-niebudź!»
Žonka Kuźmy Čornaha ŭspaminała niepryhožuju scenu, jakaja adbyłasia za niekalki dzion da Kupałavaj śmierci ŭ haścinicy «Maskva». Strymany zvyčajna Piatruś Broŭka roŭ dzikim hołasam na kaleh-piśmieńnikaŭ: «Zrabicie što-niebudź!» I abzyvaŭ apošnimi słovami litaraturnaha krytyka Ajzika Kučara.
Łarysa Aleksandroŭskaja namiakała, što Kučar byŭ vinavaty ŭ śmierci Kupały — heta jon nibyta napisaŭ danos pra pierajmienavańnie vulicy ŭ Minsku, naŭmysna pabłytaŭšy Łuckieviča i Łuceviča. I paśla jaho Kupału vyrašyli prybrać.
Pra toje, što śmierć Kupały była śpiecapieracyjaj NKVD, havaryli starejšyja, daśviedčanyja piśmieńniki: Piatro Hlebka, Pimien Pančanka, Maksim Tank, Janka Bryl. I pryčyny zabojstva byli šyrejšyja za niejki adzin fakt.
«Kupała byŭ simvałam niezaležnaj Biełarusi i dla tych, chto padtrymlivaŭ savieckuju ŭładu, i dla tych, chto zastaŭsia ŭ Minsku. Stalin razumieŭ značeńnie simvałaŭ», — kaža Niaklajeŭ.
U červieni 1942-ha, da Stalinhrada i Kurska, zychod vajny jašče byŭ zusim niapeŭny. A napieradzie ž byŭ jubilej Kupały, pra jaki, biezumoŭna, buduć pisać i ŭ padniamieckim Minsku. Heta stvarała peŭny ideałahičny dysanans: Kupału, uznaharodžanaha ordenam Lenina i Stalinskaj premijaj, ušanoŭvajuć kałabaranty.
Zahadkavyja hości
Hlebka ŭspaminaŭ, što ŭ numary Kupały, kali jaho adčynili paśla trahiedyi, kab uziać adziežu dla pachavańnia, byŭ nakryty stoł na čatyroch čałaviek. Pra toje, što Kupała kahości čakaŭ uviečary, śviedčyła i žonka Łyńkova. Apošnija słovy Kupały pierad vychadam z numara byli: «Michaśka, ja pajdu pahladžu, ci nie pryjšli maje hości. Kali ich niama, to chvilin praz kolki viarnusia».
Zahadkavymi viačernimi haściami, jak śviedčać uspaminy Hlebki, niadaŭna apublikavanyja Hannaj Sieviaryniec, mahła być siamja mastaka Kanstancina Jelisiejeva. Jany siabravali 20 hod, Jelisiejeŭ abaviazkova spyniaŭsia ŭ Kupały, kali byvaŭ u Minsku. Udzień 28 červienia, piša Hlebka, žonka mastaka, Mahdalena Jelisiejeva, abiedała ŭ Kupały. I pry raźvitańni jon zaprašaŭ Mahdu pryjści ŭviečary z 10-hadovym synam. Jana abiacała. Ale ź niejkich pryčyn uviečary jany nie sustrakalisia.
Mahčyma, praź niaŭzhodnienaść siamiejnych płanaŭ: sam Jelisiejeŭ 28 červienia byŭ na dačy, a pra śmierć Kupały daviedaŭsia na nastupny dzień, kali jechaŭ z dačy ŭ ciahniku. U rukach susieda była hazieta «Pravda» z partretam Kupały ŭ žałobnaj ramcy.
Inšymi słovami, tajemnyja hości mohuć nie mieć dačynieńnia da trahiedyi. Jak i adsutnaść u Maskvie Uładzisłavy Francaŭny. Šmat dzie možna pračytać, što, maŭlaŭ, Kupału vyklikali ŭ Maskvu biez žonki śpiecyjalna. Hučali navat viersii, što Kupalisie naŭprost zabaranili jechać. Supracoŭnik muzieja Janki Kupały Pavieł Karaloŭ abviarhaje heta, kažučy, što na Uładzisłavu Francaŭnu taksama byŭ vypisany propusk, ale ŭ Najakšynych jakraz trahična zahinuŭ syn, a tamu ciotka Uładzia zastałasia padtrymać baćkoŭ u ich hory.
Nie chacieŭ zastavacca adzin
Z Kupałam, uspaminaŭ Jelisiejeŭ, jany bačylisia apošni raz 25 červienia: Kupała pazvaniŭ jamu i zaprasiŭ da siabie. Mastak uspaminaŭ, što ŭ numary paeta było poŭna haściej, jakija pačali razychodzicca tolki pad 12-ju nočy, kali pačuŭsia sihnał pavietranaj tryvohi.
Jelisiejeŭ zatrymaŭsia i pa prośbie Kupały «kantrabandaj» zastaŭsia ŭ jaho načavać. Inšuju noč, pavodle ŭspaminaŭ Hlebki, u Kupały načavaŭ rasijski piśmieńnik Maks Zinhier. Kala sutak nie vychodzili ź jaho numara Alaksandr Tvardoŭski i Michaił Śviatłoŭ. Paet imknuŭsia nie zastavacca adzin. Jaho dźviery nie začynialisia. U Kupały pastajanna byli hości.
«Za im uvieś čas chtości sačyŭ… Kali jon vyjšaŭ ź lifta paśla sustrečy ź siabrami, jaho sustreli try čałavieki, jakija i skinuli jaho ŭ pralot leśvicy», — cytuje piśmieńnik Barys Sačanka słovy pakajoŭki, pierakazanyja rasijskaj piśmieńnicaj Zinaidaj Abramavaj. Dla Sačanki jana ŭdakładniła, što Kupała spuskaŭsia ŭ viestybiul, a da dziažurnaha padychodzili maładyja chłopcy i pytalisia, ci prajšoŭ Kupała ŭ svoj numar.
Pra «troch čałaviek», jakija adychodzili ŭ bok zapasnoha vychadu, kali Kupała ŭpaŭ, kazaŭ i Hlebka žoncy piśmieńnika Ramana Sabalenki.
Bačyŭ troch i maładziejšy piśmieńnik Anatol Astrejka, jaki byŭ pry Kupału kimści nakštałt ciełaachoŭnika. Praŭda, u dzień śmierci Kupały jaho vyklikali pa spravie zasyłki ŭ tył voraha i pozna zatrymali.
Jość adzin vielmi važny fakt, jaki stavić pad sumnieŭ viersii samahubstva abo raptoŭnaha vypadkovaha padzieńnia. Na placoŭcy zastaŭsia lažać Kupałaŭ čaravik. Pryčym tuha zašnuravany. Sučasnyja kryminalisty adznačajuć: abutak moh źlacieć z nahi paeta i zastacca lažać tam, dzie lažaŭ, tolki ŭ vypadku rezkaha ŭdaru nahoj ab parapiety. Cieła musiła padlacieć uvierch i być pierakinutym u prajom śpinaj upierad, kab tak adbyłosia. Pry vypadkovym padzieńni siły ŭdaru ab parapiet było b zamała, naha prosta śliznuła b pa im, abutak nie sarvaŭsia b.
Prykład Michoełsa
Rabić śpiecapieracyi NKVD umieŭ. Heta i zabojstva lidara Arhanizacyi ŭkrainskich nacyjanalistaŭ Jaŭhiena Kanavalca ŭ Niderłandach, i ŭkrainskaha nacyjanał-kamunista Alaksandra Šumskaha — u balnicy.
Archivist Vital Skałaban u svoj čas pravodziŭ paralel pamiž śmierciu Kupały i zabojstvam teatralnaha dziejača Sałamona Michoełsa ŭ Minsku ŭ 1948-m. U SSSR na toj čas razhortvałasia antysiemickaja kampanija, i Michoełs, staršynia Jaŭrejskaha antyfašysckaha kamiteta, byŭ centralnaj fihuraj.
Jak i Kupału, Michoełsa zaprasili ŭ inšy horad (jon pryjechaŭ z Maskvy ŭ Minsk vybirać śpiektakli na Stalinskuju premiju). I razam ź im pajechaŭ teatraznaŭca, a pa sumiaščalnictvie ahient śpiecsłužbaŭ Uładzimir Hołubaŭ. Jak i Kupału, Michoełsa vyklikali z haścinicy telefonnym zvankom. Pierad tym, jak Kupała vyjšaŭ ad Łyńkova na leśvicu, taksama praźvinieŭ zvanok, ale jon, zdajecca, byŭ vypadkovy: bolšaść śviedčańniaŭ sychodzicca na tym, što ŭ numar da Łyńkova zvaniła savieckaja dyviersantka litoŭskaha pachodžańnia Irena — jana była znajomaja ź biełaruskimi piśmieńnikami i chacieła prosta raźvitacca pierad rejdam u niamiecki tył.
Michoełsu ž zvaniŭ supracoŭnik NKVD, jaki nazvaŭsia siabram Hołubava i zaprasiŭ ich abodvuch na svajo viasielle. Michoełsa i Hołubava pryvieźli ŭ Ściapianku, na daču ministra dziaržaŭnaj biaśpieki BSSR Łaŭrencija Canavy, dzie ich zadušyli, pierajechali hruzavikom, a paśla cieły vykinuli na vulicy Biełaruskaj u Minsku.
Spravu pačali rasśledavać. Pa śviežych śladach minskija apieratyŭniki znajšli navat hruzavik, jakim pierajechali cieły, — u haražy MHB. Paśla hetaha rasśledavańnie prypynili, a novy chod spravie dali paśla śmierci Iosifa Stalina, kali ŭ śpiecsłužbach pačałasia hryźnia. Byli aryštavanyja kiraŭnik biełaruskaj dziaržbiaśpieki Canava, były kiraŭnik kalehii MHB SSSR Viktar Abakumaŭ, niepasrednyja vykanaŭcy.
Zabojstva Michoełsa pakazvaje, što šukać racyjanalnaści ŭ dziejańniach karnych orhanaŭ nie vypadaje. Vykonvajučy zahad Stalina, apanavanaha paranaidalnymi strachami, dziasiatki vykanaŭcaŭ pradumvali i rychtavali apieracyju, jechali śledam za Michoełsam, sačyli za im niekalki dzion, zabiaśpiečvali prykryćcio i adychod — navat ułasnaha ahienta Hołubava nie paškadavali, — a paśla z honaram nasili atrymanyja za «śpiecapieracyju» ŭznaharody.
Čamu ž nie znajšli zabojcaŭ Kupały? Bo paśla śmierci Stalina, paśla XX źjezda, miarkuje Uładzimir Niaklajeŭ, nie znajšłosia zacikaŭlenych, kab vykryć hetuju spravu. Raskryćcio podłaha zabojstva Michoełsa patrebnaje było, kab patapić i pasadzić Canavu i Abakumava. A vypadak z Kupałam byŭ daŭni, dyj vajna mnohaje ścierła: niepasrednyja vykanaŭcy mahli zahinuć.
Za što śpiecsłužby zabili Michoełsa? Za toje, što jon byŭ jaŭrejem i mieŭ niekatoryja suviazi z Zachadam, a Stalin byŭ paranoikam i na toj momant mieŭ patrebu ŭ antysiemickaj kampanii.
Kupała ž byŭ simvałam, jaki jadnaŭ biełaruskuju nacyju. Jaho adnolkava šanavali i tyja, chto zastaŭsia ŭ akupavanaj niemcami Biełarusi, i tyja, chto evakuiravaŭsia dy zmahaŭsia ź niemcami ŭ šerahach Čyrvonaj armii i ŭ partyzanach. Kupału biełaruski narod lubiŭ bolš za Stalina. Za adno heta Kupała byŭ u niebiaśpiecy.
U vypadku Michoełsa śpiecsłužby da apošniaha dnia nie mieli ćviordaha płana. Jany šukali momant i impravizavali.
Jašče važnaje ŭ vypadku Michoełsa: śpiecsłužby nie paškadavali ŭłasnaha ahienta, kab zacierci ślady zabojstva.
Toje samaje mahło być i z Kupałam: momant nastaŭ, kali Kupała pryjechaŭ u stalicu biez žonki i vyjšaŭ adzin pozna ŭviečary na placoŭku dziasiataha paviercha.
A ahienty, jakija byli śviedkami ci suarhanizatarami zabojstva, mahli taksama być źniščanyja abo zahinuć padčas vajny.
Viadoma, viersii vypadkovaj hibieli ci samahubstva nie adkinutyja. Ale ich, jak bačym, praściej abvierhnuć. Dyj ci byli b u takim vypadku tak hłyboka schavanyja materyjały rasśledavańnia hibieli paeta? Viadoma, što až try viedamstvy viali jaho, ale dla daśledčykaŭ jany niedastupnyja i ciapier.
Zastajecca čakać poŭnaha adkryćcia maskoŭskich archivaŭ. Mahčyma, tady hetaja biełaruskaja zahadka stahodździa pierastanie takoj być.
Ciapier čytajuć
Topavy pierakładčyk pajechaŭ u Biełaruś mianiać pašpart — i sieŭ za danaty. «KDB pahladzieŭ na sumu i vyrašyŭ, što nichto ŭ zdarovym rozumie nie moža vydatkavać stolki ŭłasnych hrošaj»2
Kamientary