Pieršy ŭ śviecie dziaržaŭny bank i pieršyja banknoty: biełaruski śled

Pieršy ŭ śviecie dziaržaŭny bank i pieršyja banknoty: biełaruski śled

Biełarus u minułym byŭ nia tolki «panam sachi i kasy». Siarod našych prodkaŭ byli j bujnyja biznesoŭcy j bankiry eŭrapiejskaha ŭzroŭniu. Piša Andrej Katlarčuk (Stakholm).

Sioleta 30 listapada śviatkuje 400-ju hadavinu Dziaržaŭny bank Švecyi (Riksbanken) – pieršaja takaja ŭ śviecie ŭstanova. Centralny bank Švecyi viadomy nia tolki jak vialikaja finansavaja kampanija, ale i jak najbujniejšy navukovy fond, što padtrymlivaje raźvićcio techničnych i humanitarnych dośledaŭ u krainie.

Ale jakoje dačynieńnie maje hety jubilej da Biełarusi – spytaje čytač? Samaje biespasiaredniaje. Čałaviek, jaki zasnavaŭ bank Švecyi i prydumaŭ pieršyja ŭ Eŭropie banknoty, pracavaŭ u staražytnaj Biełarusi, vałodaŭ starabiełaruskaj movaj dy navat pa maci byŭ biełarusam. Pošuk u archivach Švecyi daje mažlivaść padrabiazna raspavieści pra hetyja pryhody.

15 červienia 1611 h. u Ryzie naradziŭsia chłopčyk na imia Hans Vitmacher (Hans Wittmacher). Niahledziačy na zdavałasia b niamieckaje proźvišča, chłopiec nia byŭ niemcam. Jahony baćka, halandzki mieścič, pryjechaŭ u Ryhu ŭ pošukach lepšaj doli. Tut jon racpačaŭ lasny handal ź Viciebskam i Połackam. Dačka adnaho ź jahonych biełaruskich partneraŭ šlachcianka Hanna Bielskaja stała žonkaj našaha halandca. Napałovu biełarus Hans Vitmacher byŭ suajčyńnikam našych prodkaŭ, bo naradziŭsia jak paddany VKŁ – Ryha znachodziłasia tady pad kiravańniem Rečy Paspalitaj. Ale ŭ 1621 h. u žyćci haradžanaŭ adbyłasia značnaja źmiena. Miesta Ryskaje adyšło da Švecyi. Ryha, a nie Stakholm, była najbujniejšym horadam Švecyi z 1621 pa 1721 h.

Ekanamičny patencyjał Ryhi hruntavaŭsia na handli ź Biełaruśsiu. Mienavita Ryha była «našaj bramaj u Zachodniuju Eŭropu». Miesta było zasnavanaje niemcami ŭ 1201 h., ale ŭžo ŭ 1229 h. paŭstała pieršaja handlovaja damova pamiž Ryhaj i Połackam, Viciebskam i Smalenskam. Heta, darečy, pieršy viadomy pomnik na starabiełaruskaj movie. Damova dazvalała našym prodkam volna handlavać i žyć ŭ Ryzie. Hetak u CHIII st. u staroj Ryzie paŭstaŭ značny biełaruski kvartał, što hurtavaŭsia vakoł pravasłaŭnaj carkvy Śviatoha Mikoły. Carkva była pad jurysdykcyjaj połackaha ŭładyki. Takim čynam, biełarusaŭ, a nie łatyšoŭ treba ličyć druhimi paśla niemcaŭ histaryčnymi žycharami stalicy sučasnaj Łatvii.

«Jedu ŭ Ryhu pa sol pa skryhu», – kaža naša staraja prykazka. Salihorsku jašče nie było – usia žyćciova nieabchodnaja sol pastupała ŭ Biełaruś ažno z Partuhalii praz Ryhu. Praz Ryhu išoŭ škocki i danski sieladziec (tady tanny, a siońnia darahi, jon dahetul ličycca adnoj z hałoŭnych stravaŭ biełaruskaj kuchni). Dźvinoj ryskija kupcy vieźli ŭ Biełaruś piva, vino, cukar, metalovyja rečy, zakrasy. Ź imi jechali da našaj krainy švedy, što tady nie ŭsprymałasia jak ekzotyka. Šmat chto ź ich asiadaŭ nastała ŭ VKŁ.

Šved Ryhor Barastus składaŭ paniehiryčnyja vieršy ŭ honar Lava Sapiehi. U toj samy čas inšy šved Laŭren Bojej słaviŭ Jana Karala Chadkieviča. Konrad Hiotkie ilustravaŭ biełaruskija knihi. Laŭren Horn pracavaŭ nastaŭnikam Januša Radziviła. Majstar Samuel Veber vyrablaŭ kanaty. Narešcie Ryhor Štetenberh padrablaŭ u Horadni tastamenty. Usie heta śviedčyć, što tady Biełaruś i Švecyja znachodzilisia ŭ supolnym ekanamičnym i praŭnym poli – pravobrazie sučasnaha Eŭraźviazu.

Što vieźli ŭ Švecyju biełarusy? Pieradusim heta piańka (ź jaje rabili kanaty i viaroŭki). Ryha była suśvietnym manapalistam u handli piańkoj. «Rusinskaja, jakasnaja i čystaja piańka» była ŭ dva razy daražejšaja za «maskoŭskuju». Aprača piańki, struhami płyŭ u Ryhu vosk (badaj, usia Eŭropa čytała pad biełaruskija śviečki), skury, les, smoły. Ryskaja hildyja kupcoŭ ź Biełaruśsiu była najzamožniejšaja i faktyčna kiravała ryskim mahistratam. Mienavita da hetaj hildyi naležała siamja Vitmahieraŭ-Bielskich. Ich hałoŭnym partneram była radzina viciebskich miljaneraŭ-kupcoŭ Avierkaŭ. Razam jany pabudavali mahutnuju handlovuju karparacyju, što złučyła Viciebsk z Ryhaj, Amsterdamam i Stakholmam.

Siarod kupcoŭ Viciebsku było šmat pratestantaŭ. Ale Avierki ŭ časy unii trymalisia pravasłaŭja, badaj z ekanamičnych pryčynaŭ: u Švedzkim karaleŭstvie zabaraniałasia znachodzicca katalikam. Adzin z Avierkaŭ skłaŭ biełaruskuju kroniku XVIII st. «Viciebski letapis».

Novaja švedzkaja ŭłada rezka pavialičyła ekspartnyja mahčymaści ryskaha portu. «Heta było za dobrym švedzkim časam», – kaža łatyskaja prykazka. Naš Hans skončyŭ švedzkuju škołu, a potym pierajechaŭ u Stakholm, dzie pracavaŭ u švedzkim Dziaržaŭnym kalehijumie (ministerstvie) handlu. Mienavita ŭ hetaj ustanovie ŭ 1654 h. byŭ raspracavany plan pa dałučeńni Biełarusi da Švecyi.

Ahresija Rasiei suprać VKŁ i zachop Połacku i Viciebsku adrezali Ryhu ad biełaruskaha rynku. U vyniku švedzkaj kontrapalityki 20 kastryčnika 1655 h. VKŁ i Švecyja padpisali Kiejdanskuju uniju dy złučylisia ŭ adnu federacyjnuju dziaržavu. Va unii z Švecyjaj, aproč pratestanckaj šlachty, było zacikaŭlenaje biełaruskaje i ryskaje kupiectva. Mienavita biełaruskija kupcy ŭstalavali kantakt pamiž vialikim hietmanam VKŁ Janušam Radziviłam i hubernataram Ryhi i Livonii švedam Mahnusam de la Hardy. Kupcy-biełarusy vydali 100 tysiačaŭ taleraŭ kredytu na padtrymku prašvedzkaj palityki Radziviła. Byli kupcy i siarod padpisantaŭ Kiejdanskaj unii. Naprykład, zamožny kupiec z Drui Ivan Charłampovič padpisaŭ damovu kirylicaj, pa-biełarusku. Viciebski kupiec Vasil Hira pazyčyŭ «na patreby karala švedzkaha» vialikija hrošy – amal 3 tysiačy taleraŭ.

Kiejdanskaja unija pakłała pačatak zornaj karjery Hansa Vitmahiera. Jak švedzki ŭradnik i znaŭca biełaruskaj i polskaj movaŭ, jon byŭ pryznačany de la Hardy hałoŭnym padatkovym inspektaram na VKŁ. Našaj šlachcie było ciažka ŭžycca z novym uradnikam. Ad akuratnaha šveda, što vałodaŭ biełaruskaj movaj i viedaŭ Biełaruś, niemahčyma było schavać prybytkaŭ. U vyniku ŭ 1656 h. paŭstała skarha biełaruskaj i litoŭskaj šlachty na novaha inspektara.

Ale Kiejdanskaja unija chutka zaniapała. Prapolskaja šlachta Žmudzi ŭźniała paŭstańnie. Rasieja akupavała Brasłaŭski paviet i Inflanty. Straciŭšy pracu, finansist Hans Vitmahier prapanavaŭ karalu Švecyi Karłu X novy dziorzki prajekt, jaki dazvalaŭ znajści va ŭmovach vajny dadatkovyja hrošy.

30 listapada 1656 h., u svoj Dzień narodzinaŭ, Karł X daŭ dazvoł na stvareńnie pad kiraŭnictvam Hansa Vitmahiera Stockholm Banko – pieršaha ŭ śviecie centralnaha banku. Ale hałoŭnym vynachodnictvam Vitmahiera byli banknoty. Papiarovyja hrošy isnavali ŭ staražytnym Kitai, ale nie byli bankaŭskimi kredytnymi znakami. U Stakholmie Hans raspačaŭ druk banknotaŭ naminałam u 5, 25, 100 i 1000 švedzkich taleraŭ. Kožnaja banknota rabiłasia ŭručnuju, ź jakasnaj ilnianoj papiery (mienavita ź lonu vyrablajucca amerykanskija dalary, što nie psujucca z časam), i vydavałasia za asabistym podpisam Hansa. Novyja hrošy achvotna nabyvała nasielnictva za vialikija, ciažkija, niazručnyja i nia vielmi kaštoŭnyja švedzkija miednyja «płaty»-hryŭny. Za novyja banknoty možna było nabyć što zaŭhodna ci ŭ luby čas abmianiać. Novyja lohkija i nadziejnyja hrošy chutka nabyli papularnaść. Pośpiech byŭ absalutny. Za zasłuhi pierad dziaržavaj Hans Vitmahier byŭ nabilitavany jak šlachcic i atrymaŭ ad karala, pavodle švedzkaj tradycyi, novaje imia i proźvišča – Jovan Palmstruch (Johan Palmstruch). Pad hetym imiem jon i viadomy sučasnym švedam. Ale, vidać, nie vypadkova svoj hierb novy švedzki šlachcic razmalavaŭ u bieł-čyrvona-bieły koler.

Pachavany Palmstruch u zbory miastečka Tebiu la Stakholmu (Täby kyrka). Pra biełaruskaje pachodžańnie pieršaha bankira sučasnym švedam, na žal, nieviadoma.

Žyćcio Hansa Vitmahiera, aprača mocnych suviaziaŭ ź Biełaruśsiu, łamaje šmat jakija stereatypy. Akazvajecca, biełarus u minułym byŭ nia tolki «panam sachi i kasy». Našyja prodki (tyja ž Avierki) byli biznesoŭcami eŭrapiejskaha ŭzroŭniu. Navat va ŭmovach šlachieckaj respubliki VKŁ, što, u adroźnieńnie ad Švecyi, nia mieła jasnaj dziaržaŭnaj palityki ŭ padtrymcy pryvatnaha handlu, biełaruskija kupcy zbudavali finansavyja imperyi. Heta daje nadzieju što da perspektyvaŭ sučasnaha biełaruskaha biznesu, bo ŭsio novaje – heta dobra zabytaje staroje.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0