«Naša Niva» pačatku XX stahodździa vykarystoŭvała kožny kručok u zakonie, aby tolki praciahvać vychad. Piša historyk Aleh Dziarnovič.
«Naša Niva» pačatku XX stahodździa vykarystoŭvała kožny kručok u zakonie, aby tolki praciahvać vychad. Piša historyk Aleh Dziarnovič.
Pieršaja «Naša Niva» vydavałasia amal dzieviać hadoŭ — ad listapada 1906 h. da žniŭnia 1915 h. Heta było davoli aryhinalnaje pa zadumie ŭniviersalnaje vydańnie, jakoje spałučała funkcyi haziety i štotydniovaha časopisa.
Isnavańnie lehalnaj biełaruskaj presy ŭ biurakratyčnaj Rasijskaj impieryi, dzie ŭsie śfiery žyćcia padlahali strohaj rehłamientacyi, stała mahčymym tolki paśla carskaha manifiesta ad 17 kastryčnika 1905 h. Hety znakamity dakumient pad nazvaj «Ab udaskanaleńni dziaržaŭnaha ładu» byŭ raspracavany premjeram pieryjadu Pieršaj rasijskaj revalucyi Siarhiejem Vite — bałtyjskim niemcam z pachodžańnia i refarmataram na rasijskaj słužbie.
Manifiest pieraraźmiarkoŭvaŭ zakanadaŭčaju ŭładu ŭ Rasii pamiž carom i Dziaržaŭnaj Dumaj, a paddanym impieryi i harantavaŭ svabody sumleńnia, słova, schodaŭ. Ale abviaščeńnie ŭ Rasii bolš libieralnaha zakanadaŭstva zusim nie harantavała biełaruskim aktyvistam i kulturnikam kamfortnych umovaŭ dla ich dziejnaści.
«Naša Dola» — sproba
«Našaj Nivie» ŭ 1906 h. papiaredničała hazieta «Naša Dola»,pieršy numar jakoj vyjšaŭ 1 vieraśnia nakładam dziesiać tysiač asobnikaŭ, ź jakich za adzin dzień u Vilni razyšłosia bolš za try tysiačy. Taki fienamienalny pośpiech, a taksama dosyć radykalnaja palityčnaja prahrama redakcyi naściarožyli ŭłady. Paśla vychadu pieršaha numara «Našaj Doli» palicyja abvinavaciła redaktara pavodle artykuła 129 Kryminalnaha Ułažeńnia, jaki pahražaŭ samym surovym pakarańniem u vydavieckaj śfiery. Vilenskaja sudovaja pałata nie zaćvierdziła hetaj pastanovy, admoviła ŭ zakryćci haziety i admianiła nakładzieny na nakład aryšt. Ale ŭ vyniku čatyry numary haziety z šaści vydadzienych byli kanfiskavanyja.
Urešcie,
11 studzienia 1907 h., pavodle sudovaha vyraku, hazietu zakryli, a redaktara asudzili da hoda turemnaha źniavoleńnia ŭ krepaści, «z zabaronaj prymać na siabie zvańnie redaktara ci vydaŭca jakoha¬niebudź pieryjadyčnaha vydańnia na praciahu troch hadoŭ».
Redaktar Ivan Tukierkies sprabavaŭ baranicca, padaŭ kasacyjnuju skarhu ŭ Sienat, a jaho maci ŭniesła zakład u sumie 100 rub. Praz dva miesiacy, 23 sakavika, hetaja skarha była adchilenaja Kryminalnym kasacyjnym departamientam Sienata. I tady, kab nie trapić u viaźnicu, Tukierkies uciok u Paryž. Hrašovy zakład ža pajšoŭ «na ŭładkavańnie miescaŭ źniavoleńnia». Ź niešmatlikich paźniejšych źviestak zachavalisia tolki śviedčańni pra toje, što ŭ 1936 h. Ivan Tukierkies źviartaŭsia ŭ Vilenski archiŭ z prośbaj vysłać jamu kopii sudovaj spravy i prysudu. Dalejšy los Tukierkiesa, jakoha Anton Łuckievič nazyvaŭ «pražyhacielem žyćcia», nam nieviadomy. Jak i niedastatkova prapisana imia hetaha čałavieka ŭ historyi biełaruskaj kultury i žurnalistyki.
«Naša Niva»: kanfiskacyi 1907 h.
«Naša Niva» ad pačatku pazicyjanavała siabie jak pamiarkoŭniejšaje za «Našu Dolu» vydańnie, što adznačali taksama rasijskija ŭłady. Tym nie mienš, pilnaja ŭvaha cenzury da źmiestu haziety zachoŭvałasia ŭvieś čas.Ad lutaha 1907 h. «Našaj Nivaj» «zajmaŭsia» vilenski inśpiektar pa spravach druku A. Kiemierlinh.
Jon i nakłaŭ aryšt na № 8 haziety za publikacyju ŭ im dvuch materyjałaŭ: «Ziamielnaja sprava ŭ Novaj Ziełandyi» i fieljetona «Duma i narod». U hetych tekstach hazieta źviartałasia da nabalełaha ziamielnaha pytańnia i prapanoŭvała ŭtvaryć rehijanalny pradstaŭničy orhan — Sojm. Padobnyja inicyjatyvy vychodzili za ramki aficyjnaha rasijskaha libieralizmu.
Ale ŭžo praz tydzień, 1 sakavika 1907 h., toj samy Kiemierlinh nakłaŭ aryšt na № 9 «Našaj Nivy» za publikacyju redakcyjnaha artykuła «Vilnia 2 (15) marca». Heta byŭ ahlad parłamienckaha karespandenta «Rabota Dumy». Treba zaŭvažyć, što žurnalisty ź simpatyjaj stavilisia da dziejnaści hetaha pradstaŭničaha orhana i krytykavali abmiežavańni, jakija ŭrad i čynoŭniki nakładali na deputataŭ.
«Niahledziačy na ŭvieś hety haniebny nadzor, na ŭsie kryŭdy i abidy, Duma ćviorda i mudra viadzie svajo dzieła, kab dać zmučanamu narodu novyja zakony, svabodnyja paradki, spakoj. Niachaj ža narod padtrymaje Dumu, niachaj praz svaich chadakoŭ i nakazy pamoža joj u rabocie i pastaić za jaje», — pisała «NN».
Samoj ža «Našaj Nivie» spakoj nie abiacaŭsia. Bo № 12 ad 23 sakavika 1907 h. taksama byŭ aryštavany.
Redakcyi davodziłasia pracavać va ŭmovach, kali na niekalki numaroŭ zapar nakładaŭsia aryšt. A paralelna z hetym adbyvalisia načnyja pieratrusy ŭ redakcyi, naloty palityčnaj palicyi na drukarniu dy kanfiskacyi redakcyjnaj majomaści.
11 listapada 1907 h. na dva tydni była začyniena drukarnia Marcina Kuchty, dzie vychodziła absalutnaja bolšaść tahačasnych biełaruskich vydańniaŭ, u tym liku i «Naša Niva».
Uvieś hety čas na «Našu Nivu» napadała presa «zachodnieruskaj» aryjentacyi — biełaruskuju hazietu abvinavačvali ŭ sieparatyźmie. Vydańnie «Okrainy Rośsii» 19 cakavika 1907 h. źmiaściła śpiecyjalny arytykuł «Novy vid sieparatyzmu — biełarusafilstva». U takoj situacyi presinhu «Naša Niva» rasceńvała takija artykuły jak publičnyja danosy z zaklikam da carskaj administracyi prydušyć biełaruski nacyjanalny ruch i presu.
Niaprostaja dola Ułasava
Naturalna, razam z samoj hazietaj pad represii padpadaŭ i jaje redaktar. U 1908 h. Alaksandr Ułasaŭ byŭ pakarany hihanckim pa tych časach štrafam 50 rubloŭ i aryštam na siem sutak pa spravie čarnasociennaha deputata Hatavieckaha. Deputat padaŭ u sud na hazietu, abvinavačvajučy jaje ŭ paklopie.A 22 studzienia 1910 h. adbyłosia pasiadžeńnie Vilenskaj sudovaj pałaty pa kryminalnaj spravie jašče 1907 h. — kanfiskacyi «NN» № 8. U sudzie Ułasava abaraniaŭ viadomy vilenski advakat Tadevuš Urubleŭski (1858—1925). Sama hazieta tak infarmavała svaich čytačoŭ pra represii: «Hetaja kara jak by hanornaja i nijakich pravoŭ nie adymie, tak što «Naša Niva» budzie vychodzić bieź pierastanku i bieź pieramieny. Kali ž Redaktar vyjdzie z fortecyi, to jon iznoŭ budzie kiravać hazietaj». Da taho, zaznačała hazieta, «u krepaści možna pracavać bieź pieraškodaŭ». Tut havorka viałasia pra ŭmovy ŭtrymańnia ŭ rasijskich viaźnicach pačatku XX st., dzie možna było pracavać z knihami i papierami. U 1910 h. Ułasaŭ atrymaŭ dva miesiacy źniavoleńnia.
Ale sprava kanfiskacyj 1907 h. znoŭ uspłyła ŭ 1912 h. U studzieni «Našaj Nivaj» zacikaviŭsia Departamient duchoŭnych spraŭ pry MUS Rasijskaj impieryi. Jon u liście ŭ Hałoŭnuju ŭpravu pa spravach druku pry MUS abvinavaciŭ biełaruskuju hazietu ŭ imknieńni «źlićcia biełarusaŭ z palakami». Jak arhumient nazyvałasia... vykarystańnie redakcyjaj łacinskaha šryftu. Načalnik Hałoŭnaj upravy pakinuŭ svaju rezalucyju na hetym dakumiencie: «Nieabchodna adchilić ad redaktarstva». Adnačasova «Okrainy Rośsii» razharnuli novuju ataku na «Našu Nivu». Meta była vidavočnaj — pazbavić Alaksandra Ułasava prava być redaktaram-vydaŭcom biełaruskaj haziety.
Ale sam Redaktar zaniaŭ aktyŭnuju pravavuju pazicyju. U svaich listach u aficyjnyja rasijskija instancyi jon adstojvaŭ svajo hramadzianskaje prava zajmacca žurnalistykaj. I jamu sapraŭdy ŭdałosia namacać słabaje miesca arhanizavanaj represiŭnaj kampanii. Reč u tym, što ŭ 1912 h. Ułasava sprabavali pryciahnuć da suda i pazbavić prava być redaktaram pa spravie 1907 h., ale ž u 1910 h. užo adbyŭsia praces pa tych kanfiskacyjach.
Tamu sprava 1912 h. vyhladała jak novaje, jašče adno pakarańnie za staryja ŭčynki, što supiarečyła rasijskamu zakanadaŭstvu. U vyniku
Ułasavu ŭdałosia adstajać svajo redaktarstva, a značyć i hazietu. Ale ž z Hałoŭnaj upravy pa spravach druku ŭ Vilenski časovy kamitet pa spravach druku byŭ skiravany sakretny dakumient, jaki patrabavaŭ pilnaha nahladu za hazietaj «Naša Niva», a taksama za inšymi vydańniami Ułasava.U dalejšym niekatoryja numary haziety znoŭ padpadali pad kanfiskacyi i zatrymlivałasia na čyhuncy. U 1915 h. rychtavaŭsia novy praces suprać haziety i jaje redaktara, hetym razam užo Janki Kupały... Ale vajennyja padziei i spynieńnie vychadu zrabili hetyja namahańni nieaktualnymi.
Pieršaja «Naša Niva» na praciahu ŭsiaho svajho isnavańnia zmahałasia ź finansavymi prablemami i musiła adbivacca ad napadak cenzury i samadziaržaŭnaj presy. Ale
redakcyja haziety imknułasia maksimalna vykarystać najaŭnaje pravavoje pole.Časam u spravach «Našaj Nivy» sud nie byŭ na baku rasijskaj palicyi i orhanaŭ unutranych spraŭ. Redakcyja psichałahična i arhanizacyjna była zdolnaja vytrymać udary cenzurnych orhanaŭ, što stałasia vielmi važnym dla raźvićcia palityčnych svabod u krai, najpierš — svabody słova.
Ciapier čytajuć
Cichanoŭskaja pavinšavała biełarusaŭ razam z Kaleśnikavaj, Sieviaryncam i Łatuškam16
Kamientary