Jon byŭ sa mnoj usie 40 dzion u turmie.
Vacłaŭ Havał napisaŭ jaho napiaredadni prezidenckich vybaraŭ u Biełarusi. Heta byŭ zvarot da tych z nas, chto vyjšaŭ 19 śniežnia 2010 na Płošču, kab pratestavać suprać chłuśni i padmanu.
List Haŭła začytała dziasiatkam tysiač biełarusaŭ, jakija vyjšli ŭ dzień vybaraŭ na Kastryčnickuju płošču Minska, dyrektar Svabodnaha teatra Natalla Kalada. Ja tady padyšła da Natašy i ŭziała arkuš sa słovami Haŭła sabie, kab raźmiaścić potym jaho na sajcie charter97.org.
Kali praź niekalki hadzin śpiecpadraździaleńnie KDB u maskach uzłamała dźviery redakcyi, ja paśpieła tolki nakinuć kurtku — i mianie pavieźli ŭ turmu.
Pierš čym adpravić u kamieru, mianie abšukali. Zabrali łancužok z kryžykam, piarścionki, remień, šalik. U kišeni achova znajšła i list Haŭła. Uvažliva pračytali. Pamiataju, ja skazała: «Choć list pakińcie, navošta jon vam?» Mabyć, ad taho, što było kala 6 hadzin ranicy i rabotniki turmy ŭsiu noč abšukvali i raźmiarkoŭvali pa kamierach palitviaźniaŭ, ich pilnaść prytupiłasia. Mnie dazvolili pakinuć list sabie…
Usie 40 dzion u «amierykancy» ja chavała list Haŭła pad matracam.I kali było asabliva ciažka — dastavała i čytała. Znoŭ i znoŭ. Ja vyvučyła jaho na pamiać, jak i «Ojča naš».
«Darahija siabry!
Ja šlu vam maju sardečnuju padtrymku ŭ vašaj pieradvybarčaj baraćbie. Ja b chacieŭ vas zapeŭnić, što ja i maje siabry ŭ dumkach z vami i, niahledziačy na vyniki prezidenckich vybaraŭ — my ŭsie, napeŭna, možam pradbačyć hetyja vyniki — my nie pierastaniem padtrymlivać Biełaruś u jaje imknieńni być siabram Jeŭrasajuza. Svaboda hetaha vartaja, navat kali vynik nie budzie imhniennym. My čakajem ad urada Biełarusi taho ž, čaho čakajem ad luboha ŭrada ŭ śviecie: padparadkoŭvacca mižnarodnym patrabavańniam u halinie pravoŭ čałavieka.
Ja žadaju vam usim najlepšaha, i ja ŭpeŭnieny, što vy dažyviacie da taho času, kali vaša kraina budzie svabodnaja.
Zaŭsiody vaš,
Vacłaŭ Havał».
U kancy studzienia 2011 hoda pad pahrozaj ekanamičnych sankcyj z boku Jeŭrasajuza ŭłady vyrašyli adpuścić niekalkich palitviaźniaŭ. Praŭda, kab paśla ŭsio roŭna sudzić.
Pamiataju, ja sabrała biednyja pažytki, schavała list Haŭła dalej, u stos roznych pastanovaŭ ab aryšcie i pryciahnieńni mianie da kryminalnaj adkaznaści, i vyjšła z kamiery.
Ale pierad vychadam z «amierykanki» mianie čakaŭ jašče adzin pilny «šmon». Začynili ŭ asobnaj kamiery, pierakapali ŭsie rečy, prahledzieli kožnuju papierku i, viadoma, znajšli list byłoha prezidenta Čechii. Što tut pačałosia!
U kamieru ŭbiehli tyja samyja ludzi ŭ maskach — nieviadomaje śpiecpadraździaleńnie, jakoje, jak stała viadoma paźniej, padviarhała
Daviałosia raskazać usiu historyju, paralelna adukavaŭšy ich usich u tym, chto taki Vacłaŭ Havał. Prybieh sam načalnik turmy pałkoŭnik Alaksandr Arłoŭ — čyrvony, zmokły i ŭskudłačany. Jak ža — «malavu» na volu pierachapili!
Ale ordena za pilnaść Arłovu, mabyć, tak i nie dali. Tekst choć i byŭ univiersalny, ale na zaklik kandydata ŭ prezidenty da narodnych masaŭ vidavočna nie ciahnuŭ. Skončyłasia ŭsio tym, što ja napisała tłumačalnuju na imia načalnika turmy, u jakoj znoŭ raskazała, chto taki Havał i što jon zrabiŭ dla biełaruskaha naroda.
Urešcie mianie vyvieli za varoty turmy KDB, ale list Haŭła zabrali. Napeŭna, dla praviadzieńnia aŭtaraznaŭčaj i linhvistyčnaj ekśpiertyzy…
Praź niekatory čas, užo ŭ «vysyłcy» ŭ Kobrynie, ja atrymała ad byłoha prezidenta Čechii jašče adzin list, u jakim byli takija radki:
«U hety ciažki čas my dumajem pra vas i vašych blizkich i płanujem i ŭ dalejšym źviartać uvahu mižnarodnaj supolnaści na parušeńnie asnoŭnych pravoŭ čałavieka ŭ vašaj krainie. My ŭžo doŭhi čas sprabujem uzmacnić mižnarodny cisk dziela vyzvaleńnia niespraviadliva źniavolenych, a taksama dla spynieńnia pieraśledu apazicyi… My vierym, što vaša pazicyja budzie ŭznaharodžanaja
Praź niekalki dzion mnie daviałosia biehčy ź Biełarusi. Ale hety apošni list Haŭła zaŭsiody sa mnoj. I, čytajučy jaho znoŭ i znoŭ u samyja ciažkija časy, ja vieru, jak tady, u turmie, što my budziem žyć hodna ŭ našaj cudoŭnaj krainie. Tamu što ŭ heta vieryŭ Vacłaŭ Havał…
Śpievaka z «Marafonu adzinstva» asudzili za palityku — pryhadali kamientary 2020-ha. Baranić u sud jaho chadzili siostry Hruździevy16
Kamientary