Kalandar

 Kalandar

15 sakavika 1850 h. naradziŭsia Vojsłaŭ (Vajnisłaŭ) Savič-Zabłocki, paet, pierakładčyk, publicyst i avanturyst (adzin ź jahonych pseŭdanimaŭ — Haŭryła Połacki). Vojsłaŭ Savič-Zabłocki pachodziŭ z zamožnaj panskaj siamji na Miorščynie. Baćki i svajaki byli zaniatyja asabistymi sprečkami, što tyčylisia pieradziełu majomaści, tamu chłopiec dumaŭ pra siabie sam. Skončyŭ Vilenskuju himnaziju, u jakaści volnaha słuchača naviedvaŭ lekcyi va ŭniversytetach Lajpcyha, Prahi, Strasburhu. Stvaryŭ u Pieciarburhu tavarystva «Kryvicki vazok». U 1873 h. u «Vieśniku Eŭropy» byli nadrukavanyja try jahonyja liryčnyja vieršy, da jakich dadavaŭsia artykuł, u jakim kazałasia pra staražytnaść biełaruskaj movy i dakazvałasia nieabchodnaść jejnaj litaraturnaj raspracoŭki. Publicystyka i praca ŭ žanry satyry pryviali da taho, što ŭ 1875 h. Savič-Zabłocki vymušany byŭ pakinuć Rasiejskuju imperyju. Žyŭ u Francyi, Švecyi, Niamieččynie, Aŭstra-Vuhorščynie, Ehipcie, supracoŭničaŭ z tamtejšymi peryjadyčnymi vydańniami. Hrošaŭ katastrafična brakavała, chapaŭsia za lubuju žurnalisckuju pracu, ale zaŭždy znachodziŭ čas dla litaraturnych i histaryčnych tvoraŭ na biełaruskuju tematyku. U 1887 h. Savič-Zabłocki žyŭ u Bruseli, dzie sutyknuŭsia z strašennaj biednaściu, ciarpieńniu pryjšoŭ kaniec, i jon źviarnuŭsia da carskaha ŭradu, kab dazvolili viarnucca na Radzimu. Savič-Zabłocki viarnuŭsia ŭ Biełaruś, ale tak i nia zmoh uładkavać svajo žyćcio.

16 sakavika 1900 h. u Maskvie naradziŭsia kinarežyser Uładzimier Korš-Sablin, tvorčaść jakoha nierazryŭna źviazanaja ź Biełarusiaj. Pracu ŭ kiniematohrafie pačaŭ u 1926 h, pracujučy razam ź Jurjem Taryčam. Korš-Sablin źniaŭ pieršy hukavy biełaruski film «Pieršy ŭzvod» (1933). Filmy, źniatyja pry kancy 20-ch i na pačatku 30-ch h. adlustroŭvali typovaje tahačasnaje savieckaje žyćcio ź jahonymi prablemami, turbotami. Naprykład u filmie «Załatyja ahni» raspaviadajecca pra budaŭnictva pieršaj u Biełarusi elektrastancyi, i razam z tym vyrazny padzieł hierojaŭ na śviadomych i nieśviadomych, «česnych i niačesnych». Da taho ž u siužet filma arhanična ŭplecienaja modnaja na toj čas tema škodnictva. Uładzimier Korš-Sablin źjaŭlajecca aŭtaram filmaŭ «Čyrvonaje liście», «Maskva-Hienuja», «Kanstancin Zasłonaŭ», «Pieršyja vyprabavańni» (apošni film pa matyvach trylohii «Na rostaniach» Jakuba Kołasa). Film za filmam režyser udaskanalvaŭ svajo majsterstva ŭ ramkach sacyjalistyčnaha realizmu.

19 sakavika 1800 h. na Antokali ŭ Vilni naradziŭsia Vosip Siankoŭski, čałaviek nadzvyčaj cikavaha losu. Vučyŭsia ŭ Vilenskim universytecie, dzie pad upłyvam Laleviela, Śniadeckaha, Hrodeka zachapiŭsia historyjaj i aryjentalistykaj. U dvaccacihadovym vieku Vosip Siankoŭski ździejśniŭ padarožža na Blizki Uschod (Turcyja, Ehipet, Syryja). Viedaŭ niekalki movaŭ: anhielskuju, arabskuju, baskskuju, iślandzkuju, italjanskuju, niamieckuju, tureckuju, farsi, francuskuju. U 1822 h. zaniaŭ pasadu vykładčyka na katedry arabskaj i tureckaj słaviesnaści ŭ Pieciarburskim universytecie, i jahonyja lekcyi karystalisia niečuvanym pośpiecham. Adnak potym adyšoŭ ad vykładčyckaj dziejnaści i zaniaŭsia žurnalistykaj, zbliziŭsia z Bułharynam i Hrečam, pracujučy ŭ časopisie «Paŭnočnaja pčała», pisaŭ apovieści, ramany pad pseŭdanimam Baron Brambeŭs. Siankoŭski zasnavaŭ časopis «Biblijateka dla čytańnia», staŭsia pieršym vydaŭcom u Rasiei, chto ŭvioŭ ćviorduju paarkušnuju apłatu za pracu. U 50-ch hadach, pry kancy žyćcia, Siankoŭski niečakana pakinuŭ žurnalistyku i zaniaŭsia astranomijaj, muzykaj i zusim kvołaj tady jašče fatahrafijaj.

20 sakavika 1925 h. pamior były ministar zamiežnych spravaŭ Brytanii, łord Kierzan. Na Paryskaj mirnaj kanferencyi ŭ 1919 h. jon prapanavaŭ ustalavać časovuju miažu Polščy (atrymała nazvu Linija Kierzana). Zhodna ź joj miaža Polščy musiła prachodzić na zachad ad Horadni i Brest-Litoŭsku (pa linii Łomža—Mižrečča-Padlaskaje—Vładava) i dalej na poŭdzień. Uletku 1920 h., padčas nastupu savieckich vojskaŭ na Varšavu łord Kierzan vystupiŭ ź inicyjatyvaj mirnaha urehulavańnia kanfliktu. Zhodna ź jahonaj prapanovaj balšavickija vojski musili spynicca za 50 km ad linii Kierzana, a polski ŭrad musiŭ pryznać jaje za svaju ŭschodniuju miažu, tym samym kanflikt musiŭ być vyčarpany. Ale saviecki ŭrad bačyŭ siabie ŭžo jak minimum u Varšavie, a palaki maryli viarnuć sabie biełaruskija ziemli, tamu ni adzin, ni druhi bok nie zachacieŭ pryznavać inicyjatyvaŭ anhielskaha ministra. Pry vyzvaleńni ad niemcaŭ savieckimi vojskami terytoryi Polščy ŭ 1944—45 h. miaža była «skarektavanaja» na karyść palakaŭ (tahačasnaha kamunistyčnaha ŭradu), kab nia kryŭdzilisia.

U 1000 h., skandynaŭskija vikinhi na svaich drakarach dabirajucca da Ameryki, tym samym zrabiŭšy heta na 492 h. raniej za Chrystafora Kalumba. Adkryćcio surovych paŭnočnych chłopcaŭ pad kiraŭnictvam Eryka Rudaha było zabyta, i pieršaadkryvalnikam Ameryki ličać usio ž Kalumba. Jahonaje imia jość paŭsiul na mapie Ameryki: Brytanskaja Kalumbija, Kalumbus, kraina Kalumbija. Zatoje naš Tadevuš Kaściuška, rodam z kosaŭskaj Mieračoŭščyny, ničoha nie adkryvaŭ, a jahonym imiem nazvana samaja vysokaja kropka Aŭstralii!

U 1900 h. amerykanski vynachodnik Braŭninh stvaryŭ revalver. Revalvier chutka ŭvajšoŭ va ŭžytak i staŭ šyroka raspaŭsiudžany. Asablivaj papularnaściu jon karystaŭsia ŭ balšavikoŭ pad čas revalucyi, hramadzianskaj vajny i ŭ Kurapatach.

Aleh Hardzijenka