Siarhiej Chareŭski. Anatol Anikiejčyk. Kupalle

Anatol Anikiejčyk. Kupalle

Savieckija dzieci, praminajučy hety bliskučy, žyvy fantan, śmiajalisia j harezili. Ichnyja surjoznyja nastaŭnicy nie mahli dać rady, saramliva ŭhladajučysia ŭ daskanałyja formy skulpturaŭ. Hety fantan paŭstaŭ u Miensku źnianacku. Dakładniej, jon paŭstaŭ u kompleksie ŭsiaho Kupałaŭskaha parku da 90-ch uhodkaŭ z dnia naradžeńnia Janki Kupały. U 1972-m. Ale heta byŭ pieršy sapraŭdny fantan (u jahonym klasyčnym, renesansavym razumieńni) u stalicy Biełarusi ŭ XX stahodździ. I druhi za ŭsiu jahonuju historyju (paśla fantanu ŭ Alaksandraŭskim skvery — chłopčyka ź lebiedziem, 1874 hodu).

U stvareńni kupałaŭskaha memaryjału-parku brali ŭdzieł mnohija plastyki j dojlidy. Razam z Anikiejčykam nad pomnikam samomu Kupału pracavali taksama Andrej Zaśpicki j Leŭ Humileŭski. Ci to vypadak, ci to los – starejšy Zaśpicki rodam z Polščy, a Humileŭski – z Maskvy. A poruč ź imi pracavali j architektary, Levin i Hradaŭ, jakija praź dziesiacihodździ ŭtvarali tvorčy tandem. Adkryćcio ansamblu Kupałaŭskaha parku z muzejem stała hrandyjoznaj padziejaj u žyćci Biełarusi i ŭsioj biełaruščyny naohuł. Paźjaŭlalisia recenzii navat u emihracyjnym druku, zbolšaha nehatyŭnyja. Maŭlaŭ, Kupała ŭ kasavarotcy dy vajskovym šyniali – nie biełarus... Ale ŭ BSSR usie ŭdzielniki hetaje supolnaje tvorčaści atrymali Dziaržaŭnuju premiju 1974 hodu.

A voś ža fantan sa skulpturami, jaki nazyvajuć u encyklapedyjach to «Kupalle», to «Vianok», to «Kupalinki» — heta plon adnaho Anikiejčyka. Dźvie piekna, hracyjozna vyhnutyja aholenyja dziavočyja postaci pry vadzie. Adna płaŭna zdymaje z hałavy vianok. Druhaja, paŭležačy, spuskaje vianok u vadu. Naturalna, jany nia «kidajuć» vianki ŭ vadu, a mienavita puskajuć ich. Hetkimi ž naturalnymi, zhrabnymi ruchami, jak naturalna ciače sama vada, jakaja strumienić nia tolki z hranitnaha cyrku fantannaha bardziuru, ale j, cišej, z-pad samich bronzavych viankoŭ. Niesupynna lijučysia, płaŭny abrys, achoplivajučy formy, pieradaje im ruch i, razam z tym, adasablaje ŭ prastory. Ružovy hranit fantanu j ciomnaja bronza macicovych skulpturaŭ u blasku viečarovych lichtaroŭ, u pyrskach vady, u zasieni prysadaŭ stvarajuć u hetym cichim kucie parka asablivaje, ciopłaje pačućcio.

Sama tema Kupalla, dobra pryzabytaja ŭ Biełarusi pačatku 70-ch, ažyła zusim novym sensam. Ci sprakaviečnym?... Dalokim ad erzacna-falklornaha ŭsprymańnia. Anikiejčyk jašče ŭ 67-m źviartaŭsia da kupalskaje temy ŭ stankavaj kampazycyi «Paparać-kvietka». A voś ža svaim «Kupallem» jon viarnuŭ mienčukam toj, sapraŭdny, eratyčny źmiest staradaŭniaje biełaruskaje tradycyi.

Dziaŭčyny pry vadzie puskajuć vianki. Spadziejučysia na sustreču z kachańniem. Eratyzmam prasiaknutaja hetaja kampazycyja naskroź. Jaje ciažka było schavać navat u kupałaŭskuju jubilejnuju abhortku. Bo heta byŭ pieršy tvor eratyčnaha mastactva ŭ žanry manumentalizmu ŭ XX stahodździ. Tonkija rytmy, jakija naskroź prasiakajuć formy kampazycyi, źvivy zamknionaha dakładnaha abrysu padparadkavanyja cełasnaj architektonicy ciełaŭ. Ciełaŭ pruhkich i hnutkich, uraŭnavažanych rytmami masaŭ vałasoŭ, što strumieniać nad vadoju niby biazvažka. Majstar pieraadoleŭ materyjał. Ciažkuju bronzu. I jana zaśpiavała hetak, jak chacieŭ jon.

Paralelna z hetaj kampazycyjaj, u tym 1972 hodzie, Anikiejčyk pracavaŭ jašče nad adnoj, hetaksama chutčej eratyčnaha źmiestu — «Junactva», što była trapna źmieščanaja ŭ skvery la kaściołu Śviatych Symona j Aleny. Tam taksama vyjaŭlenyja aholenyja postaci dziaŭčyny j dzieciuka, što lohka j naturalna imknuć sroź vadzianyja strumiani, ščyra j adkryta padstaŭlajučy svaje cieły nasustrač adzin adnamu. Kali b daviałosia tłumačyć panujučy mastacki metad u krainie sacyjalistyčnaha realizmu, hetyja tvory dla prykładu nie nadalisia b. Prosta nia vierycca, što hety ž samy majstar stvaraŭ całkam savieckija manumenty Hastełu la Radaškavič ci «Praryŭ» pad Ušačami.

Stylistyčna kampazycyja «Kupalle» zbližaje tvorčaść Anikiejčyka z kštałtam Arystyda Majola. Francuski plastyk, jaki admoviŭsia ad vybaru składanych siužetaŭ i zasiarodziŭsia całkam na vobrazie žančyny, poŭnaj zdaroŭja, supakajeńnia duchu j čystaje pieknaści, hetaksama stvaraŭ ščylnyja, tonka niuansavanyja rytmam, prostyja kampazycyi. Majol paźbiahaŭ mocnych, dramatyčnych ruchaŭ, rezkich razharotaŭ, jon šanavaŭ spakoj i harmoniju. Jahonyja prasiaknutyja vysakarodztvam manumentalnyja vobrazy, navat u drobnaj plastycy, stali ŭzoram i dla biełaruskaha skulptara. Hetaksama i ŭ Majola bolšaja častka tych žanočych vobrazaŭ była pryznačanaja dla płeneru, dla carstva flory j vady. Biełarus staŭ dobrym vučniem francuza...

Hetaja fantannaja kampazycyja akreśliła miažu ŭ historyi biełaruskaje skulptury, padzialiŭšy jaje na poststalinski, suvora-realistyčny kštałt i, paśla Anikiejčykavych dziaŭčat, na ramantyčny, z prychavanym eratyzmam, kštałt aptymistyčny. Paśla kupałaŭskaha memaryjalnaha parku biełaruskaja skulptura pajšła inšym šlacham, šlacham bolšaje zacikaŭlenaści ŭ intymnych pieražyvańniach, u nacyjanalnaj ramantycy. Choć nie brakavała ŭ Anikiejčyka i rečaŭ lapidarnych i štučnych, kštałtam pomnikaŭ Frunze, Miaśnikovu, Dziaržynskamu, Leninu, naturalna, ale jany jość tolki fonam, na jakim jašče jarčej paŭstajuć jahonyja piaščotnyja hracyi – kupalinki...

Z samim Kupałam u Anikiejčyka hetaksama nia skłałasia. Jahonyja pomniki dy biusty paetu, ci to ŭ Araŭ-parku ŭ Ńju-Jorku, ci to ŭ Laŭkach, nie prajmajuć... Navat kali jon sprabuje dadać trahiedyjnaści kupałaŭskaj postaci, heta hledzicca nienaturalna. Chiba adno nadmahille paeta jamu ŭdałosia. Badaj, ad jasnaści zadačy. Ale ani pryŭłaščvańnie Anikiejčykam Kupały, u asobie jakoha jon hetak i nie razabraŭsia (a ci razabraŭsia chto inšy?), ani vidavočny emacyjny pierabor u kampazycyi «Praryvu», nie zaćmili jahonaha žyvoha j pačućciovaha «Kupalla»...

A biełaruskija dzieci, chitra śmiejučysia j pyrskajučysia vadoju fantana, atrymlivajuć ci nia pieršy ŭ svaim žyćci namacvalny j vidavočny ŭrok čystaha charastva. Jak i ichnyja nastaŭnicy...

Siarhiej Chareŭski

Anatol Anikiejčyk (1932, Barysaŭ — 1997, Miensk) skulptar, nastaŭnik. Narodny mastak BSSR z 1972 hodu. Skončyŭ Biełaruski teatralna-mastacki instytut, dzie vučyŭsia ŭ Hlebava i Biembiela. Ad 1978 hodu zahadčyk katedry skulptury tamsama.