Maksim Juhoŭ.  Fabryka nianaviści

Maksim Juhoŭ

 Fabryka nianaviści

Technalohii manipulacyjaŭ hramadzkaj śviadomaściu na Biełaruskim telebačańni

Jarasłaŭ Hašak

Adbor samaj važnaj infarmacyi i jejnaja padača — adna z hałoŭnych zadačaŭ SMI, što, biezumoŭna, adkryvaje šyrokija mahčymaści dla manipulavańnia masavaj śviadomaściu. Najbolš adkryta SMI demanstrujuć svaje manipulacyjnyja mahčymaści ŭ časie vybarnych kampanijaŭ. Toje, što niemahčyma davieści aŭdytoryi na ŭzroŭni razumnych razvažańniaŭ, možna ŭkaranić u śviadomaść hledača pry dapamozie kambinacyi karcinak, jakija lohka zapaminajucca. Hladač nazaŭsiody zapaminaje bujnyja plany, kali telebačańnie tyražuje ich dva miesiacy zapar. “Vobraz” zastajecca ŭ śviadomaści lepš, čym słovy. I jon časta padmanvaje. Filozaf Merab Mamardašvili kazaŭ: “Kali my prybirajem karcinki z našaj padśviadomaści, my pačynajem myślić”.

Paŭtor infarmacyi

Ličycca, što praz 30 chvilinaŭ aŭdytoryja pamiataje tolki 60% infarmacyi. Pry kancy dnia ŭ pamiaci zastajecca 40%, a pry kancy tydnia — 10%. Tamu, kali paŭtarać paviedamleńnie dastatkova časta (“Narod i partyja adzinyja”), jano z časam umacujecca ŭ masavaj śviadomaści, navat kali čałaviek ad pačatku ź im nia zhodny — tolki mienšaść ludziej maje zdolnaść da paśladoŭnaha racyjanalnaha krytyčnaha myśleńnia. Na ŭžyvańni paŭtoru i pierakanańnia budujecca metad stvareńnia palityčnych mitaŭ, sutnaść jakoha ŭ planamiernym i metadyčnym paŭtory vielmi sproščanych lozunhaŭ i acenak.

Na BT metad prostaha paŭtoru infarmacyi na praciahu adnoj pieradačy jaskrava demanstruje prahrama Jaŭhiena Novikava “Pravy čałavieka: pohlad u śviet”. Adnu z prahramaŭ (5 sakavika) Novikaŭ pačaŭ tak: “Odin iz moich vypuskov połučił mieždunarodnyj riezonans. Ja k etomu był hotov”. “Mižnarodny rezanans” byŭ u tym, što baŭharskamu pasłu ŭ Biełarusi nie spadabałasia infarmacyja pra parušeńni pravoŭ čałavieka ŭ Baŭharyi, padadzienaja ŭ adnym z vypuskaŭ pieradačy. U prahramie ad 5 sakavika Novikaŭ začytvaŭ svaje zajavy pasłu Baŭharyi ŭ Biełarusi j Prezydentu Baŭharyi. Tekst hetych zajavaŭ całkam supadaŭ, to bok Novikaŭ dva razy čytaŭ adno i toje — z adnolkavymi ŭstaŭkami, cytatami i kadrami, jakija supravadžali hety ŭrok pa technicy čytańnia. Zvyčajna ŭ prahramach BT paŭtarajucca nie kankretnyja słovy, a ahulnyja ŭstanoŭki: tak zvanaja biełaruskaja demakratyčnaja apazycyja, jakuju składajuć, u asnoŭnym, sektanty, psychična chvoryja i pradstaŭniki seksualnych mienšaściaŭ (usie jany adnačasova źjaŭlajucca nacystami), rehularna atrymlivaje vializnyja sumy dalaraŭ z ZŠA, dzie specyjalna dla Biełarusi rychtujuć prahramu pad nazvaj “Kiravańnie kanfliktam nizkaj intensiŭnaści”, ažyćciavić jakuju dapamahaje padkantrolnaja apazycyi presa dy litaraturnyja palicai Vasil Bykaŭ i Śviatłana Aleksijevič, a taksama prafsajuzny bos Hančaryk, što prymknuŭ da ich (takaja sutnaść adnaje z prapahandysckich schiemaŭ, jakuju pravodziać u žyćcio prahramy BT).

Chłuśnia, zamaskavanaja pad praŭdu

Inšy sposab kiravańnia śviadomaściu ludziej — manipulacyja faktami.

Jaŭhien Novikaŭ u vypusku “Pravy čałavieka…” za 26 sakavika havaryŭ pra vypadki parušeńnia pravoŭ čałavieka ŭ ZŠA, znojdzienyja im u dakładzie “Mižnarodnaj Amnistyi”. I voś jon čytaje podpis pad adnym z fatazdymkaŭ: “Zamiestitieli šierifa stojat na stražie v Sient-Pitierśbierhie, Fłorida, pośle buntov, vyzvannych śmierťju čiornoho podrostka Tavrona Łuisa v oktiabrie 1996 h. Tavron Łuis był zastrielen dvumia biełymi policiejskimi pośle toho, kak on był ostanovlen za prievyšienije skorosti i otkazałsia opustiť okno. Jeho śmierť posłužiła pričinoj dvuchdniev-dvuchniedielnych buntov sriedi čiornoho nasielenija horoda”. Mianie adrazu zacikaviła, čamu jon źbiŭsia ŭ słovie “dvuchniedielnych”. Ja pastaviŭ stop-kadr i ŭbačyŭ, što tam napisana: “Jeho śmierť posłužiła pričinoj dvuchdnievnych buntov sriedi čiornoho nasielenija horoda”. Navošta Novikaŭ nakinuŭ niaisnyja dvanaccać dzion?

Dalej idzie historyja niejkaha emihranta z Haici: “...v bruklinskom policiejskom učastkie odin iz policiejskich jakoby zabił jemu v zadnij prochod ručku ot płunžiera”. Vas nie biantežyć słova “iakoby”? Było heta na samaj spravie ci nie było? Novikaŭ prydumlaje takoje tłumačeńnie: “Pierievodčik v podpisi pod fotohrafijej vstavił słovo “iakoby”. Jakoby zabili jemu etu štuku tuda, no možiet byť, i nie zabili. Možiet byť, on sam na niejo sieł. No, na samom diele, słovo “iakoby” vstavleno pierievodčikom dla nas s vami, čtoby choť niemnožko, no vyzvať u nas somnienija v dostoviernosti takoho košmara”.

Navošta Novikaŭ stolki ŭvahi nadaje hetamu “byccam by”? Adkaz prosty: u advarotnym vypadku zrobicca vidavočnym, što ŭsia pieradača vysmaktanaja z palca, što ŭsie padadzienyja fakty ci to byli, ci to nie byli, i nikoli nie atrymajecca toj vyvad, jaki zrabiŭ Novikaŭ: “Eto ot nas oni triebujut sobludienija prav čiełovieka i zakonov diemokratii, a u siebia tvoriat vsio, kak čiort na dušu połožit, no pri etom rasskazyvajut vsiem v mirie, kak śviato oni vieriat v Boha i po voskriesieńjam chodiat v cierkov́” (“Pravy čałavieka...”, 26 sakavika). Adnak čamu paśla hetaha Novikaŭ nie raskazaŭ pra analahičnyja vypadki ŭ Biełarusi? Čamu jon nie raskazaŭ, jak supracoŭniki milicyi zatrymali j źbili jahonaha kalehu — žurnalista BT Viačasłava Arkunova? Rytaryčnyja pytańni.

Nastupnyja prykłady — z prahramy “Rezanans”. Tak, 8 krasavika Zimoŭski raskazaŭ, na jakija sumy atrymlivali kredyty žurnalisty NTV. Uspomniŭ jon i pra Alaksandra Stupnikava. U tablicy nasuprać jahonaha proźvišča my bačym na ekranie ličbu 24014 dalaraŭ. Zimoŭski kamentuje jaje jak “boleje 240 tysiač dołłarov”. Nu, moža, pamyliŭsia, z kim nie byvaje!

Kamentujučy apazycyjnaje śviatkavańnie Dnia Voli, Zimoŭski kaža: “Oppozicionnyje lidiery tak nadiejaliś, čto im udastsia sprovocirovať stołknovienija, čto dažie prihotovili v cientrie horoda avtobus dla toho, čtoby srazu na niom vyvoziť za hranicu tiech aktivistov, kotorym, jakoby, potriebujetsia političieskoje ubiežiŝie” (“Rezanans”, 25 sakavika). Cikava, jak z centru Miensku možna vyjechać za miažu, minajučy ŭsie pamiežnyja pasty, nia kažučy ŭžo pra milicejskija kardony ŭ samoj stalicy, jakich zaŭsiody chapaje na apazycyjnych akcyjach?

Apošni prykład — z prahramy Ju.Azaronka “Tajnyja spružyny palityki”. Vypusk ad 17 lutaha nazyvaŭsia “Avitaminoz” i byŭ pryśviečany dvum mitynham, što adbylisia ŭ Miensku 14 lutaha — moładzievaj akcyi apazycyi ŭ dzień śviatoha Valancina i mitynhu prafsajuzaŭ. Spačatku my ŭbačyli “hruppu ekzaltirovannych juncov”, jakija išli “vdol “stomietrovki” pod priedvoditielstvom niekojeho Sievierinca” (kadry praspektu Skaryny, na vulicy viečar, ciomna). Potym — kadry prafsajuznaha mitynhu, siarod udzielnikaŭ jakoha — “około tysiači svojeobraznych ličnostiej: pieriekočievavšije siuda so “stomietrovki”: mołodyje beenefovcy pod bieł-čyrvona-biełymi fłahami, anarchisty…” i h.d. (Na vulicy jašče śvietła). A voś ciapier adkažycie, jak možna “pieriekočievať” ź ciomnaj pary sutak u śvietłuju?!

Sensacyja
i pierabolšańnie

Kožnaja historyja pra “antyhierojaŭ” pavinna być maleńkaj sensacyjaj, u jakoj musiać prysutničać elementy prymityŭnaj čałaviečaj pryrody — samazachavańnie, luboŭ i razmnažeńnie, słavalubstva. Televizijnyja prapahandysty raskazvajuć nam pra siem'i palitykaŭ, pra ich svajakoŭ — sapraŭdnych ci prydumanych, pra ichnuju majomaść, žytło, čałaviečyja słabaści, chvaroby. Pra apošniaje davajcie padrabiaźniej. 24 sakavika ŭ prahramie Ju.Kazijatki “Panarama analityčnaja” dziavočy hołas paviedamlaje nam, što “vožd́ “Mołodoho fronta” Paša Sievieriniec davno i tiažieło bolen. Simptomy etoj boleźni: hołovokružienije, čuvstvo oniemienija, pieriepady davlenija, obmoroki i, čto charaktierno, vłažnosť v rukach”. Adkul źviestki i da čaho jany — nam nia kažuć, zatoje ŭ hety momant na ekranie źjaŭlajecca fatazdymak, na jakim nacysty cisnuć adzin adnamu ruki. A dalej idzie prostaje chamstva: “Pravda, členy “Mołodoho fronta”, skorieje vsieho, lišieny briezhlivosti i lehko tierpiat, kohda potnyje ruki voždia trieplut ich po barchatistym ŝiočkam i druhim miestam”.

Apytańni jak srodak palityčnaha cisku

Na pieršym etapie luboj pieradvybarnaj kampanii apytańni mohuć vykarystoŭvacca jak taktyčny srodak apieradžeńnia padziejaŭ. Apytańni nia tolki stvarajuć fenomen kandydata, ale j vyznačajuć praviły hulni dla žurnalistaŭ. Z dapamohaj spasyłak na sfabrykavanyja apytańni hramadzkaj dumki ci inšyja fakty možna pierakanać hramadzianaŭ u padtrymcy bolšaściu hramadztva pažadanaj dla manipulataraŭ palityčnaj pazycyi i dabicca jejnaj pieramohi.

Tut znoŭ vyznačyłasia prahrama “Rezanans”. U vypusku 18 lutaha 2001 h. A.Zimoŭski ahučyŭ vyniki apytańnia hramadzkaj dumki, jakoje byccam by pravodziŭ Mižnarodny instytut palityčnych daśledavańniaŭ. Adnak paśla hetaj pieradačy Rada instytutu pryniała specyjalnuju zajavu, u jakoj havorycca, što “instytut nie pravodzić sacyjalahičnych apytańniaŭ, nie padtrymlivaje nijakich adnosinaŭ z prahramaj “Rezanans” i nie niasie nijakaj adkaznaści za ahučanuju ŭ prahramie infarmacyju”. Kali ž žurnalisty źviazalisia ź Zimoŭskim, kab razabracca ŭ sytuacyi, jon svoj punkt pohladu na hetuju zajavu vykazvać admoviŭsia, spasłaŭšysia na toje, što “nikomu ničoha tłumačyć nie pavinien” (“BDH” ad 22 lutaha). U toj samaj pieradačy byli ahučanyja j vyniki niejkaha “obŝienacionalnoho monitorinha”. Kab paŭdzielničać u takim apytańni, treba “zvoniť po tielefonam v Minskie”. Heta sapraŭdy novaje słova ŭ sacyjalohii! Užo nia treba nikudy chadzić, nikoha šukać — respandenty sami znojduć. A jakaja vybarka!

A voś pytańnie henaha “apytańnia”: “Na vaš vzhlad, kakuju istinnuju ciel prieśledujet Zapad i rukovodimaja im oppozicija, sozdavaja opłačivajemyje iz-za rubieža hruppy niezakonnych nabludatielej za priedstojaŝimi priezidientskimi vyborami?”. Nivodnaja surjoznaja sacyjalahičnaja słužba nikoli takoha pytańnia nie zadaść, bo samoje pytańnie ŭžo ŭtrymlivaje adkaz. Nia mienš cikavy i adkaz, jaki nibyta sabraŭ 60% hałasoŭ: “Publičnoje dosročnoje objavlenije falsificirovannych itohov vyborov, čtoby nie dopustiť izbranija priezidienta, kotoroho poddierživajet bolšinstvo iźbiratielej. Povtorienije juhosłavskoho varianta” (“Rezanans”, 15 krasavika).

Naviazvańnie stereatypaŭ

Pad stereatypam razumiejuć usprymańnie ludźmi jakoj-niebudź źjavy ci postaci ŭ sproščanym, schiematyzavanym vyhladzie. Kali SMI apelujuć da paniatkaŭ kštałtu “muryn”, “habrej”, “kamunist”, “novy ruski”, jany majuć na ŭvazie nie kankretnaha čałavieka, a vobraz, ź jakim asacyjujecca hetaje razumieńnie ŭ śviadomaści ludziej i na jaki ŭ ich užo vypracavałasia peŭnaja reakcyja. Čałaviek hladzić na ekran i nie zadumvajecca, čamu jamu niepryjemny toj ci inšy persanaž palityčnaha spektaklu. Kali z tydnia ŭ tydzień kazać, što palityk — stary, niepryvabny, ni na što nia zdolny, jon, narešcie, pierastanie vyklikać sympatyi bolšaści ludziej.

Na BT hety pryjom možna prasačyć u charaktarystykach, jakija dajucca ŭdzielnikam apazycyjnych akcyjaŭ. Voś niekalki prykładaŭ: “...psichičieski nie sovsiem zdorovyje ludi — zavsiehdatai takich mieroprijatij — byli zadieržany” (“Rezanans”, 25 sakavika — repartaž Ju.Prakopava pra “Dzień Voli”); “kučka dieboširov i provokatorov” (tamsama). “Tak nazyvajemyj Dień Voli javił soboj hadkoje zrieliŝie. A čto jeŝio moh prodiemonstrirovať biełorusskij političieskij idiotizm na pominkach po sobstviennoj mołodosti?” (“Rezanans”, 25 sakavika, A.Zimoŭski). A voś cytata z prahramy “Pravy čałavieka...”: “Posmotritie na Bieriezovskoho, Husinskoho, Vińnikovu, Pupiejko iz “Pušie”, dažie na Poźniaka s Aleksijevič — tiechnołohii priedatielstva našieho naroda u nich odni i tie žie” (“Pravy čałavieka...”, 26 lutaha).

Padmiena imionaŭ,
abo naklejvańnie jarłykoŭ

Paraŭnańnie apazycyjnych lideraŭ z nacystami na BT zusim nia novaje. Možna zhadać prykład z prahramy “Panarama” Ju.Kazijatki, kali prosta pasiarod raskazu pra “potnyje ruki Paši Sievierinca” raptam uźnik fatazdymak z nacystami. Nia mienš zahadkavym byŭ i dalejšy kamentar viadučaha: “Kak i šief “Hitleriuhienda”, nyniešnije voždi “Mołodoho fronta”, pochožie, skłonny ispoviedovať princip: kak NSDAP stała jedinstviennoj partijej, tak i “Hitleriuhiend” dołžien stať jedinstviennoj mołodiožnoj orhanizacijej” (“Panarama analityčnaja”, 24 sakavika). Sensu ŭ frazie niama nijakaha, ale ŭ padśviadomaści hledača “Małady front” i “Hitleriuhiend” akazvajucca źviazanyja.

A z prahramy “Rezanans” za 18 sakavika my daviedvajemsia, što ŭsie asnoŭnyja pretendenty na rolu adzinaha kandydata ad apazycyi — nacyjanalisty. Tak, Pavał Kazłoŭski byccam by pravodziŭ etničnyja čystki (jakoje modnaje i hučnaje słova! Jak pierakanaŭča hučyć!) u armii, kali byŭ ministram abarony, i z-za rasiejskich proźviščaŭ zvolniŭ A.Kvašnina (zaraz uznačalvaje Hienštab RF) i H.Špaka (zaraz uznačalvaje PDV RF). Nie zusim zrazumieła tolki, čamu Špak — heta rasiejskaje proźvišča.

Siamion Domaš, pavodle Zimoŭskaha, na adnoj z sustreč z nasielnictvam byccam by skazaŭ: “otvieču na vopros, jeśli napišietie po-biełorusski”. Dakazvać advarotnaje ŭ sudzie niemahčyma. Padkantrolnyja ŭładzie sudy nie prymajuć pazovaŭ suprać BT, bo “zapisaŭ pieradačaŭ Zimoŭskaha i kampanii niama ŭ najaŭnaści”. Miž tym nijakaj hramadzkaje kamisii pa etycy, jakaja b ažyćciaŭlała manitorynh BT, nie isnuje. Biespakaranaść!

Lider FPB Hančaryk — “biełokuraja biestija” — naahuł akazvajecca na BT “nieviadoma jakoj nacyjanalnaści”. “Čto on napišiet v piatoj hrafie?” — pytajecca ŭ nas aŭtar siužetu. Dalej — znoŭ zvyčajnaje chamstva: “A jeśli u nich s Polevikovoj vdruh…? Kiem po nacionalnosti budiet eto ditia fiedieracii?” (Palevikova — lider žanočaj partyi “Nadzieja” i kiraŭnička Hančarykavaha štabu).

A Michaił Čyhir “słužił niemcam v kakoj-to firmie”. (Majecca na ŭvazie, što Čyhir pracavaŭ u maskoŭskim pradstaŭnictvie niamieckaha kancernu. Ale słova “niemiec” tut zusim nie vypadkovaje.)

U nastupnym siužecie apazycyju paraŭnoŭvajuć z sarančoj i robicca heta na fonie kadraŭ mitynhaŭ pačatku 90-ch, jakija pieramiažoŭvajucca kadrami nacysckaj chroniki.

A ŭ prahramie litaraturna-dramatyčnaj redakcyi “Tajnyja spružyny palityki”, raspaviadajučy pra kalabaracyjanistaŭ, što supracoŭničali z fašystami, nam čamuści pakazvajuć Šuškieviča, Chadyku, Hančaryka (“Tajnyja spružyny”, 3 sakavika).

Śćviardžeńnie

Hiustaŭ Lobon, zasnavalnik sacyjalnaj psychalohii, kazaŭ: “Čym karaciejšaje śćviardžeńnie, čym bolš jano pazbaŭlena niejkaj dokaznaści, tym bolšy jano maje ŭpłyŭ na natoŭp”. SMI časta addajuć pieravahu hołym śćviardžeńniam u padtrymku svajho tezysu, zamiest sprečki, abmiažoŭvajučy tym samym pluralizm dumak.

Cytata z prahramy Jaŭhiena Novikava: “Odin iz takich nu očień krupnych biełorusskich diemokratičieskich diejatielej zajavlał na ich mitinhie: “Nam treba tak adpracavać hety hod, kab paŭtaryć scenaryj Juhasłavii. Učora — Białhrad, zaŭtra — Miensk”. On provozhłasił etu rieċ imienno pośle bombardirovki Juhosłavii kryłatymi rakietami NATO. No jeŝio, zamieťtie (nikto nie chočiet etoho zamietiť), on zajavił eto pośle vozvraŝienija iz Sojedinionnych Štatov” (“Pravy čałavieka…”, 19 sakavika). Vam cikava, chto hety dziejač? Novikaŭ adkazu nie daje.

U prahramie 26 lutaha aŭtar skazaŭ pra biełaruskich demakrataŭ: “Ja priedctavlaju, čto oni vytvoriat s našiej stranoj, jeśli kto-to iz nich diejstvitielno staniet priezidientom” (“Pravy čałavieka…”, 26 lutaha). Takaja sabie “prezumpcyja vinavataści”, choć ty i nie abirajsia, — usio roŭna ŭžo viadoma, što budzieš rabić z krainaj. Hetym u śviadomaść ludziej ukaraniajecca dumka: “Nia treba nam ich vybirać, jany ŭsio adno ničoha dobraha nia zrobiać”. Voś jašče niekalki cytataŭ na hetuju temu: “Usilivajetsia aktivnosť tak nazyvajemoj diemoppozicii i pročich, žiełajuŝich poruliť hosudarstvom” (“Tajnyja spružyny...”, 17 lutaha); “pod bieł-čyrvona-biełym ściaham i beneefovskoj “Pahoniej” načinajut kučkovaťsia tie, kto vidit v priedstojaŝich vyborach svoj poślednij šans dorvaťsia do vłasti, v kotoroj oni užie byli i ispytanije kotoroj v svojo vriemia nie vydieržali”. U hety čas nam pakazvajuć Viačorku, Hančaryka, jakija nikoli va ŭładzie nie byli (“Tajnyja spružyny...”, 3 sakavika).

Zimoŭski raskryŭ nam vočy na niekatoryja padrabiaznaści Dnia Voli: “Po niekotorym dannym, samyje aktivnyje učastniki akcii byli snabžieny mietalličieskimi pruťjami i zatočkami” (“Rezanans”, 25 sakavika). Dzie dokazy? Dzie prenty? A, hladač nie spytajecca... Bo čałaviek schilny vieryć tamu, što bačyć.

Paŭpraŭda

Hety sposab užyvajecca SMI dla taho, kab vyklikać davier u aŭdytoryi. Jon zaklučajecca ŭ abjektyŭnym i padrabiaznym aśviatleńni kankretnych, małaznačnych drobiaziaŭ i zamoŭčvańni bolš važnych faktaŭ abo ŭ ahulnaj iłžyvaj interpretacyi padziejaŭ. Niejki fakt sapraŭdy moža isnavać, ale na jaho asnovie robiacca iłžyvyja kamentary i zaklučeńni.

Tak, A.Zimoŭski vyłučaje z artykułu Zianona Paźniaka “Ameryka dla amerykancaŭ” (“Narodnaja vola” za 14 sakavika) cytatu “Biełaruś dla biełarusaŭ”, paraŭnoŭvaje jaje ź lozunham fašysckaj Niamieččyny — “Niamieččyna dla niemcaŭ” — i kaža, što heta “łozunh, pod kotorym sobirajutsia vydvihať jedinoho oppozicionnoho kandidata”. Heta vidavočnaja chłuśnia, nichto pad takim lozunham nikoli nie vyłučaŭ adzinaha kandydata ad apazycyi.

Hanna Lilenka, znoŭ-tki hruntujučysia na adnoj frazie, raskazvaje nam byccam by pra asnoŭnyja tezy artykułu: “…političieskaja prohramma jedinoho oppozicionnoho kandidata v toj jejo časti, kotoraja kasajetsia nacionalnoho voprosa… (znoŭ chłuśnia — nijakaha dačynieńnia hetaja prahrama da adzinaha kandydata nia maje) — eto nabor zakonodatielnych usłovij: hraždanskije prava dołžny byť priedostavleny tolko licam biełorusskoho etničieskoho proischoždienija; pravo hołosa imiejut liš hraždanie — etničieskije biełorusy; vsie hosudarstviennyje, nacionalnyje i municipalnyje dołžnosti mohut zanimaťsia liš hraždanami — etničieskimi biełorusami; vsie niebiełorusy, vjechavšije v RB pośle provozhłašienija Diekłaracii o hosudarstviennom suvierienitietie 1991 h., dołžny byť niemiedlenno vysłany za priedieły strany” (“Rezanans”, 18 sakavika). Cikava źviarnucca da “pieršakrynicaŭ” — da artykułu Paźniaka. Voś taja cytata, voś cytata, ź jakoj byli zroblenyja ŭsie hetyja vysnovy: “Kaliś amerykancy, zmahajučysia z Anhlijaj za svaju niezaležnaść, napisali na svaim ściahu nieśmiarotnyja słovy: “Ameryka dla amerykancaŭ”. I heta dapamahło: siahońnia Ameryka volnaja. Pavinny pajści i my pa jaje śladoch i napisać ahnistymi runami na svaim ściahu: “Biełaruś dla biełarusaŭ”. Heta słovy Janki Zdolnika — nastaŭnika z pjesy Janki Kupały “Tutejšyja” (1922)”. (Z.Paźniak “Ameryka dla amerykancaŭ”, “Narodnaja vola” ad 14 sakavika).

Toj samy Zimoŭski, zakranajučy prablemu źniknieńnia ŭ Biełarusi palitykaŭ i žurnalistaŭ, raskazvaje nam pra “isčieznovienije poeta Nieklajeva, a potom jeho pojavlenije to v Polšie, to v Minskie” (“Rezanans”, 1 krasavika). Niaklajeŭ sapraŭdy paprasiŭ u svoj čas palityčnaha prytułku ŭ Polščy, ale ž jon nikoli nikudy nie źnikaŭ! Miž tym dumka hledaču pryščeplenaja: “Voś Niaklajeŭ źnik, a potym źjaviŭsia, značycca i inšyja znojducca”.

Aśmiejvańnie

Niebiaśpieka hetaha metadu ŭ tym, što kali prostaja krytyka i nehatyŭnaje ŭździejańnie blakujecca psychalahičnymi barjerami, dyk uździejańnie ŭ humarystyčnaj formie rezka źnižaje abaronnyja reakcyi asoby.

Pieršaje miesca tut naležyć znoŭ A.Zimoŭskamu. 1 krasavika, u Dzień durnia, jahonaja tvorčaja fantazija razyhrałasia jak nikoli. Pakidaju ŭsie cytaty biez kamentaroŭ.

“U hienierała Kozłovskoho shorieła dača s bibliotiekoj. Po śvidietielstvu požarnych, pohibli obie knihi, odnu iz nich połkovodiec dažie nie uśpieł raskrasiť.”

“V osobniakie Siemiona Domaša na trieťjem urovnie podziemnoho haraža obnaružien v połurazobrannom sostojanii słužiebnyj “Miersiedies” byvšieho prieḿjera Čihiria. Michaił Čihiŕ zajavił, čto etot fakt napriamuju śviazan s poiskami oppozicijej jedinoho kandidata. A Julija Čihiŕ, kak siemiejnyj jurist, uśpieła naviestiť samoho S.Domaša, čtoby vručiť jemu poviestku v sud. Siejčas Domaš hotovit vstriečnyj isk s triebovanijem voźmiestiť jemu uŝierb za očki, raźbityje v chodie dosudiebnoho raźbiratielstva s madam Čihiŕ.”

“Vładimir Hončarik namierien opublikovať v skorom vriemieni svoi miemuary. Tam jesť lubopytnyje stročki ob otnošienijach… s kollehami po fiedieracii: “Valentina nieskolko raz prichodiła na rabotu so svoim synom, i odnaždy ja vdruh poniał, čto malčik nravitsia mnie bolšie mamy”.” (“Rezanans”, 1 krasavika).

Usio heta prahučała ŭ Dzień durnia i źjaŭlajecca žartam. Ale Zimoŭski pavinien byŭ niejak paznačyć heta, a jon hetaha nie zrabiŭ i my ŭspryniali jahonyja słovy jak praŭdzivyja. Značyć Zimoŭski parušyŭ Zakon ab druku, bo tam niama razumieńnia “Dzień durnia”. Voś tolki chto ŭ jaho spytajecca?

Pierakonvańnie

Hety metad aryjentujecca na krytyčnuju dumku, na pieravahu dokazaŭ, faktaŭ i arhumentavanaści razvažańniaŭ, jakich patrabuje častka aŭdytoryi. Dla bolšaje pierakanalnaści infarmacyi pryciahvajucca “kampetentnyja ludzi”: palitolahi, sacyjolahi, palityki, žurnalisty. Naprykład, adnym z suaŭtaraŭ prahramy “Tajnyja spružyny palityki” źjaŭlajecca M.Siarhiejeŭ, jaki nazyvaje siabie palitolaham. Jašče adzin “ekspert” — S.Navojeŭ, siabra ŁDPB, były ahladalnik “Narodnaj voli”. Jon źjaŭlaŭsia i ŭ “Rezanansie”, i ŭ “Panaramie”, i ŭ “Padziei”. I ŭsiudy jaho pradstaŭlajuć jak “iźviestnoho oppozicionnoho publicista, niesomnienno, odnoho iz samych vysokich profieśsionałov biełorusskoj oppozicionnoj žurnalistiki”. Hladač adrazu nastrojvajecca: aha, zaraz budzie vystupać zaŭziaty apazycyjaner, pryčym nia samy apošni. A Navojeŭ ź pieradačy ŭ pieradaču paŭtaraje adno j toje samaje: “Amierikanskoje posolstvo napriamuju finansirujet pravoradikalnuju oppoziciju” i h. d. Tolki pra toje, što Navojeŭ taki samy profi ŭ žurnalistycy, jak Siarhiejeŭ — u palitalohii, nichto nia zhadvaje.

Apelacyja
da kankretnych faktaŭ
i dakumentacyi

Hety pryjom zasnavany na asablivaści psychalohii čałavieka, jaki bolš vieryć ličbam i papierkam, čym “hołym” słovam. Tak, u “Panaramie” za 31 sakavika Alena Krutalevič pakazvaje nam list, jaki napisali try žychary domu №17 pa vulicy Zasłaŭskaj, kala jakoha prachodzili “ŭdzielniki Dnia Voli”. Voś što jany pišuć: “Dvižienije kołonny miešało dvižieniju obŝiestviennoho transporta, nievozmožno było spustiťsia v stanciju mietro”. Žurnalistka nie ŭdakładniaje, što ŭ metro nielha było zajści tamu, što ŭvachod byŭ pierakryty supracoŭnikami milicyi. Jašče bolš niezrazumieły vyvad zrabiŭ paśla hetaha siužetu Kazijatka: “Sudia po musornomu šlejfu, o kotorom pišut horožanie, rievolucionnyje dienh́hi borcy s riežimom spuskajut na vodku s morožienym. To v žar, to v chołod brosajet riebiat. No nie eto stranno. Stranno, čto kivajut-to na Zapad, a kuplajuć biełaruskaje” (“Panarama analityčnaja”, 31 sakavika). Čym błytaniej i absurdniej, tym bolšaje razdražnieńnie hledača vyklikajecca. Pryčym razdražnieńnie skiravanaje nia tolki na žurnalista, a i na hierojaŭ repartažu.

Techničnyja pryjomy (“hulnia kadraŭ”)

Telebačańnie dla farmavańnia ŭ hledačoŭ nehatyŭnaha pačućcia da palitykaŭ pakazvaje ich u niepryvabnych rakursach abo robić mantaž. Užo chrestamatyjnym staŭsia prykład z kadram, na jakim sp.Viačorka češa sabie nahu (“Rezanans”, 4 sakavika) abo naviaźlivy mantaž kadraŭ pry pakazie taho, jak Iryna Chalip chvalujecca, zadajučy pytańnie Łukašenku na sustrečy jaho z žurnalistami. Jury Prakopaŭ ubačyŭ na Dni Voli plakat ź lozunham “Svabodu induistam!” i zrabiŭ vysnovu: “Razhoriačionnyje obilnym upotrieblenijem śpirtnych napitkov podrostki javno blednieli na fonie takich jarych radietielej BNR, kakimi javlajutsia krišnaity, siektanty, anarchisty, sieksualnyje mieńšinstva, inymi słovami — osnovnyje učastniki akcii”. Razdražnieńnie absurdam pačutaha hladač iznoŭ ža pieranosić na ŭsich hierojaŭ materyjału. I hladač, jasnaja reč, nia pamiataje, jak Śviatłana Dabryjanik u papiarednim siužecie kazała, što Dzień Voli śviatkavała “ahrieśsivnaja časť biełorusskoj oppozicii”. Atrymlivajecca, što ahresiŭnuju častku biełaruskaj apazycyi składajuć “kryšnaity, anarchisty i inšyja seksualnyja mienšaści”.

Na skančeńnie jašče cytata. Hiustaŭ Lobon u 1898 h. pisaŭ: “Kali my ŭvieś čas čytajem u adnoj i toj samaj hazecie, što A — poŭny niahodnik, a V — najsumlenny čałaviek, my, urešcie, sami pierakonvajemsia ŭ hetym. Viadoma, kali tolki nie čytajem pry hetym inšuju hazetu, što vykazvaje zusim supraćlehłuju dumku”. Dyk davajcie ž budziem sapraŭdy čytać jak maha bolš hazet!