Anatol Sidarevič. Vučanica i nastaŭniki

Vučanica i nastaŭniki

Ciapier hety zdymak moža ŭbačyć kožny: dastatkova ŭziać druhi tom Encyklapedyi historyi Biełarusi dy razharnuć na 279-j staroncy. Voś jany, pieršyja vypuskniki Vilenskaje biełaruskaje himnazii, sa svaimi nastaŭnikami — Franciškam Alachnovičam, Maksimam Hareckim, Antonam Łuckievičam, ks.Adamam Stankievičam dy pieršym dyrektaram VBH Michałam Kachanovičam.

Siarod vypusknikoŭ — Adolf Klimovič. Himnaziju jon skončyŭ, majučy 21 hod. A 18-hadovym chłopcam braŭ udzieł u Biełaruskaj kanferencyi 1918 h., na jakoj była stvorana Vilenskaja biełaruskaja rada. Jon trapić na vučobu ŭ Čechiju, stanie vydatnym dziejačam biełaruskaje chryścijanskaje demakratyi (“Dobry katalik”, — pisaŭ pra jaho Ŭładzimier Žyłka), a za piać dzion da śmierci Stalina jaho asudziać na stratu, i tolki śmierć viarchoŭnaha kata ŭratuje jaho ad śmierci...

I ŭsio ž nie Adolf Klimovič najbolš prasłaviŭsia siarod vypusknikoŭ. Najsłaŭniejšaju była Natalla Arsieńnieva. Praz kolki miesiacaŭ paśla vypusku Harecki, nastaŭnik biełaruskaje movy j litaratury ŭ VBH, napiša akademiku Karskamu: “Majem tolki adnu pryjemnaść, tuju, što na stranicach hazet, jakija tut vychodzili, aznačyłasia novaja, peŭnaja i spadziejnaja tałań maładoj paetesy Natalli Arsieńnievaj”.

Hazety, “iakija tut vychodzili”, — heta “Naša Niva” (u joj vučanica debiutavała) i “Naša dumka” (jaje redahavaŭ sam nastaŭnik).

Redaktar “Našaj Nivy” Anton Łuckievič taksama vykładaŭ u himnazii. Na vypusknym zdymku jon siadzić pobač z Hareckim, a za jahonaj śpinaju staić Arsieńnieva...

Jana j padumać nia moža, što praź siem miesiacaŭ jaje nastaŭnika Hareckaha kinuć u adzinočku na Łukiškach, pradjaviać dzikija abvinavačańni (naležaŭ da kampartyi, stvaraŭ tajemnyja bajavyja družyny), buduć pahražać strataj, u najlepšym razie — katarhaj, a jašče praz dva tydni vyšturchnuć u Litvu. Praŭda, Harecki vierniecca ŭ Vilniu, ale ŭrešcie jamu daviadziecca vyjechać u Saŭdepiju. A tym časam jahonaja vučanica, niadoŭha pavučyŭšysia ŭ Vilenskim universytecie imia Ściapana Batury, vyjdzie zamuž za starejšaha na vosiem hadoŭ kapitana Franciška Kušala — fanata vajskovaje słužby j biełaruskaha patryjota (za hety patryjatyzm jaho, aficera Vojska polskaha, 18 hadoŭ nie padvyšali ŭ čynie).

Viedama, žonka — jak nitka ŭ ihołcy: kudy muž, tudy i jana. Razam z mužam u 1923 h. paetka apynułasia ŭ paviatovym Słonimie. Tam jaje j znajšoŭ list Antona Łuckieviča, jaki ŭ 1923 h. nadumaŭsia vydavać almanach “Zachodniaja Biełaruś”. Znajšoŭ hrošy dla pieršaha vypusku dy źbiraŭ aŭtaraŭ. U fondach Centralnaje biblijateki AN Litvy zachavaŭsia adkaz Arsieńnievaj.

Słonim 31/VIII

Hłybokapavažany panočku!

Tolki ŭčora atrymała ŭ Słonimie Vaša piśmo. Jano blizka miesiac padarožničała, pakul znajšło nas. Śpiašajusia pasłać Vam, što mahu dać za taki karotki srok. Ja ž amal ceły hod ničoha, ničoha nie pisała i tolki ciapier iznoŭ prynimajusia patrochu za pracu. Trudna ciapier sazdać, stvaryć nastroj dla pracy paetyčnaj, času mała, nie, nia času, ale žyćcio pieraškadžaje, drobnyja žyćciovyja (nierazb.) nie dajuć uhłybicca, pamaryć, a biaz hetaha ničoha nia pišacca. Pasyłaju tut druhuju častku “Dziadów” Mickieviča i niekalki vieršykaŭ. Moža što j vybieracie. Vybačajcie, što tak doŭha nie adkazvała i što ničoha dobraha pasłać nie mahu.

Pavažajučaja Vas

N.A.

Nie zusim upeŭnienaja, što list dajšoŭ da adrasata, paetka napisała Łuckieviču cydułku na pałovie arkušu ŭ liniejku.

6/ICH—1923

Vielmipavažany panie Łuckievič,

jašče na prošłym tydni vysłała pa Vašamu adrasu niekalki vieršaŭ poštaju, ale nia viedaju, ci atrymali. Zdarajecca ŭ Vilniu adzin znajomy, jakoha ja j prašu daviedacca, ci dajšoŭ moj list. Kali jašče nia pozna j kali ničoha z prysłanych raniej rečaŭ nie padchodzić, pastarajusia dać što-niebudź jašče. Vybačajcie jašče raz, što spaźniłasia z prysyłkaju. Kali “Almanach” vyjšaŭ užo, była b nadta, nadta ŭdziačnaja, atrymaŭšy adzin ekzemplar.

Ščyra pavažajučaja Vas

N.Kušal

Sam Łuckievič nie aśmieliŭsia nazvać “Zachodniuju Biełaruś” almanacham, bo nia mieŭ peŭnaści, što zdoleje źbirać naležnuju kolkaść tekstaŭ dy hrošaj štohod. Tamu vydańnie atrymała padzahałovak “Zbornik hramadzkaje myśli, navuki, litaratury, mastactva Zach. Biełarusi”. Na vokładcy paznačana, što zbornik byŭ nadrukavany ŭ 1924 h., ale nasamreč jon vyjšaŭ pierad Kaladami 1923 h. Značnaje miesca ŭ im zajmajuć “narysy krytyčnaha aptymizmu” Sulimy (Uładzimiera Samojły) pad nazvaju “Hetym pieramožaš!” Vieršaŭ u časopisie niašmat — usiaho dvanaccać na 156 staronak tekstu: pa adnym tvory Dunina-Marcinkieviča (ukamentavanaja Łuckievičam publikacyja), Leapolda Rodzieviča, Ihnata Kančeŭskaha (paśmiarotna), Hallaša Leŭčyka i Ŭładzimiera Žyłki, try vieršy Kazimiera Svajaka i čatyry — Natalli Arsieńnievaj. Jašče ŭ “Zachodniaj Biełarusi” Łuckievič nadrukavaŭ svoj artykuł “Viaźnica Adama Mickieviča”. Heta byŭ dakumentalny adkaz polskim šavinistam, jakija ŭ 1920 h. pasprabavali začynić biełaruskuju himnaziju ŭ Bazyljanskich muroch. Słavuty biełarusafob Vacłaŭ Studnicki publična zajaviŭ, što biełarusy źnievažajuć viaźnicu Adama Mickieviča, majučy jaje za klazet. Abvinavačańnie padchapili historyk litaratury Stanisłaŭ Pihań (Pigoń) i Tavarystva pryjacielaŭ Vilni (staršynia — Ferdynand Ruščyc). U 1920-m biełarusy damahlisia ad uładaŭ Siaredniaje Litvy stvareńnia supolnaj biełaruska-polskaj kamisii, kab spraŭdzić śćvierdžańni Studnickaha dy Pihania. Vyśvietliłasia, što palaki kazali j pisali niapraŭdu, ale redakcyja “Tygodnika Ilustrowanego”, dzie Pihań nadrukavaŭ byŭ abraźlivy dla biełarusaŭ materyjał, admoviłasia ŭziać Łuckievičava abviaržeńnie. Toj, sčakaŭšy čatyry miesiacy, apublikavaŭ jaho ŭ “Zachodniaj Biełarusi”, a taksama vydaŭ asobnymi brašurami pa-biełarusku (“Viaźnica Adama Mickieviča”) i pa-polsku (“Prawda o celi Konrada: W setną rocznicę procesu filomatów”). Było daviedziena, što viaźnica Vieščuna i jahonych tavaryšaŭ znachodziłasia ŭ razburanym paźniej budynku, jaki prylahaŭ niepasredna da carkvy Śv.Trojcy ŭ Bazyljanskich muroch. Toje ž pamiaškańnie, dzie mieścilisia klazety, było prybudavanaje da klaštarnych muroŭ praz kolki dziasiatkaŭ hadoŭ paśla aryštu filamataŭ.

Natalla Arsieńnieva atrymała zbornik “Zachodniaja Biełaruś” na pačatku 1924 h. Na toj čas jana žyła ŭ Chełmnie, pablizu Toruniu: Franciška Kušala pieraviali tudy słužyć u škołu kulamiotčykaŭ.

Šanoŭny panočku!

Nadta dziakuju Vam za ŭsio, što zrabili, kab atrymoŭvać hazetu (pra jakuju hazetu havorka, niama viedama. — A.S.). Spadziajusia, što budzie dachodzić. Tolki ŭ adrasie małaja pamyłka: vulica naša nie Młynarskaja, ale Młynskaja, choć mnie zdajecca, što heta vahi nia maje. Pasyłaju pakul što toje, što maju hatovaje, bo času saŭsim niama. Za jakija miesiacy paŭtary, kali trocha padraście naš małodšy chłapiec, možna budzie, narešcie, pavažna ŭziacca za pracu. Pasyłaju adnu reč bolšuju: “Lebiadzinaje voziera”, jakaja, raspačataja nadta daŭno, jašče ŭ Vilni, tolki niadaŭna dačakałasia kanca. Napisana jana byccam u narodnym duchu, nia viedaju tolki, naskolki mnie heta ŭdałosia. Aproč “Lebiadzinaha voziera” hatovych bolšych rečaŭ nia maju, šmat, praŭda, pačatych, niaskončanych, nieadšlifavanych, na ich kalejka potym. Drobnych vieršykaŭ pasyłaju niekalki, toje, što ŭdałosia pierapisać na razie. Dalejšaje tłumačeńnie “Dziadoŭ” — śpić. Ź III častki pieratłumačyła praloh, pieršuju scenu (impravizacyja), pačała 3-juju scenu i zatrymałasia. Čakaju na natchnieńnie, bo biez achvoty ničoha nie tłumačycca. Nia viedaju navat, ci varta dalej pierakładać (Akty II, III i t.d.), bo heta ŭsio nadta daloka ad žyćcia biełaruskaha. Što datyčyć zbornikaŭ “Zach. Biełarusi”, to jašče zimoju, u lutym, zdajecca, atrymała 1-uju knižku. Bolej ničoha nia mieła. Nia viedaju, ci heta ŭsio, ci moža jašče vyjšła što? Źmiest nadta dobry, ale mnie zdajecca, što dla šyrokaha ahułu trocha zaciažki, asabliva staćci charaktaru filazafičnaha. Knižka heta tolki dla intelihienta, sielaninu jana mała prahavaryvaje da dušy, ale j hetyja knihi nam patrebny, bo jakaja ž litaratura abmiažoŭvajecca litaraturaju dla narodu? Trocha času — i na ich znojducca čytelniki. Jak viadzie svaju pracu himnazija? Ja ničoha, ničoha nia viedaju voś užo skora hod. Uletku spadziajusia pryjechać u Vilniu, tolki što nadta daloka zakinuŭ nas los naš biełaruski... Jašče raz dziakuju za ŭsio, za ŭsio. Muž šle Vam ščyry pryviet. Ciapier nadta sumna, bo muž na straleckich kursach u Toruni i tolki časam pryjazžaje na adzin dzień. A dzień hety tak chutka źlataje.

Sa ščyraju pašanaju

N.Kušal

U Łuckieviča niaredka ŭźnikała prablema: dzie drukavać tvor? “Vieršy ab Vilni” Ŭładzimiera Žyłki, atrymanyja ŭ 1925 h., kab “nie kamprametavać” aŭtara ŭ vačoch levych (sam fakt vystupleńnia aŭtara ŭ časopisie ci hazecie, redaktar jakoje mieŭ reputacyju pravaha, vyklikaŭ by asudžeńnie ci hnieŭ tavaryšaŭ), daviałosia ŭstavić u artykuł “Vilnia ŭ biełaruskaj litaratury” dy tak i publikavać u “Studenckaj dumcy” (u “čornajankastankievičaŭskaj” “Studenckaj dumcy” — chočacca dadać słovami samoha paeta, jaki vielmi ž nie lubiŭ stałaha supracoŭnika časopisu Janku Stankieviča). Natallu Arsieńnievu jaje reputacyja siarod levych nie chvalavała. Jana pasyłała vieršy Łuckieviču, viedajučy, što dla jaho važnyja estetyčnyja jakaści tvoraŭ i važna, kab dobryja tvory dajšli da čytača, a dzie jany apublikavanyja — nieistotna. Viedajučy, što paema “Lebiadzinaje voziera” była pasłanaja Łuckieviču, a potym nadrukavanaja ŭ “Studenckaj dumcy”, možna śmieła zrabić vysnovu, što ŭ časopis jana trapiła ad jaho.

Nia moža być, kab Arsieńnieva nie pierapisvałasia z Łuckievičam u 1925 h. Pra pierapisku jak najlepiej śviedčyć samy pačatak apošniaha z apublikavanych tut listoŭ paetki.

Jana nie tryvožycca za “Lebiadzinaje voziera”, bo viedaje: tvor nieŭzabavie źjavicca ŭ druku. Natalla maje inšy kłopat: choča vydać knižku. Jana pamiataje, što ŭ 1924 h. Łuckievič dapamoh vydać zbornik vieršaŭ Uładzimieru Žyłku. Paet pasłaŭ jamu rukapis zbornika z upeŭnienaściu: “...Kali i nie nadrukujecca, to nie prapadzie”. Z takoju ž upeŭnienaściu pasyłaje svaje vieršy dla zbornika j Arsieńnieva.

18.I.1926. Chełmna

Vielmipavažany panie Łuckievič.

Pasyłaju pieršuju častku “Dziadoŭ” i impravizacyju Konrada ź III častki, ab jakoj my havaryli jašče letam, kali ja była ŭ Vilni. Ciapier pierakładaju IV častku “Dziadoŭ”, t. što skora ŭsia knižka, tak zvanyja “Vilenskija Dziady” (častka I, II i IV), budzie pierałožana. Pieršaja častka ŭsia sastaŭlena z adryŭkaŭ, nadta słaba pamiž saboju źviazanych, — pierakładała zhodna z aryhinałam, tolki ŭ adnym miescy, u vieršy “Ramantyčnaść” dapuščana niekalki stročkaŭ volnaha pierakładu: zamiest mickievičaŭskich narcyza i lilei, ci rožy, ustaŭleny vieršyk ab dubku i kalinie, jaki nie vyhladaje tak sentymentalna. Aproč “Dziadoŭ” pasyłaju Vam jašče svaje vieršy, sabranyja za minułyja čatyry hady. Niachaj lažać u Vas, kali budzie mahčymaść — nadrukujucca. Tolki prasiła b ab adnoj rečy: kali nia budzie mahčymaści vydać cełaj knižki (usie vieršy razam), dak lepiej pačakać, kab nie raźbivać cełaści zbornika. Mnoha vieršaŭ tam jašče nidzie nie drukavanych, jakija možna budzie taksama vykarystać u vydańniach peryjadyčnych. Moža b Vy pierahledzili uvieś zbornik i vieršy słabyja pa Vašym pohladu vykinuli, za kožnuju radu budu nadta ŭdziačna, a miescy niaŭdałyja pastarajusia pierarabić. A pakul što ja i muž šlom Vam ščyry pryviet.

Astajusia z hłybokaj pašanaj

Natala Kušal

Spatrebiłasia paŭtara hodu, kab “pryhožaja svajej skromnaściaj knižačka” (A.Łuckievič) ubačyła śviet. Redahavać jaje daručyŭ doktaru Ihnatu Dvarčaninu. Sam Łuckievič z 1926 h. byŭ vielmi zaniaty pracaju ŭ redakcyjnym kamitecie Biełaruskaje sialanska-rabotnickaje hramady; paśla aryštu ŭ studzieni 1927 h. hramadoŭskich pasłoŭ na Sojm — Branisłava Taraškieviča, Symona Raka-Michajłoŭskaha dy inš. — jahonaja zaniataść u levych vilenskich biełaruskich vydańniach uzrasła. Dvarčanin, jaki pryjechaŭ u Vilniu ŭ 1926 h., byccam viedaŭ, što jaho vielmi čakajuć u stalicy Zachodniaje Biełarusi. Łuckievič ža pamiataŭ, jak daktaranta z Prahi charaktaryzavaŭ Žyłka (“vielmi dadatny čałaviek, ź jakoha pry spryjajučych varunkach moža vypracavacca pavažnaja navukovaja siła”). Tamu, kali Dvarčanin pryjechaŭ u Hiedyminavu stalicu, Łuckievič užo vyznačyŭ dla jaho absiah pracy: zrabiŭ adkaznym sakratarom Biełaruskaha vydavieckaha tavarystva. Heta nia škodziła namieru doktara skłaści chrestamatyju biełaruskaje litaratury ad 1905 h. (i chrestamatyja vyjšła ŭ 1927 h.). Kali b małady vučony nie ŭciahnuŭsia ŭ dziejnaść BSRH, nie pajšoŭ u jaje Centralny Sakrataryjat, a zastavaŭsia tolki sakratarom BVT dy nastaŭnikam biełaruskaje himnazii, mažliva, nie zastałasia b niaskončanaju i jahonaja praca pra Skarynu... Ale pieršy zbornik Arsieńnievaj Dvarčanin adredahavaŭ i navat napisaŭ na apošniaj staroncy “ŭvahi druku”.

Knižka (vyjšła ŭ vydaviectvie Kleckina) “jšče pachnieć farbaj”, kali Łuckievič siadaje pisać artykuł-recenziju (datavany 24 lipienia), i 3 žniŭnia čytačy hazety “Naša praŭda” mahli pračytać słovy pra toje, što “my majem dzieła z zapraŭdnaj mastačkaj słova”. Artykuł Łuckieviča — z tych, jakija nielha ihnaravać pry vyvučeńni tvorčaści taho ci inšaha paeta. Takoju pracaju była, prykładam, i jahonaja recenzija na Bahdanovičaŭ “Vianok”.

A Maksim Harecki, jaki vučyŭ Arsieńnievu biełaruskaj litaratury, tym časam žyŭ u BSSR, u Horkach. Jak trapiŭ da jaho zbornik byłoj vučanicy, možna tolki hadać. Jon strohi, pieršy nastaŭnik. “Forma vieršaŭ Arsieńnievaj, u halinie techniki vieršaskładańnia, nie vyznačajecca jakoj-niebudź asablivaj bliskučaściu”, — piša Harecki ŭ artykule “Biełaruskaja litaratura paśla “Našaj Nivy”. Mała taho, “u paraŭnańni ź biełaruskaju paezijaj u BSSR” jaje vieršy “majuć na sabie piačatku peŭnaha paetyčnaha prymityvizmu”.

U hetym artykule i Harunoŭ “Matčyn dar” prachodziŭ pad rubrykaj “ničoha asabliva vydatnaha ŭ mastackaj litaratury” (źviarnicie ŭvahu na słovaspałučeńnie “asabliva vydatnaha”: u im usia chitraść), i Kupałava “Spadčyna” nie davała “ničoha novaha”. Ale adnačasna z-pad piara krytyka vychodziać słovy pra toje, što “ŭ biełarusaŭ pad Polščaju źjaviłasia šmat maładych paetaŭ”, što z “vydatnych imieńniaŭ (značyć, vydatnyja imiony mielisia, i nie adno. — A.S.), možna tym časam nazvać chiba tolki adno…” — Arsieńnievaj. Žyvučy ŭ Saŭdepii, Harecki nia moh chvalić paetku za matyvy jejnaj paezii, moh tolki ich nazyvać: “prajavy kachańnia, …hłybokaje adčuvańnie charastva pryrody i źviazvańnie z tajemnym žyćciom pryrody svaich indyvidualnych pieražyvańniaŭ, narešcie — luboŭ da rodnaha kraju…”. Kažučy pra adstałaść techniki vieršaskładańnia, jon moh ustavić słovy pra ščyraść pačućcia. Pišučy pra dalikatnaść tonu, piaščotnaść vobrazaŭ i słoŭ u tvorach paetki, śledam za hetym jon musiŭ rabić zaŭvahu pra paetyčny prymityvizm…

Zrazumiejem Maksima Hareckaha i paspačuvajem jamu, skavanamu idealahičnymi pradpisańniami. Dla nas bolš važna, što jon nie pramaŭčaŭ, vyłučyŭ tvorčaść svajoj “niepraletarskaj” vučanicy (u tym samym hodzie napisaŭ dla maskoŭskaha časopisu “Oktiabŕ”: “U Zachodniaj Biełarusi pieršaje miesca ŭ biełaruskaj paezii zajmaje ciapier Natalla Arsieńnieva”). My razumiejem, u jakim ciažkim stanoviščy znachodziŭsia čałaviek, nadzieleny vysokim estetyčnym hustam, tamu j nadajom jahonym vykazvańniam asablivuju vahu. I radujemsia za nastaŭnika: jon nie pamyliŭsia, rekamendujučy Natallu Arsieńnievu akademiku Karskamu.

Anatol Sidarevič