Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady. Vysnovy

Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady. Vysnovy

Zakančeńnie. Pačatak u № 22, 24—28, 30, 31.

Jakim čynam abiacanaja admova ad nacyjanalnaj niezaležnaści i suverenitetu mahła spałučacca z umacavańniem u Biełarusi aŭtarytarnaj systemy kiravańnia? Z takoha pytańnia pačynaŭsia hety analiz. Kab słušna adkazać na jaho ŭ finale, varta zasumniavacca, ci sapraŭdy palityka budaŭnictva rasiejska-biełaruskaha sajuzu viała da zdačy biełaruskaj dziaržaŭnaści. U razmovach pra sajuz minuła amal dziesiać hadoŭ, byli padpisanyja čatyry asnovatvornyja damovy, ale rasiejska-biełaruskaja dziaržava isnuje pieravažna na papiery. Ironija losu — praces palityčnaha abjadnańnia moh by iści kudy šparčej pry mienš ambicyjnym lideru ŭ Miensku. Spravu tarmazili hrandyjozny, nieprymalny dla Rasiei kanfederacyjny prajekt, jaki raskručvaŭ Łukašenka, i jahonaja staŭka na savieckija metady kiravańnia ekanomikaj i palitykaj, što pryviali da razychodžańnia šlachoŭ postkamunistyčnaha raźvićcia dźviuch dziaržavaŭ.

Ale nielha admaŭlać i vidavočnaha pośpiechu intehracyi ŭ paasobnych sferach (razam z poŭnym jaje pravałam u inšych). Prahres byŭ dasiahnuty tam, dzie adroźnieńni ŭ ekanamičnym, palityčnym i hramadzkim ładzie dźviuch krainaŭ byli najmienšyja, a suładnaść pamknieńniaŭ dvuch bakoŭ — najbolšaja. Tut kryjecca adkaz na druhoje pytańnie, pastaŭlenaje ŭ hetym analizie: jakim čynam praces abjadnańnia pamiž aŭtarytarnaj Biełarusiaj i demakratyzavanaj dy rynkavaj Rasiejaj moh spryjać umacavańniu biełaruskaha režymu?

Intehracyja jak symptom

Intehracyja ź Biełarusiaj była sapraŭdnym vyprabavańniem dla rasiejskich reformaŭ. Jaje analiz demanstruje žyvučaść “biurakratyčnaha handlu” i barternych pahadnieńniaŭ u ekanomicy, brak finansavaj dyscypliny z boku rasiejskaha federalnaha ŭradu, zavualavanaje siabroŭstva Rasiei z krainami-izhojami, prychilnaść vajskovaj i palityčnaj rasiejskaj elity da rytoryki časoŭ “chałodnaj vajny”, pahoniu rasiejskich aliharchaŭ za palityčnaj i ekanamičnaj mahutnaściu, schilnaść rasiejskaha dziaržaŭnaha aparatu da chabarnictva i karupcyi. Ažyćciaŭleńnie biełaruska-rasiejskaj intehracyi nie było b mahčymaje biaz hrubaha ŭmiašańnia ŭ spravy biznesu mnohich rasiejskich rehijanalnych lideraŭ, čyja schilnaść da ŭstalavańnia mini-aŭtakratyjaŭ u svaich rehijonach rabiła ich naturalnymi palityčnymi sajuźnikami Łukašenki.

Demakratyja i rynkavaja ekanomika ŭ Rasiei jašče mała ŭmacavalisia, što dazvoliła abjadnańniu prasunucca nastolki, nakolki palityčnyja ambicyi Łukašenki j jahonaja ŭnutranaja palityka adpaviadali intaresam najbujniejšych palityčnych, ekanamičnych i vajskovych kołaŭ Rasiei. Tyja imknulisia ŭ abmien na padtrymku biełaruskaha prezydenta atrymać biaspłatny tranzyt, dostup da vajskovaj infrastruktury, mahčymaść niabłaha nažycca na sajuznych prahramach i h.d.

Usiudy, dzie adroźnieńni pamiž Rasiejaj i Biełarusiaj byli vyraznyja, intehracyja spyniałasia, a jaje naroščvańnie pahražała Łukašenku destabilizacyjaj stvoranaha im režymu. Tak było i sa ŚMI, i sa sprobaj padzialić kantrol nad ułasnaściu pamiž biełaruskimi ŭładami dy rasiejskimi aliharchami, i h.d.

Prychod u Kreml novaha lidera — Uładzimiera Pucina — zrabiŭ Łukašenkavy nadziei na bolšuju rolu ŭ rasiejskaj palitycy absalutna nierealistyčnymi. Łukašenka straciŭ šaniec vyjhrać vybary prezydenta Sajuznaj dziaržavy navat u svajoj krainie. Kurs Pucina na ekanamičnuju liberalizacyju staŭsia surjoznym vyklikam dla “biełaruskaj ekanamičnaj madeli”: joj daviałosia prystasoŭvacca da pavieličeńnia roli rynkavych mechanizmaŭ u ekanomicy susiedniaj dziaržavy (heta vyjaviłasia ŭ admovie ad barteru i źmianšeńni doli “biurakratyčnaha handlu”, źnižeńni padatkaŭ, bolš realistyčnaj hrašova-kredytnaj palitycy i h.d.). Rasiejskaje kiraŭnictva ŭžo nia choča bieśpierapynna datavać Biełaruś naŭzamien za jaje hatoŭnaść być adzinym palityčnym sajuźnikam Maskvy. Narešcie, pavarot u rasiejskaj zamiežnaj palitycy da zbližeńnia i supracoŭnictva z Zachadam padarvaŭ značeńnie biełaruskaha kiraŭnictva jak ruparu antyzachodniaj rytoryki. Pry zachavańni takich tendencyj źniknieńnie klučavych pieradumovaŭ, što stymulavali raźvićcio rasiejska-biełaruskich adnosinaŭ na praciahu 90-ch, moža pieratvaryć “rasiejski faktar” z harantu stabilnaści ŭ patencyjnuju krynicu niebiaśpieki dla asabistaj ułady Łukašenki.

Zastajecca vyśvietlić, ci nie pryviaduć užo hetyja źmieny Biełaruś praź niejki čas da straty niezaležnaści? Chaču adrazu zaścierahčy, što pytańnie niezaležnaści dla nievialikaj dziaržavy, ščylna intehravanaj u suśvietnuju ekanomiku (chaj i ź vializnym pierakosam na karyść uschodniaj susiedki), — heta nie pytańnie pazbaŭleńnia ad zamiežnaha ekanamičnaha i palityčnaha ŭpłyvu. U hetym “maksymalisckim” traktavańni siońnia niezaležnymi nia jość ani małyja dziaržavy (Litva, Danija), ani vialikija (Rasieja ci navat Niamieččyna). Niezaležnaść u epochu hlabalizacyi — heta pieradusim zachavańnie instytutaŭ dziaržaŭnaści, lehitymnaści pretenzii na dziaržaŭny suverenitet, a taksama zdolnaść samastojna vyznačać stratehiju isnavańnia, raźvićcia i adaptacyi sobskaj krainy va ŭzajemaźviazanym śviecie.

Šancaŭ na latalny zychod niašmat

Darma što vynikam “intehracyi” stałasia kancentracyja ŭ Rasiei palityčnych, ekanamičnych i vajskovych ryčahoŭ upłyvu na biełaruskuju palityku, šancaŭ na farmalnuju stratu Biełarusiaj dziaržaŭnaści vielmi niašmat. Dla hetaha siońnia patrebny referendum u Biełarusi, jaki Rasieja, pry ciapierašnim stanie adnosinaŭ ź mižnarodnaj i pieradusim eŭraatlantyčnaj supolnaściu, naŭrad ci zachoča pravodzić pa Łukašenkavym scenary. Viadoma, Rasieja zdolnaja, u razie admysłovaj patreby, parušyć mižnarodnaje prava i supraćstavić siabie Zachadu znoŭ. Ale kolki za heta daviadziecca zapłacić dziaržavie, jakaja, niahledziačy na arsenał jadravaj zbroi, źjaŭlajecca krainaj treciaha śvietu z punktu hledžańnia ŭzroŭniu žyćcia i struktury nacyjanalnaje ekanomiki? Ci zhodzicca rasiejskaja palityčnaja j ekanamičnaja elita nieści vydatki j straty hetych zachadaŭ? Dyj niaspynny rost padtrymki biełaruskaj niezaležnaści i suverenitetu jak biełaruskim hramadztvam, tak i jaho palityčnymi dy ekanamičnymi elitami na praciahu 90-ch robić małavierahodnym admoŭny vynik takoha hałasavańnia. Biełaruskija palityčnyja elity, asabliva taja ich častka, jakaja hurtujecca vakoł Łukašenki, zaŭsiody majuć mahčymaść zablakavać referendum ab inkarparacyi. Pytańnie ž ab sajuzie dźviuch dziaržavaŭ vynosić na referendum nie vypadaje, bo hety varyjant intehracyi nie zadavalniaje ŭžo Rasiju.

Ciapier administracyja Pucina na pieršaje miesca ŭ adnosinach ź Biełarusiaj stavić ekanamičnyja, a nie palityčnyja ci hieastratehičnyja čyńniki, tym samym addajučy pieravahu mienš vidavočnamu, ale dziejsnamu sposabu abarony svaich nacyjanalnych intaresaŭ. Rasieja apošnim časam namahajecca kampensavać stratu hieapalityčnaha ŭpłyvu ŭ Centralnaj Azii pašyreńniem svajoj vahi ŭ eŭrapiejskaj častcy SND, pryčym nia tolki ŭ Biełarusi, ale i va Ŭkrainie. Tamu inkarparacyja Biełarusi ŭ luboj formie budzie aznačać krach šyrejšaj rasiejskaj palityki na zachadzie SND. Prahłynuŭšy Biełaruś, rasiejcy mohuć stracić svaje raniejšyja zdabytki i pryśpiešyć intehracyju Ŭkrainy i Małdovy ŭ eŭraatlantyčnuju supolnaść.

Klijentura klijentury

Biełaruska-rasiejskaja intehracyja ŭ ekanomicy zajšła nastolki daloka, što dazvalaje Łukašenkavaj Biełarusi isnavać jak dziaržavie-klijentu Rasiei. Ale i apošniaja mahła dazvolić sabie ŭtrymlivać Biełaruś u takim stanie tolki tamu, što była dziaržavaj-klijentam Zachadu! I voś, kali adna klijentura faktyčna skanała paśla 17 žniŭnia 1998 h. (ciapier Rasieja musiła žyć pa srodkach, što niabłaha adbiłasia na jejnym ekanamičnym stanoviščy), dyk i druhaja klijentura musiła źniknuć.

Nastupstvy pavieličeńnia ŭpłyvu rasiejskaha kapitału na Biełaruś, z pryvatyzacyjaj biełaruskaj pramysłovaści ŭklučna, sprahnazavać pakul ciažka, taksama jak i patencyjny abjom praniknieńnia rasiejskaha kapitału ŭ Biełaruś. Vierahodnaść taho, što častka biełaruskaj ekanomiki, jakoj jon zavałodaje, budzie prosta “vyklučanaja ź jaje kantekstu” i pieraviedzienaja ŭ stan samadastatkovaha sektaru, jakomu, dziela atrymańnia superprybytku, stvorać ciapličnyja ŭmovy, mizernaja. Kab takoje było mahčyma (i heta pakazvaje dośvied krainaŭ treciaha śvietu, dzie zamiežnyja karparacyi kaliści isnavali ŭ takich “ciaplicach”), patrebny vialiki i zamkniony ŭnutrany rynak zbytu: ani pieršaha, ani druhoha ŭ Biełarusi niama. Dośvied uvachodžańnia kampanii “Bałtyka” na biełaruski rynak “pad harantyi prezydenta” ŭžo zaśviedčyŭ canu hetych harantyjaŭ i prademanstravaŭ patencyjnuju ryzyku investavańnia ŭ Biełaruś. Navat pry palityčnaj padtrymcy Kramla biez stvareńnia elementarnych bazavych rynkavych pieradumovaŭ kanały rasiejskaha kapitału zastajucca vielmi vuzkimi. A heta značyć, što znoŭ budzie ŭźniataje pytańnie ab refarmavańni biełaruskaj ekanomiki. Kali Łukašenka nia zdoleje ci nie zachoča pravieści reformy, ź ciaham času pierad Biełarusiaj ustanie pytańnie nie madernizacyi, a zamieny jaje technična-industryjnaj bazy, jakaja ciapier metadyčna “prajadajecca” dla zabieśpiačeńnia karotkaterminovaj palityčnaj stabilnaści (u 2000 h. pry ŭzroŭni vytvorčaści ŭ pamiery 100,8% da 1990 h. uzrovień investycyjaŭ ledź dasiahnuŭ 44% ad uzroŭniu 1990 h.). A takaja “zamiena”, jak pakazvaje dośvied pierachodnych ekanomik, uzmacniaje rolu transnacyjanalnych karparacyjaŭ, a nie tutejšych aliharchaŭ.

Treciaha šlachu nia budzie

Kali hipatetyčna ŭjavić, što praviły hulni taki źmieniacca i rasiejskija investycyi pryjduć pry Łukašenku, to, chutčej za ŭsio, samo refarmavańnie ekanomiki vykliča praces ekanamičnaj dezintehracyi. Lohika tut prostaja: jak ja staraŭsia pakazać, intehracyja najlepš išła pamiž hetak zvanymi niarynkavymi sektarami ŭ rasiejskaj i biełaruskaj ekanomicy. Vyhladaje, što zapačatkavańnie ekanamičnych reformaŭ u Biełarusi niepaźbiežna pryviadzie da stanu na pačatak-siaredzinu 1990-ch, kali handlovyja suviazi z Rasiejaj byli ŭžo amal zbalansavanyja suviaziami z Zachadam. Užo ciapier Biełarusi patrabujucca zachodnija investycyi, kab być kankurentazdolnaj navat na rasiejskim rynku, taksama jak rasiejcam patrabujecca zachodni kapitał, kab utrymacca na svaim ułasnym. Darečy, nia varta zabyvacca, što niekatoryja z rasiejskich kampanijaŭ, jakija sprabujuć ci sprabavali investavać u Biełaruś, nasamreč kantralujucca zachodnimi investarami. Hetaja prablema nabudzie jašče bolšuju aktualnaść paśla ŭstupleńnia Rasiei ŭ Suśvietnuju handlovuju arhanizacyju, što pastavić šerah jaje pramysłovych sektaraŭ va ŭmovy mižnarodnaj kankurencyi.

Padsumoŭvajučy, možna kanstatavać, što prychod rasiejskaha kapitału ŭ Biełaruś nia daść ani palityčnaha, ani ekanamičnaha adkazu na vykliki hlabalizacyi. Tamu hety prychod ja b razhladaŭ akurat jak vyklik, a nie jak pahrozu. Dla małoj krainy i adkrytaj ekanomiki adziny adkaz na adnabakovuju zaležnaść — heta “dyversyfikacyja zaležnaści”. Heta značyć, što ŭ budučym adzinaje, što moža realna źmienšyć patencyjał transfarmacyi ekanamičnaha ŭpłyvu ŭ ščylniejšuju palityčnuju zaležnaść, — heta pastupovaje naładžvańnie handlovych, investycyjnych i da t.p. suviaziaŭ z raźvitymi zachodnimi ekanomikami. “Treciaha šlachu” dla Biełarusi niama i nia budzie.

Vital Silicki