Defłaracyja Mienska

Jechaŭ ja ŭ pałovie sakavika pa praspekcie Niezaležnaści ŭ Miensku ŭ bok vakzału. U rajonie Placa Pieramohi duša adčuła niejki dyskamfort, niešta niabačna pačało zaminać, mulać voka, ale jašče nieŭśviadomlena.

Adrazu ž za Kruhłaj pierad cyrkam ja raptam ubačyŭ źleva šeruju šmatpaviarchovuju ahramadzinu, jakaja całkam zakryła perspektyvu na schił ad Haradzkoha skveru — vakolicy byłoha budynku CK KPB, Domu aficeraŭ, cekoŭski dom prystupkami na schile, i ŭsio inšaje čysta... U Miensku ja nia byŭ ź vieraśnia. Akazałasia, heta budujuć hatel na miescy neahatyčnaha budynku pieršaj mienskaj elektrastancyi pazaminułaha stahodździa. Ja dumaŭ, jon budzie jakich čatyry pavierchi... Krach.

Praz usio XX stahodździe savieckamu architektaru było značna lahčej źnieści ŭ centry horadu niejki nieprykmietny (a časam vielmi navat prykmietny) histaryčny damok i pabudavać na jaho miescy niešta novaje, čym ubicca z navabudam u zonu «zialonych nasadžeńniaŭ». Heta było tabu, sanitarnyja normy (!) nijak nie dazvalali takoha svavolstva. I voś u siońniašnim Miensku stała mahčymym i takoje.

Navat tyja, chto baraniŭ Miensk histaryčny, nie mahli nie pryznać, što mnohija miaściny adnoŭlenaha paśla vajny savieckimi architektarami horadu byli stylova i estetyčna vytrymanyja i pryvabnyja.

Adnym z takich miescaŭ była pojma Śvisłačy ŭ rajonie parkaŭ Horkaha i Janki Kupały. Tam było charastvo pejzažu i, što jašče bolš važna, charastvo perspektyvy.

I voś ciapier dziavocki pejzaž pojmy Śvisłačy ŭ Miensku zhvałcili. U hałavu prychodzić słova «deflaracyja». Hvałtoŭnaja deflaracyja niekranutaj jašče ciapierašnimi «ŭmielcami» častki savieckaha Miensku...

***

Prablema perspektyvy ŭ horadzie moža vyrašacca pa roznamu. U starych, histaryčnych haradach Eŭropy pry ciesnacie zabudovy važna było raźmiaścić daminanty na ŭzvyššach abo na placach, jakija zaviaršali saboj perspektyvy vulic. Naprykład u Prazie, paśla adnaŭleńnia niezaležnaści krainy ŭ 1918 hodzie, českija architektary zbudavali na ŭzvyššach poŭdziasiatka neahatyčnych chramaŭ, niekatoryja ź jakich stajać na placach i cudoŭna zakryvajuć (zaviaršajuć) saboj perspektyvy važnych vulic. U niekatorych vypadkach (Vyšahrad) takaja neahatyčnaja čornaja daminanta zaviaršaje saboj perspektyvu vulicy, jakaja sama pa sabie, fizyčna, znachodzicca vielmi daloka, za šyrokaj rečkaj.

U pavajennym Miensku architektary mieli raźviazanyja kampradorskim kamunistyčnym kiraŭnictvam respubliki ruki i nia mieli nijakaha respektu da histaryčnaj haradzkoj zabudovy. Ale jany (choć i nie zaŭsiody) mieli hust. Našamu praspektu ciažka admović u stylovaści.

Adnym z samych pryhožych miescaŭ na praspekcie i była pojma Śvisłačy. Niadrennymi byli i perspektyvy, jakija adkryvalisia ź jaje ŭ roznyja baki.

I voś u adnu z hetych perspektyvaŭ usadzili ahramadny šery betonny zub... Niejki čynoŭnik svaim toŭstym palcam tycnuŭ na mapie ŭ hetaje miesca, skazaŭ, što tam budzie hatel, i zahadaŭ źnieści našu pieršuju elektrastancyju. Heta, viadoma, dzikunstva. Ale nia tolki. Heta — chamstva, jakoje ŭsie my ciapier pavinny ciarpieć.

I nia važna, što ŭ pojmach rečak nie pryniata budavać vysokija damy, što parušajucca tam niejkija sanitarnyja normy, što niščacca vyhlady i perspektyvy. Chto ž tam i kamu tak šmat płacić?

Mnie było padumałasia, što nie znajšłosia ŭ Miensku niejkaha śmiełaha prafesara architektury, jaki b prabiŭsia da Łukašenki i pakazaŭ by jamu zdymak, jaki ja tut nižej publikuju. Maŭlaŭ, pahladzicie A.R., z praspektu budzie zusim nie vidać vašaj rezydencyi, nieparadak...

Ale mianie asadziŭ kaleha — jon nahadaŭ, što dla A.R. ciapier budujecca novaja rezydencyja, bližejšaja da Drazdoŭ, i na vyhlady na svaju staruju rezydencyju jamu, vidać, naplavać.

***

Toje, što pačało budavacca ŭ centry Miensku pačynajučy ź miažy 70-80-ch hadoŭ — heta antykultura.

Była jana ŭ starym centry i raniej. Dastatkova zhadać pra prajektny (!) instytut na byłoj Školnaj i pierabudovu jezuickaha kaściołu pad spartovy kompleks. Ale toje, što pačało rabicca ŭ apošnija dziesiacihodździ, naohuł nia maje takich antykulturnych precedentaŭ. Voś tolki niekatoryja z «šedeŭraŭ» našaj antykultury.

Zmročnaja šumierskaja ahramadzina Pałacu respubliki, jakaja zadaviła saboj, padmiała Vierchni horad...

Handlovy dom na Niamizie, jaki razarvaŭ astatki Staroha horadu, adździaliŭ Rakaŭskaje pradmieście ad rešty starych kvartałaŭ.

Ahramadny parkinh na Niamizie sa ździeklivaj vizualnaj aluzijaj na toj dvuchpaviarchovy habrejski damok z hadzińnikam, što stajaŭ na rahu Kamsamolskaj i Niamiskaj.

Vierałomna pabudavany na miescy padmurkaŭ domu Maksima Bahdanoviča kvaterny hmach Čyža, što źniščyŭ saboj perspektyvu Trajeckaha pradmieścia.

I narešcie chmaračos na skapanym u 50-ja hady Zamčyščy, jaki zabiŭ saboj mahčymaść adnaŭleńnia Staroha horadu i vyčvarnym, infernalnym čynam zaviaršyŭ perspektyvu vulicy Lenina (!). Hety ćvik u trunu Staroha horadu ŭ Miensku bačny navat z haradzkich uskrainaŭ.

Ja razumieju, viadoma, što my nikoli nie byli ŭ architekturnym sensie na pieršych rolach — ni ŭ minułyja stahodździ, ni ŭ saviecki čas. Bo my nikoli, pa vialikim rachunku, nie byli kulturna mocnyja.

Naprykład, u 20-ja hady i ŭ Biełarusi, i ŭ Čechasłavaččynie vialisia pošuki nacyjanalnaha stylu ŭ architektury. U nas hetyja pošuki skončylisia ŭsiaho tolki ścipłym i nikoli nie ažyćcioŭlenym prajektam mienskaha vakzału i davajennymi karpusami BDU. A voś u čechaŭ źjavilisia cudoŭnyja, fantastyčnyja šedeŭry rondakubizmu — damy-pałacy, pierad jakimi ad ździŭleńnia i zachapleńnia pierachoplivaje dych...

Tym bolš my pavinny byli b treścisia nad kožnym starym kamienčykam, jaki dastaŭsia nam ad prodkaŭ. Ale zamiest hetaha ŭ nas trasucca nad «investaram»...

***

Toje, što dziejecca ciapier u Miensku, uražvaje. Usio bolš i bolš vakoł nas prykmietaŭ sapraŭdnaj kulturnaj katastrofy, kulturnaha krachu Biełarusi. Jany prajaŭlajucca i dajuć ab sabie znać va ŭsich halinach našaha žyćcia i va ŭsich sferach kultury.

Ale mnie ŭ hetym tekście najpierš idziecca pra architekturu, jakaja sama pa sabie źjaŭlajecca nia tolki technalahičnaj, prykładnoj sferaj čałaviečaj dziejnaści, ale i mastackaj formaj arhanizacyi prastory.

Tut u nas krach asablivy. Siońnia na hramadzkim niebaschile Biełarusi nie naźbirajecca i dziasiatka čałaviek, jakija b baranili histaryčny Miensk.

Tady jak u 60-ja hady pobač ź Zianonam Paźniakom i Lavonam Baraznom možna było nazvać mnohija dziasiatki imionaŭ, a ŭ 80-ja hady, kali spravu pieraniała "Tałaka", takich abaroncaŭ byli sotni. Ciapier praktyčna niama ŭžo kamu jeździć pa krainie i astatniaj Eŭropie i čytać staronki dzivosnaj kamiennaj knihi, jakaja ŭvabrała ŭ siabie najbahaciejšuju, čaroŭnuju, zahadkavuju i pryvabnuju historyju eŭrapiejskaj cyvilizacyi. Amal niama kamu baranić i niama ŭžo jak.

A sprava ž nia tolki ŭ abaronie staroha, što samo pa sabie archivažna i pieršasna dla kultury, bo nijakaja kulturnaja jakaść nie ŭźnikaje na pustym miescy — kultura vyrastaje z kultury, joj patrebna pierajemnaść i hleba. Sprava jašče i ŭ estetycy, u tym, što Maksim Bahdanovič nazvaŭ «krasoj». Siońnia usie mienskija navabudy spres demanstrujuć ubohaść estetyki ich stvaralnikaŭ i zakaźnikaŭ. Jakraz pra estetyku i krasu mieła b padbać kulturnaja elita krainy, ale...

Biełaruskaja elita drabnieje na vačach. I heta asabliva ŭražvaje.

Pad nacyjanalnaj elitaj zvyčajna razumiejuć vysokaadukavanych intelektuałaŭ, jakija adčuvajuć adkaznaść za krainu i dziejničajuć adpaviedna z hetaj adkaznaściu. Raniej u Biełarusi isnavała mocnaje akademičnaje koła ludziej, jakija baranili Miensk. Mocna dziejničali ich kalehi z restaŭracyjnych strukturaŭ. Narešcie, lepšyja ludzi narodu, takija jak Uładzimier Karatkievič ci Haŭryła Vaščanka (Etc.), asabista anhažavalisia ŭ spravu abarony staroha Miensku ad źniščeńnia.

Ciapierašnija pradstaŭniki biełaruskamoŭnaj elity pišuć teksty, nazyvajuć siabie mastakami, paetami, eseistami, ramanistami, žurnalistami... Niekatoryja navat mimachodź zhadvajuć u svaich «mastackich tekstach» pra stary horad, ale nijakaha sapraŭdnaha kłopatu pra sapraŭdnuju kulturu nie demanstrujuć — jany dumajuć, što jany jaje stvarajuć.

A nasamreč heta niastomnyja pracaŭniki nad ułasnym imidžam, jakija nie zabyvajuć napisać pra siabie pychlivyja artykuły ŭ Vikipedyi, ale zabyvajuć pacikavicca, što dziejecca z reštaju staroha Miensku i inšych histaryčnych haradoŭ krainy. Nie chapaje adkaznaści, a značyć — nie chapaje kultury...

«Stvaralniki tekstaŭ» nie razumiejuć, što hatel na Śvisłačy jašče bolš źmianšaje kolkaść čytačoŭ ich knih, jakija i biez taho ŭžo vydajucca nakładami pa 100-300 asobnikaŭ. Jany pišuć teksty, mastak pavinien pisać mastackija teksty...

Ja, viadoma, nia kliču intelektuałaŭ na demanstracyi pratestu, na pikiety, nia kliču adkryta vajavać z našaj biaźlitasnaj i małaadukavanaj uładaj. Sumna, što praktyčna nichto ź ich nie ŭzvyšaje hołas (chaj u internecie, chaj u mastackich tvorach u vyhladzie fonavaj temy) u abaronu svajho horadu, nia piša pra heta teksty, pratesty, listy, ese, płačy...

Zastajecca banalna ŭskliknuć uśled za staražytnymi łacinianami «O tempora, o mores!..» I spadziavacca tolki na niabiosy. Ale i niabiosy, jak viadoma, dapamahajuć nia ŭsim, a tolki tym, chto ruchajecca i rupicca..

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0