Ziamla i vola: čaho bolš brakuje biełaruskim sialanam?

Jak stać zamožnymi biełaruskim viaskoŭcam, rajać češski ahrarny analityk Piotr Haveł i były ministr sielskaj haspadarki Vasil Lavonaŭ.

Restytucyja — nie panaceja

— Siarod krain Centralnaj i Uschodniaj Jeŭropy Čechija dalej za ŭsich prasunułasia ŭ pracesie restytucyi. Pan Haveł, cimahli b vy raspavieści, chto siońnia haspadaryć na ziamli?

— Jak i va ŭsich krainach sacyjalistyčnaha łahieru, u nas nie było pryvatnych ŭłaśnikaŭ na ziamlu. Joju vałodała dziaržava. Paśla nacyjanalizacyi ŭ 1948 hodzie ŭ Čechii dziejničała sacyjalistyčnaja sistema haspadarańnia.

Na sioniašni dzień u Čechii naličvajecca try miljony ŭłaśnikaŭ ziamli. Pa restytucyi tolki častka tych ludziej, jakija atrymali ziamlu, stali na joj haspadaryć. Bolšaść ź ich zdaje ŭčastki ŭ arendu roznym sielskahaspadarčym pradpryjemstvam, jakija prafiesijna hetuju ziamlu apracoŭvajuć.

Padobnaja situacyja skłałasia ŭ Słavakii i na niekatorych ziemlach byłoj HDR. 80% ziemlarobcaŭ biaruć ziamlu ŭ arendu. Ja liču, što heta nie vielmi dobraja situacyja, bo ludzi majuć vialikija vydatki za arendu čužoj ziamli.

Na siońniašni dzień haspadarać na ziamli bujnyja pradpryjemstvy (akcyjaniernyja tavarystvy, kaapieratyvy albo tavarystvy z abmiežavanaj adkaznaściu) – ich tysiača. Jany vyrablajuć 75% sielskahaspadarčaj pradukcyi.

Aproč hetaha, u Čechii pracuje kala 30 tysiač małych ahrarnych pradpryjemstvaŭ. Jany naležać ludziam, jakija pa restytucyi atrymali ziamlu, jakoju vałodali ich prodki.

Piotr Haveł – prezident Kłuba žurnalistaŭ i publicystaŭ Čechii, jakija śpiecyjalizujucca na sielskahaspadarčaj tematycy.

— Kali ja biaru ziamlu ŭ arendu, heta značyć, mahu zrabić ź joj usio što pažadaju? Naprykład, davieści jaje da źniščeńnia, a paśla ŭziać inšy ŭčastak?

— Nie. Zhodna z zakanadaŭstvam minimalny termin na arendu ziamli — 10 hod. Tamu pradpryjemstva, jakoje ziamlu apracoŭvaje, zacikaŭlena ŭ tym, kab jana zastałasia jakasnaj.

Kredyty i datacyi tolki dbajnym haspadaram

— Jakija haspadarki pracujuć bolš efiektyŭna — bujnyja ci małyja?

— Nielha skazać adnaznačna. U kožnaj jość svaje plusy i minusy. Byvajuć vypadki, kali vialikaja firma vielmi dachodnaja, a maleńkaje pradpryjemstva —bankrut. I naadvarot.

Adznaču, što pryvatny ŭłaśnik bolš hnutki, chutčej moža reahavać na situacyju na rynku.

U 2015-m pačynajuć dziejničać asnoŭnyja pryncypy jeŭrapiejskaha haspadarańnia — Hryninh. U hetym dakumiencie prapisanyja normy viadzieńnia sielskaj haspadarki.

Nichto nikoha nie prymušaje, što sadzić, ale jość normy, jakija rekamiendujuć, naprykład, kab fiermiery vykarystoŭvali arhaničnyja ŭhnajeńni, a nie chimičnyja.

Ekśpierty rajać, kab na paletkach raśli raznastajnyja raśliny. Heta vynikaje z asablivaści češskaj hleby — erazijnaści.

Z adnaho boku, dziaržava kłapocicca, kab hleba davała jak maha lepšyja vyniki. Z druhoha boku — Češskaja Respublika ŭ miežach Jeŭrapiejskaha sajuza padtrymlivaje ahulnuju kancepcyju: kali ty nie śpiecyjalist u sielskaj haspadarcy, možaš atrymlivać instrukcyi ad ekśpiertaŭ i imi kiravacca.

Robicca heta dziela taho, kab jakaść ziamli ŭ krainie nie zaležała ad valuntarysckich rašeńniaŭ adnaho čałavieka.

Možna skazać, što heta nahlad i z boku dziaržavy, i z boku ES.

— Jakoje pakarańnie praduhledžanaje, kali čałaviek nie vykonvaje hetyja rekamiendacyi?

— Kantrolem zajmajecca dziaržaŭny ziemlarobčy fond, jaki padtrymlivaje sielskuju haspadarku. Hety fond daje datacyi i kredyty.

Usie sielskahaspadarčyja vytvorcy na terytoryi Čechii atrymlivajuć datacyi, u tym liku i ad Jeŭrasajuza. I ES prosić pradastaŭlać dokazy razumnaha haspadarańnia. To bok kali atrymlivaješ hrošy, musiš rabić spravazdačnaść za ich.

— Jaki na sioniašni dzień siaredni zarobak u sielskaj haspadarcy ŭ Čechii?

— Va ŭsim śviecie ludzi, jakija pracujuć na ziamli, skardziacca, što ŭ ich mała hrošaj. Nasamreč nie tolki ŭ Čechii, ale i ŭ inšych krainach Jeŭrasajuza, ludzi, jakija pracujuć na ziamli, majuć na 20% mienšy dachod, čym u inšych śfierach vytvorčaści.

Što tyčycca Čechii, to siońnia ludzi, jakija haspadarać na ziamli, majucca nie tak užo i kiepska. Pa-pieršaje, u ich mienšyja vydatki. Ludzi, jakija žyvuć u vioscy, nie kuplajuć harodniny, miasa. Jany heta ŭsio vyroščvajuć sami. Aproč hetaha, arenda žylla ŭ sielskaj miascovaści značna nižejšaja, čym u lubym horadzie.

Pa-druhoje, jany majuć vialikuju finansavuju padtrymku — datacyi. U siarednim kožny čałaviek, jaki pracuje ŭ sielskaj haspadarcy, atrymlivaje 350 tysiač kron (kala 150 000 jeŭra) ŭ hod. 38-40 % biudžetu Jeŭrasajuza idzie na datacyi ŭ śfieru sielskaj haspadarki.

Niama ŭ Češskaj Respublicy inšaj takoj prafiesii, kab ty pračnuŭsia 1 studzienia i ŭžo viedaŭ, što ŭ ciabie na rachunku ŭ bližejšym časie źjavicca 350 tysiač kron.

— U Biełarusi palityku ŭ sielskaj haspadarcy vyznačaje kiraŭnik dziaržavy. Jon vyrašaje, naprykład, što treba razvodzić aviečak, vypuskać marmurovaje miasa i vyroščvać kavuny. Ci vierycie vy ŭ toje, što možna paśpiachova kiravać sielskaj haspadarkaj administracyjna-kamandnym sposabam?

— Viadoma, nie. Ale heta zaležyć ad taho, nakolki saśpieła hramadstva. Kali hramadstva nie tyja aviečki, to jano z hetym nie pahodzicca.

Dyktatarskim sposabam možna kiravać u miežach maleńkaha pradpryjemstva albo bolš bujnoj sielskahaspadarčaj firmy, jakaja patrabuje takoha menedžera, ale nie ŭ miežach usioj krainy, zrazumieła.

Čamu, niahledziačy na takuju sistemu kiravańnia, u Biełarusi, na maju dumku, spravy iduć pakul što vielmi dobra? Vam Boham dadzienaja vielmi ŭradlivaja ziamla. U sielskaj haspadarcy hleba — heta samaje asnoŭnaje, što musić być. U Čechii jakaść ziamielnych uhodździaŭ značna horšaja.

Pa-druhoje, mahčyma, što pry siońniašnim stanie biełaruskaha hramadstva heta adziny sposab kiravać sielskaj haspadarkaj. Tamu što niama ludziej, jakija mahli b vykarystać svabodu ŭ sielskaj haspadarcy takim čynam, kab jana adrazu dała dobryja vyniki.

Sposab transfarmacyi dla Biełarusi moža być adzin: pry demakratyčnaj źmienie ŭłady dziaržava na pieršych parach pavinna być sacyjalnaj. Treba tak pabudavać sistemu, u tym liku sielskaj haspadarki, kab nie adbyłosia rezkaha rassłajeńnia hramadstva. Kab ludzi, jakija nie majuć adukacyi ci nie majuć dostupa da kapitału, nie źbiadnieli raptoŭna.

Ja maju na ŭvazie toj pryncyp, kab hramadstva bahacieła adnarodna. U Biełarusi dla hetaha jość ŭsie mahčymaści, najpierš — pryrodnyja resursy. Kali b dachody ad hetych resursaŭ spraviadliva dzialilisia pamiž ludźmi, hramadstva bolš-mienš raŭnamierna bahacieła. A zamožnyja ludzi pa-inšamu dumajuć, čym biednyja. Jany bolš svabodnyja. Inšaha sposabu dabicca svabody i bahaćcia jašče nichto nie prydumaŭ.

Češskim ziemlarobam nie strašnaje rasijskaje embarha

— Pan Haveł, što vy ličycie hałoŭnym dasiahnieńniem za hady reformaŭ sielskaj haspadarki Čechii?

— Pa-pieršaje, pavialičyŭsia padzieł pamiž dobrymi haspadarami i kiepskimi. Kali raniej niechta kiepska haspadaryŭ, jamu dziaržava davała hrošy, i jon usio roŭna trymaŭsia na płavu. Siońnia ŭmovy dyktuje rynak. Chto dobra haspadaryć — toj dobra majecca.

Pa-druhoje, značna pavialičyŭsia asartymient praduktaŭ i vyrabaŭ. Kankurencyja prymušaje vytvorcaŭ prydumlać niešta svajo, pavyšać uradlivaść i h.d. Kab patrapić na źniešni rynak sa svaim tavaram, češskija ziemlarobcy imknucca niečym vyłučycca.

Kali ŭ sielskaj haspadarcy pravodzili reformy, dumali, moža, sapraŭdy varta stvarać śpiecyjalizavanyja pradpryjemstvy, ale pryjšli da vysnovy, što raznastajnaja vytvorčaść bolš vyhadnaja. Ziemlarobstva maje vialikuju zaležnaść ad nadvorja, tamu ludzi, jakija abrali sabie adzin nakirunak, mohuć paciarpieć u nieŭradlivy hod.

— Nakolki baluča ŭdaryli rasijskija sankcyi pa češskich fiermierach?

— Hetyja sankcyi nie naniasuć nijakaj škody sielskaj haspadarcy Čechii.

Skandał, jaki imknucca razdźmuć u presie, całkam nie adpaviadaje rečaisnaści. U nas taksama jość łabisty, jakija padtrymlivajuć rasijski intares. Ź inšaha boku, ludziam, jakija pracujuć u sielskaj haspadarcy, hety skandał vyhadny. Jany zacikaŭlenyja atrymać bolš datacyj ad ES u jakaści «paciarpiełych».

Kali hłabalna kazać pra sankcyi, kaniečnie, Rasija ad ich prajhraje. Ale ŭ palityčnym sensie režym Pucina vyjhraje, tamu što sankcyi zamykajuć krainu samu na sabie. Rasija vymušana budzie naładzić svaju miascovuju vytvorčaść.

Toje samaje možna skazać i pra krainy Jeŭrapiejskaha sajuza: jany pieraklučacca na svaje rynki i taksama madernizujucca ŭ niejkich svaich nakirunkach.

Ale ŭ siońniašnim hłabalizavanym śviecie krainy tak nie mohuć isnavać. Pavinny być ŭzajemavyhadnyja stasunki, jakija b uklučali ŭ hetuju sistemu ŭsich na raŭnapraŭnych umovach.

Atrymlivajecca, što my viartajemsia da časoŭ chałodnaj vajny, kali adzin bok supraćstajaŭ inšamu. Pazicyja była vielmi prostaja: «Vy našy vorahi. My vas nienavidzim i ničoha nie chočam z vami mieć sumiesnaha, u tym liku i vašu ježu». Jak śviedčyć historyja, heta ni da čaho dobraha nie pryvodzić.

«Biełaruskija sialanie mohuć šmat čamu navučyć čechaŭ. Ale chto daść im volu?»

Były ministr sielskaj haspadarki Biełaruś Vasil Lavonaŭ ličyć, što restytucyja pa češskim prykładzie ŭ Biełarusi niemahčymaja, bo na ziamli ŭ nas pracujuć prapraŭnuki tych, chto vałodaŭ ziamloj.

Pavialičyć

Fota svaboda.org

— Abmiarkoŭvałasia pytańnie, kab nadzialić pravam ułasnaści na ziamlu tych, chto na joj pracuje. Ale ciapier pra heta havorka nie idzie. Sprava ŭ tym, što ŭ Biełarusi šmat zaklučana damovaŭ, zhodna ź jakimi ziamla zdadzienaja ŭ karystańnie na 99 hod. Darečy, statystyka, kolki ziamli razdadziena, zakrytaja. I jak z hetym być? Ludzi ž taksama ŭkładvajuć tudy hrošy, — raspavioŭ ekśpiert «Zaŭtra tvajoj krainy». 

Surazmoŭca nie zhodny z tym, što češskaja hleba horšaja za biełaruskuju. Na dumku Vasila Lavonava, u luboj krainie nielha prymianiać adzin da adnaho češski, niamiecki ci polski dośvied.

— My ž zusim u inšych umovach znachodzimsia, — tłumačyć jon. — U nas niama taho kapitału svabodnaha, jaki jość ŭ bankach Jeŭropy. Što b my ni rabili, u nas usio zajomnaje. My ŭsio prajeli i pačynajem žyć za košt unukaŭ…

Jak ličyć Vasil Lavonaŭ, u kožnym kankretnym vypadku treba sychodzić z teoryi zdarovaha sensu.

— Samaje hałoŭnaje, što treba dla vioski — pra heta vam skažuć vučonyja z roznych krain — na ziamli pavinien być haspadar. U fiermiera zusim inšaja psichałohija. Jon kožny dzień dumaje pra toje, jak vyžyć, jak dasiahnuć pośpiechu. Tak naradžajucca pradprymalniki.

Na biełaruskaj ziamli haspadara niama, a ich pavinna być mnoha. Chto ŭ nas vałodaje ziamloj? Adzin čałaviek. Tołku ad hetaha nie budzie.

Što tyčycca datacyjaŭ, za košt jakich byccam by trymajecca sielskaja haspadarka, to ja b adznačyŭ, što adno pracoŭnaje miesca ŭ vioscy stvaraje, kali nie 10, to 5 pracoŭnych miescaŭ u horadzie. Kali sielskaja haspadarka abryniecca — vialikaja kolkaść haradžan stracić pracu. Dziaržava na padatkach haspadarak atrymlivaje bolš hrošaj, čym układaje ŭ jakaści datacyj. Heta i ŭnutrany ruchavik, i charčovaja biaśpieka.

Vasil Lavonaŭ nie zhodny z dumkaj Piatra Haveła, što ŭ Biełarusi sialanie nie zmahli b efiektyŭna vykarystać svabodu na ziamli.

— Časam jeŭrapiejcy ličać, što ŭzrovień biełarusaŭ nižejšy za ich. Heta pamyłkovy pohlad. Našyja sialanie mohuć šmat čamu navučyć i čechaŭ. Ale chto daść im hetaje prava? Chto daść im volu?

Materyjał padrychtavany pry dapamozie MYMEDIA/DANIDA

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0