«Kab vas pavažali ŭ śviecie, varta pavažać siabie i svajo». Fieliksu Škirmankovu — 90 hod

U svaje piatnaccać jon vajavaŭ. U dvaccać adzin śviadoma ŭstupiŭ u KPSS. U 25 dobraachvotna pajechaŭ pracavać na Kałymu — Fieliks Škirmankoŭ, veteran vajny, siabra Biełaruskaha Narodnaha Frontu i Tavarystva biełaruskaj movy, litaratar, žurnalist.

Fieliks Škirmankoŭ u svaim sadzie

Znajomstva z hetak zvanymi «vorahami narodu» paŭpłyvała na jahony śvietapohlad. Ź viartańniem na radzimu viarnułasia da Fieliksa Škirmankova i biełaruščyna. Jaho pahłynuła hramadzkaja dziejnaść. U 63 hady staŭ inicyjataram stvareńnia rajonnaj arhanizacyi «Dzieci Čarnobyla». U 64 — vyjšaŭ z partyi i ŭstupiŭ u Biełaruski Narodny Front. U svaje dzievianosta — praciahvaje pisać…

Žyvie Fieliks Uładzimieravič z žonkaj Vieraj Vasiljeŭnaj u rajcentry Słaŭharad, što na Mahiloŭščynie. Jahony dom z dahledžanym aharodam dy sadam — na ŭskrajku kolišniaha panskaha parku. Za parkam pravasłaŭnaja carkva. Niepadalok zamčyšča. U domie šmat knih i nacyjanalnaj atrybutyki.

Ź Fieliksam Uładzimieravičam hutarym na kuchni, papivajučy svojskaje vinahradnaje vino, zakusvajučy abiedam, što zhatavała Viera Vasiljeŭna.

67 hadoŭ u šlubie

Svajmu 90-hodździu sam dziŭlusia. Usie maje dumki, pačućci — nie dzievianostahadovaha staroha, a tryccaci-sarakahadovaha mužčyny. Toje, jak ja dumaju, jak usprymaju padziei, što adbyvajucca ŭ krainie, u śviecie, toje, jak ja havaru ź ludźmi — usio heta nie stykujecca z maimi hadami. Uvieś čas dumaju, dzie ž tut pamyłka, bo takoha nia moža być, kab u 90 hod sa svaimi dumkami ja byŭ u svajoj maładości.

Napeŭna, heta vola Ŭsiavyšniaha. Jamu adnamu bačna, kamu zachavać rozum u dzievianosta i sto hadoŭ, a ŭ kaho jaho zabrać u sorak ci navat u tryccać. Inšaha adkazu nie znachodžu. Ja ŭdziačny jamu za toje, što jość. Chacia apošni hod u mianie z nahami biada. Ciažka chadzić. Ale na astatniaje hrech narakać.

Kožny novy dzień ja sustrakaju z udziačnaściu. Dziakuju Bohu, bo kab nia Jon, u mianie b ničoha nie było.

Pavialičyć

Hałoŭnaje toje, što sa mnoju pobač maja darahaja pałavinka Viera Vasiljeŭna. Jana dadzienaja mnie Im. Sioleta 67 hadoŭ, jak my razam, i prycierlisia adno da adnaho hetak, što nam nia treba nijakich słovaŭ. My razumiejem adno adnaho z pozirku. Toje, što my razam, dapamahaje nam pieranosić fizyčnyja ciažkaści.

Vo, dumaŭ, pahladžu na hetych «vorahaŭ narodu»

Ad samaha junactva ja trymaŭsia kamunistyčnaj idealohii, bo ŭsie my vychoŭvalisia tady na joj. My śviata vieryli ŭ toje, što nam kazali, kali prymali ŭ pijanery, kamsamoł, kali ŭstupali ŭ partyju.

Kali pahladzieć farmalna na toje, što tady havaryłasia, jakija byli zakliki, dyk nia znojdzieš u ich nibyta ničoha drennaha. Što kiepskaha ŭ lozunhu «Ziamlu sialanam!», ci «Zavody pracoŭnym!» —? Što kiepskaha, kali biaspłatnaje navučańnie, medycyna, kali kvatery davali, choć i davodziłasia stajać hadami ŭ čerhach?.. Usio heta razhladałasia jak stanoŭčaje, i ja asabista za heta vystupaŭ…

A potym nadyšoŭ dzień, kali byŭ raźviančany kult Stalina. Paśla vystupu Mikity Chruščova (25 lutaha 1956 hodu pieršy sakratar CK KPSS Mikita Chruščoŭ vystupiŭ z dakładam «Ab kulcie asoby i jaho nastupstvach». Pramova była pryśviečana kultu asoby Stalina. — RS) mianie niby ŭdaryli «abuchom pa hałavie». Ja nia moh pavieryć: jak takoje mahło być?

Paźniej traplalisia dokazy taho, što kamunistyčnaja ideja stvaryła kamunistyčny raj dla kiraŭnictva partyi. I jany žyli ŭžo ŭ hetym rai. A ŭsim astatnim prapanoŭvałasia pačakać jašče piacihodku, potym jašče adnu, maŭlaŭ, pabudujem toje, hetaje…

Na Kałymie ja sustreŭsia ź ludźmi, jakich savieckaja ŭłada abviaściła vorahami narodu. Ich sasłali na Kałymu biesterminova, bo paśla adbyćcia svajho, pieravažna, dziesiacihadovaha pakarańnia jany nia mieli prava vyjaždžać u centralnyja rajony Savieckaha Sajuzu. Hutarki ź imi adkryvali dla mianie novyja staronki praŭdy žyćcia…

Spačatku była cikavaść. Vo, dumaŭ, pahladžu na hetych vorahaŭ narodu, što jany ź siabie ŭjaŭlajuć. A kali pačaŭ ź imi havaryć, kali razam pracavali ŭ tajzie, dyk u mianie ŭsio bolš uźnikała pytańniaŭ — dyk za što ž ich sasłali na Kałymu, što ž jany takoha narabili kiepskaha dla krainy? U toj ža čas ja byŭ siabram KPSS, i mnie było nia ŭsio zrazumieła…

Usia sprava była ŭ tym, što niavolniki HUŁahu, ź jakimi ja sustrakaŭsia, nie byli złamanyja systemaj. Heta byli ludzi vyšejšaha hartu. U mnohich byŭ śvietapohlad, jaki nielha było ihnaravać.

Paźniej mnie davodziłasia vystupać na roznych schodach, i načalstva ŭžo ŭ maich vystupach vyhledžvała padkopy pad tahačasnuju systemu ŭłady. I mianie, jak kažuć, uziali «na zamietku». U dušy majoj zrabiŭsia pierałom, jaki nia mieŭ zvarotnaha chodu.

Apaviadaju pra heta, kab pakazać, što moj šlach byŭ duža niaprosty. Źmiena pierakanańniaŭ adbyvałasia nie adrazu. Patrebny byŭ čas.

Ale jašče raz padkreślu, sustreča z tak zvanymi vorahami narodu dla mianie była vielmi važnym etapam majho žyćcia. Dzie, jak nie na Kałymie, ź imi možna było sustrecca?

Nadyšoŭ dzień, kali ja vymušany byŭ asabista skazać, što my zrabili ŭsio, što mahli

Nadyšli 90-ja hady. Ja ŭžo byŭ u Słaŭharadzie. Tady ŭtvaryłasia Demakratyčnaja platforma ŭ KPSS (Abjadnańnie siabroŭ KPSS, utvaryłasia ŭ 1991 hodzie, mieła na mecie abnavić hramadztva praź pieraŭtvareńnie KPSS ź dziaržaŭnaj struktury ŭ sučasnuju levuju palityčnuju partyju. — RS). Mianie ad Mahiloŭskaj vobłaści vyłučali delehatam u Maskvu na Ŭsiesajuzny źjezd hetaj platformy KPSS. Ja pryniaŭ z radaściu, što na joj havaryłasia…

Jak utvaryŭsia Biełaruski Narodny Front i da nas u Słaŭharad pryjechaŭ Hienadź Hrušavy, dyk jon zaprasiŭ mianie na mitynh u Miensk. Na im paznajomiŭsia ź Zianonam Paźniakom. Ja pryniaŭ prapanavanuju Biełaruskim Narodnym Frontam prahramu. Pa viartańni ŭ Słaŭharad razam z adnadumcami stvaryli rajonnuju radu BNF. Isnavała jana niekalki hadoŭ.

Paźniej Hienadź Hrušavy, utvaryŭšy kamitet «Dzieci Čarnobyla», źviarnuŭsia da mianie z prośbaj zasnavać taki kamitet i ŭ Słaŭharadzie, bo, kazaŭ jon, była niebiaśpieka, što ŭłada moža zakryć rachunak arhanizacyi ŭ Miensku. My ŭtvaryli Słaŭharadzki rajonny kamitet «Dzieci Čarnobyla» i zarehistravali jaho ŭ rajvykankamie. Hetaja arhanizacyja nie była farmalnaja. My pačali pravodzić pracu pa azdaraŭleńni za miažoju dziaciej z čarnobylskich rajonaŭ. Za hady isnavańnia hetaha kamitetu nia sotni, a tysiačy dziaciej adpačyli ŭ Italii, Anhielščynie, Niamieččynie…

Ułada ŭ hetym uhledzieła niebiaśpieku: maŭlaŭ, nie jana prajaviła inicyjatyvu, a BNF-aŭcy, jakich jana paŭsiul hańbiła. Nadyšoŭ dzień, kali ja vymušany byŭ asabista skazać, što my zrabili ŭsio, što mahli. Ułada mnohaje zabaraniła, i my vymušanyja byli samalikvidavacca. Ale da siońniašniaha dnia ja hanarusia tym, što było zroblena kamitetam «Dzieci Čarnobyla». Heta rabiłasia dziela našych ludziej, dziaciej.

Kali byli vybary ŭ Viarchoŭny Saviet 12 sklikańnia, mianie ahulnaharadzkim schodam žychary vyłučyli kandydatam u deputaty. Harkam partyi ŭspryniaŭ majo vyłučeńnie ŭ štyki, ale ničoha nia moh zrabić. Akramia taho, maju kandydaturu vyłučyła kanferencyja rajkamu kamsamołu. Pieršaha sakratara rajkamu kamsamołu vyklikali da pieršaha sakratara rajkamu partyi i zmusili skasavać rašeńnie kanferencyi.

Mianie nie chacieli ni ŭ jakim razie prapuskać u Viarchoŭny Saviet. Jak ułada mahła dapuścić da deputactva prychilnika BNF? Jany prykłali šmat namahańniaŭ, kab ja nia staŭ deputatam. Svajho damahlisia. Tady ja jašče byŭ siabram KPSS, i mianie zaprasiŭ pieršy sakratar rajkamu partyi i paprasiŭ mianie źniać svaju kandydaturu z vybaraŭ.

Ja prapanavaŭ jamu, kab jon ułučyŭ mianie ŭ limit veteranskaj arhanizacyi. Tady 25 čałaviek ad hetaj arhanizacyi na svaim schodzie abiralisia ŭ Viarchoŭny Saviet. Na heta partyjny funkcyjaner nie pahadziŭsia. Tady ja vystupiŭ z adkrytym listom u druku i zajaviŭ pra vychad z KPSS. Toje, što rabiłasia, kab nie dapuścić mianie ŭ deputaty, nie adpaviadała vysokim słovam, jakija hučali z vusnaŭ kiraŭnictva partyi.

Kali vas zadavalniaje ciapierašniaje žyćcio, dyk hetak i žyvicie

Što tyčycca siońniašniaha dnia dy maich stasunkaŭ z uładaj, to jana da mianie stavicca lajalna. Ja nie vystupaju ŭ Słaŭharadzie ni ź jakimi zaklikami, bo vielmi dobra razumieju, što siońniašni dzień — heta nie kaniec 1980-ch hadoŭ, kali možna było ŭ tym ža Słaŭharadzie arhanizavać na centralnaj płoščy mitynh, na jaki prychodziła bolš za dźvie tysiačy čałaviek. I, kab padpisacca pad rezalucyjaj, ludzi prastojvali ŭ čarzie pa niekalki hadzin. Ciapier heta niemahčyma.

Mnie ŭ 90 hadoŭ było b śmiešna niešta planavać nia toje što na bližejšy hod, ale na bližejšy dzień. Jak davodzicca havaryć ź ludźmi i jany zakranajuć temu siońniašniaha stanovišča ŭ Biełarusi, to ja im kažu: «Kali vas zadavalniaje ciapierašniaje žyćcio, dyk hetak i žyvicie. Kali nie zadavalniaje, to šukajcie sposabaŭ źmianić jaho da lepšaha».

Pavialičyć

A pra ŭładu što možna dadać — heta klasyčny prykład aŭtarytarnaha režymu. Pry im nia moža być padziełu na haliny ŭłady, kab kožnaja ź ich pracavała samastojna. Ciapier usio vyrašaje adzin čałaviek, jaki znachodzicca na viersie hetaj aŭtarytarnaj piramidy. Jak pakazvaje historyja, ničoha dobraha z hetaha nie atrymlivałasia. Nadychodziŭ momant, kali ŭsio heta rujnavałasia. Hetak budzie i ŭ nas.

Łukašenka padmanuŭ

Ja sustrakaŭsia z Łukašenkam adzin raz, jak jon byŭ u Słaŭharadzie. Nijakich stanoŭčych emocyjaŭ ad hutarki ź im u mianie nie zastałosia. Ja vykazaŭ jamu toje, što chacieŭ.

Skazaŭ jamu pra darožny padatak, jaki tady tolki ŭviali. Veterany vajny nia mieli nijakich ilhotaŭ. A jak takoje moža być, kali jon nia raz kazaŭ, što my ŭ daŭhu pierad veteranami? Ja jamu skazaŭ, što nas, veteranaŭ, zastałosia niašmat — i jak možna z nami tak pastupać? Jon adkazaŭ, što skasuje dla veteranaŭ padatak. Ja byŭ upeŭnieny, što jon strymaje słova, bo abiacaŭ ža pryludna. Ale jon nia vykanaŭ abiacańnia. Voś i ŭsie maje ŭražańni ad jaho.

Jakija ŭ mianie mohuć być stanoŭčyja emocyi, kali dla hetaha čałavieka na pieršym miescy jon sam? Jon upeŭnieny, što pobač ź im nia moža stać nivodzin čałaviek. Jak da jaho možna stavicca pa-dobramu, kali jon zachapiŭ uładu ŭ Biełarusi…

Ja nie mahu patłumačyć, čamu ludzi stałaha vieku jaho padtrymlivajuć. Moža, pryčyna ŭ nieadukavanaści, ci, moža, u durnocie čałaviečaj, urešcie. Nie žadajuć jany bačyć rečy, jakija navidavoku.

Rasieja moža zrabić ź Biełaruśsiu, što zrabiła z Danbasam i Krymam

Niebiaśpieka isnuje, i jana pachodzić z boku Rasiei. Bo siońnia ŭsim bačna, što tam adradžajucca vialikadziaržaŭnyja imperskija pamknieńni. Jany ŭva ŭsim — i ŭ symbolicy, i ŭ zajavie Pucina, jakija skazaŭ, što Rasieja skančajecca tam, dzie skančajecca rasiejskaja mova. Prykład hetamu — ahresiŭnyja dziejańni suprać Ukrainy. Uvarvańnie va Ŭkrainu nijakaha apraŭdańnia nia maje.

Kali mižnarodnyja siły nia znojduć, jak utajmavać tyja rasiejskija pamknieńni, i kali abryniecca biełaruski aŭtarytarny režym, to Rasieja moža zrabić ź Biełaruśsiu, što zrabiła z Danbasam i Krymam. Spadzieŭ, adnak, na toje, što znojducca ŭ nas nacyjanalnyja siły, jakija zdolejuć danieści da ludziej, što jany biełarusy i musiać adstojvać dziaržaŭnaść krainy.

Karenny pierałom adbyŭsia, kali ja sustreŭsia ź Zianonam Paźniakom

Kali my pryjaždžali ŭ adpačynak z Kałymy siudy ŭ Słaŭharad, na maju radzimu, dyk žoncy padabalisia tutejšyja miaściny. I jana zhadziłasia, jak my vyjšli na pensiju, pierabracca siudy. Rodny kut maje niejkija niabačnyja pryciahalnyja kanały. Heta, moža, poklič prodkaŭ. Jon, vidać, dapamoh mnie viarnucca da biełaruščyny.

Biełaruskaja mova žyła ŭnutry mianie, ale dziesiacihodździ, praviedzienyja ŭ rasiejskamoŭnym asiarodździ, zrabili svaju spravu. Ja karystaŭsia tolki rasiejskaj movaj. Kali ja viarnuŭsia ŭ Słaŭharad, to tut bolš było biełaruskaj movy, čym siońnia. Mianie zaprasili na pracu ŭ rajonnuju hazetu. Tady jana vychodziła na biełaruskaj movie. Ja rabiŭ u joj zahadčykam adździełu pisiem. Pakrysie, nieŭprykmiet dla siabie, pačaŭ užyvać biełaruskuju movu. A karenny pierałom adbyŭsia, kali ja sustreŭsia ź Zianonam Paźniakom.

Ja nia baču biady ŭ tym, što biełarus viedaje rasiejskuju movu, adnak biada ŭ tym, što biełarus pry hetym nia viedaje svajoj, biełaruskaj movy. Biełarus pavinien viedać biełaruskuju movu i joj karystacca. I kali tak budzie, to sapraŭdy Biełaruś zojmie naležnaje miescy ŭ siamji narodaŭ. Ale ŭłada ničoha nia robić dziela hetaha. Čakać ad ułady źmienaŭ u hetym pytańni nie vypadaje. Joj heta nie patrebna.

Kali nia budzie ŭviedziena ŭ praktyku, što čynoŭnik, jaki nia viedaje biełaruskaj movy, nia moža zajmać dziaržaŭnaj pasady, to ničoha nia źmienicca. U siońniašniaj sytuacyi jon musić viedać dźvie movy, i ŭ vypadku, kali da jaho źviartajucca pa-biełarusku, jon maje adkazvać pa-biełarusku. Kiraŭnik dziaržavy pavinien viedać biełaruskuju movu i joj karystacca padčas aficyjnych mierapryjemstvaŭ. Biezumoŭna, kolkaść hadzin u škole na biełaruskuju movu i litaraturu pavinna pavialičycca. Voś tady źmieny i pačnucca…

Pavialičyć

U mianie adno pažadańnie da biełarusaŭ, jakija pakul nie znajšli darohi da biełaruščyny: vymierkujcie čas i pacikaŭciesia historyjaj Biełarusi, historyjaj svajho rodu, i tady ŭ vas uźniknie žadańnie viarnuć sabie nacyjanalny honar i hodnaść. I, hałoŭnaje, kali vy chočacie, kab vas pavažali ŭ śviecie, to najpierš treba pavažać siabie i svajo. Kali takoj pavahi nia budzie, to pavažać vas nia buduć nidzie…

Na raźvitańnie Fieliks Uładzimieravič pačytaŭ vierš «Duet», napisany na biełaruskaj i rasiejskaj movach. Padkreśliŭ, što vieršy jon nia piša. «Ja tolki zanatoŭvaju toje, što niechta mnie prysyłaje, — tłumačyŭ jon. — Adkul, ja nia viedaju. Heta moža być i ŭdzień, i nočču, jak nia śpicca. Raptam vyrazna čuju radok. Adzin, druhi — i stanovicca zrazumieła, što budzie dalej…»

…Na majo raźvitalnaje «Doŭhich hadoŭ» Fieliks Uładzimieravič uśmichnuŭsia.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0