Ivan Kraścieŭ: Biełaruś pryznačanaja dla Jeŭrapiejskaha Sajuza

Lidar hramadzianskaj kampanii «Jeŭrapiejskaja Biełaruś», kandydat u prezidenty na vybarach 2010 hoda Andrej Sańnikaŭ pahutaryŭ ŭ Varšavie z bałharskim palitołaham, staršynioj Centra liberalnych stratehij Ivanam Kraścievym.

«Ivan Kraścieŭ -– vydatny pramoŭca. Jaho vystupy – heta intelektualnaje balavańnie. Jon lubić paradoksy i havoryć paradoksami. I heta prymušaje słuchača bačyć novyja hrani dobra viadomaj prablemy. Jon moža być tonkim i rezkim, časta sprečnym, ale jon nie byvaje banalnym abo sumnym. My sustrelisia ź im u Varšavie i za kubkam kavy pahavaryli pra śviet, Jeŭropu i Biełaruś», – adznačaje Andrej Sańnikaŭ.

Pavialičyć

– Ivan, ciabie časta nazyvajuć adnym ź viadučych intelektuałaŭ Jeŭropy.

– Heta ničoha nie značyć.

– Heta aznačaje adkaznaść. Davaj vykažam zdahadku, što ty ciapier adkazvaješ za Jeŭropu, što ty adkazaŭ na zvanok pa tym numary, jaki šukaŭ Kisindžer, kab źviazacca ź Jeŭropaj. Vidavočna, što Jeŭropa pieražyvaje hłyboki kryzis, ale, jak my viedajem, kryzis moža dać šturšok dla źmien da lepšaha. U pieryjad kryzisu adbyvajecca analiz niaŭdač, adaptacyja da novych abstavin dla taho, kab vyjści z kryzisu bolš mocnymi. Ty bačyš prykmiety novych šlachoŭ, pošuki novaj enierhii dla post-kryzisnaha času? Ja, ščyra kažučy, pakul nie baču. Dla mianie kryteryjem źjaŭlajecca Biełaruś. U dačynieńni da Biełarusi palityka ES stanovicca mienš efiektyŭnaj, nie vielmi razumnaj i bolš cyničnaj. A što ty možaš skazać pra Jeŭropu ŭ cełym?

– Pa-pieršaje, ja nie zmahu adkazać ni na tvoj zvanok, ni na zvanok Kisindžera, tamu što ŭ mianie niama mabilnaha telefona. Kali surjozna, to ź Jeŭropaj adbyłosia adnačasova niekalki rečaŭ. My pavieryli ŭ toje, što źjaŭlajemsia ŭzoram dla suśvietnaj ekanomiki: šmatnacyjanalnyja, śvieckija, uzajemazaležnyja. My vyrašyli, što relihija i nacyjanalizm hublajuć aktualnaść, i na pieršy płan vychodziać ekanamičnyja intaresy. I tut zdaryŭsia ekanamičny kryzis, i raptam viarnułasia toje, što ličyłasia daŭno pachavanym.

Nacyjanalistyčnyja nastroi, relihijnyja žarści ŭ roznych častkach śvietu. Da ŭčorašniaha dnia my dumali, što naša madel univiersalnaja, a siońnia my ličym jaje vyklučnaj. My ŭsio bolš vierym, što možam ekspartavać našu madel.

Dalej, my źviarnulisia ŭnutr siabie. Ciapier my pieražyvajem niekalki kryzisaŭ, jakija padzialajuć Jeŭropu. Adzin ź ich – kryzis zony jeŭra, jaki padzialiŭ Poŭnač i Poŭdzień, pakolki jon padzialiŭ ES na kredytoraŭ i daŭžnikoŭ. A pamiž kredytorami i daŭžnikami nie byvaje simietryčnych adnosin: adny bolš upłyvovyja za inšych prosta tamu, što dajuć hrošy. Heta pryviało da surjoznaha padziełu, i my bačym, što ŭ Hrecyi i Ispanii heta pryviało da mocnych anty-hiermanskich nastrojaŭ.

Zatym, kryzis, vyklikany Rasijaj. Heta nie prosta padzieł na Zachad i Uschod, heta supiarečnaści ŭ samim ES, pakolki Polšča i Vienhryja, ci Polšča i Čechija majuć roznyja pohlady na hety kryzis.

Kryzis, źviazany ź biežancami, pryvioŭ da surjoznych supiarečnaściej pamiž Zachadam i Uschodam, pakolki ŭvieś naš dośvied etničnaj raznastajnaści źviazany z davajennym pieryjadam. Nam heta nie vielmi padabajecca. U nas inšaja historyja. My nie chadzili za mora. Ideja kasmapalityzmu i internacyjanalizmu ŭ kamunistyčnyja časy była vielmi sumniŭnaj dla mnohich uschodniejeŭrapiejcaŭ.

Da hetaha treba jašče dadać demahrafičny strach. Bałharyja, naprykład, pavodle daśledavańnia AAN, praz 40 hadoŭ stracić 27% svajho i biez taho nievialikaha nasielnictva. Paśla 1989 hoda z Bałharyi źjechaŭ miljon čałaviek. Starejučaje nasielnictva Bałharyi hladzić na maładych ludziej, jakija prybyvajuć ź Siryi i inšych miescaŭ, i ŭ jaho pačynajecca demahrafičnaja panika, i ŭźnikaje pytańnie – a ci budzie chto-niebudź razmaŭlać pa-bałharsku praz sto hadoŭ?

Usio heta nie dazvalaje Jeŭrasajuzu mieć ahulnuju palityku, tamu što ŭ krain-siabroŭ rozny dośvied. Samaj vialikaj prablemaj ES źjaŭlajecca – jak pierabudavacca? Toje, pra što ty kažaš. Taho Jeŭrasajuza, jaki my viedali 5 hadoŭ tamu, nie isnuje. U nas moža źjavicca Jeŭropa roznych chutkaściaŭ, Jeŭropa z unutranaj i źniešniaj pieryfieryjaj. Pobač dźvie bujnyja prablematyčnyja rehijanalnyja dziaržavy: Rasija i Turcyja. Da taho ž u hetych dziaržaŭ niaprostyja adnosiny pamiž saboj.

I voś tut samaja vialikaja prablema: my ŭsio jašče havorym, jak piać hadoŭ tamu, ale my ŭžo nie dumajem i nie dziejničajem, jak piać hadoŭ tamu.

– Čamu ty kažaš pra piać hadoŭ?

– Piać ci dziesiać, ja kažu pra toj čas, kali my vieryli, što našy kaštoŭnaści i instytuty nastolki cudoŭnyja, što prablema tolki ŭ tym, kali mienavita, skažam, Ukraina i Biełaruś dałučacca da ES. Siońnia ŭ nas niama palityki ŭ adnosinach da takich krain, jak Biełaruś, i my prosta sprabujem dasiahnuć niejkich karotkaterminovych hieapalityčnych vynikaŭ. My ŭžo nie viedajem, nakolki my pryvabnyja dla inšych. Ja maju na ŭvazie ludziej, a nie elity. Ale ŭsio heta nie adlustroŭvajecca ŭ tym, jak my havorym. I heta sparadžaje padazreńni ŭ padvojnych standartach i niesumlennaści ŭ adnosinach da pa-jeŭrapiejsku nastrojenych ludziej za miežami ES. Heta adnosicca nie tolki da Biełarusi. Voźmiem Turcyju. Nam treba nablizić jaje z-za mihrantaŭ, ale dziela hetaha my zakryvajem vočy na toje, što adbyvajecca ŭ samoj Turcyi. Toje ž i ź Biełaruśsiu. My vykarystoŭvajem Biełaruś dla cisku na Rasiju, ale heta aznačaje, što my pierahladajem svajo niehatyŭnaje staŭleńnie da taho, što tvoryć režym unutry krainy. Što da Rasii, my prosta sprabujem paźbiehnuć vajennaha rašeńnia, a dalej nie dumajem.

– Dobra, ja pasprabuju nie pytacca «čamu?», ale ja vielmi chaču pačuć, što možna zrabić. Pakul Jeŭrasajuz lubavaŭsia svaimi dasiahnieńniami, a pośpiechi byli vidavočnyja, Kreml aktyŭna pranikaŭ u vašu prastoru, stvaraŭ «apornyja bazy» pa ŭsioj Jeŭropie, i nie tolki ŭ Jeŭropie, u cełym na Zachadzie. My siońnia havorym pra prapahandu «ruskaha śvietu», vielmi prykmietnuju i, ja b skazaŭ, vielmi efiektyŭnuju. Adnak my ničoha nie čujem pra «jeŭrapiejski śviet» za vašymi miežami. Ty kažaš pra toje, što ES nie ŭpeŭnieny ŭ svajoj pryvabnaści, ale vy ničoha nie robicie dla taho, kab pakazać svaje dasiahnieńni i pryvabnaść. Vy nie inviestujecie u toje, kab prasoŭvać ES i jaho kaštoŭnaści pa-za miežy, u płanie infarmacyi i ŭ płanie padtrymki ludziej, jakija nie tolki padzialajuć hetyja kaštoŭnaści, ale iduć na achviary dziela ich abarony. Usio, što my čujem, – «treba supraćstajać rasijskaj prapahandzie». I navat tut niekampietentnaja donarskaja biurakratyja biare vierch i marnuje vialikija hrošy na zusim bieskarysnyja prajekty zamiest taho, kab u pieršuju čarhu padtrymać infarmacyjnyja resursy, jakija pracujuć dla krain za miežami ES, jakija adstojvajuć kaštoŭnaści. Kontrprapahanda nie zamianiaje kaštoŭnasny padychod. Jak mahčyma tut pamianiać situacyju?

– Ty maješ racyju. My znoŭ idziom nie efiektyŭnym, a samym lohkim šlacham. Supraćstajać rasijskaj prapahandzie treba, ale dziejańni pavinny być praparcyjnymi. Nielha śpisvać na rasijskuju prapahandu ŭsio, što adbyvajecca ŭ našych krainach. Nielha, naprykład, tolki hetym tłumačyć uzdym papulisckich partyj.

My pradavali Jeŭropu, a ahułam zachodniuju madel, pakietam, jak by kažučy, što ŭsio dobraje ŭzajemaźviazana. Dastatkova pravodzić svabodnyja i sumlennyja vybary, i pačniecca ekanamičny rost, pryjduć zamiežnyja inviestycyi i da t.p. Adnak usio bolš składana. Moža być demakratyja, jakaja daje zboi. Ekanamičny rost moža być i pry adsutnaści demakratyi. I tut my zatrymalisia.

Ja dumaju, što jość try vielmi važnyja rečy, jakija i źjaŭlajucca dobrymi jakaściami jeŭrapiejskaj madeli, pra jakija my pavinny havaryć. Jany raźličanyja na doŭhaterminovuju, a nie karotkaterminovuju pierśpiektyvu.

Pa-pieršaje, zdolnaść demakratyi da samarehulacyi. Niekatoryja našy ŭrady nie takija ŭžo dobryja, ale jany zdolnyja samarehulavacca. Heta aznačaje, što niapravilna pryniataje rašeńnie budzie dziejničać niejki čas, ale nie viečna.

Pa-druhoje, Jeŭrapiejski Sajuz składajecca pieravažna ź nievialikich i siarednich krain, i tamu my možam prapanavać toje, što ni Rasija, ni Kitaj, ni navat ZŠA prapanavać nie mohuć. Ich madeli pryznačanyja dla vialikich krain, demakratyčnych abo aŭtarytarnych. U Biełarusi, naprykład, prosta niemahčyma ŭžyć kitajskuju madel.

I, pa-treciaje, ja liču, što jeŭrapiejskaja madel dazvoliła spravicca z palaryzacyjaj i radykalizacyjaj ŭ hramadstvie.

Pa hetych pryčynach ja liču, što dla takich krain, jak Biełaruś, jeŭrapiejskaja madel źjaŭlajecca pryvabnaj. U biełarusaŭ, jak i ŭ bałharaŭ, nikoli nie było dakučlivaj idei pravić pałovaj śvietu. My zaŭsiody chacieli žyć narmalnym žyćciom, a ES jak raz i zabiaśpiečvaje taki ŭzrovień narmalnaści. Akramia taho, Biełaruś tak vyhadna raźmieščanaja hieahrafična, što volnaje pierasoŭvańnie, svabodny handal – hetyja rečy, na moj pohlad, pracujuć. Heta pracuje dla Biełarusi navat bolš, čym dla Ukrainy. Biełaruś – heta kraina, jakaja prosta pryznačanaja dla taho, kab dałučycca da ES.

– Łahična, što ty paraŭnoŭvaješ Biełaruś i Bałharyju. Ja ŭvohule liču, što ŭ Biełarusi byli tyja ž jeŭrapiejskija šancy, što i ŭ Bałharyi paśla źniknieńnia «sacyjalistyčnaha łahiera». Akramia taho, Bałharyja znachodziłasia ŭ rehijonie, bolš składanym na toj momant. Tearetyčna jeŭrapiejski patencyjał u Biełarusi zachoŭvaŭsia pieršyja niekalki hadoŭ, zatym raźvićcio pajšło nie tym šlacham. Ty kažaš ab pryvabnaści na budučyniu, ale siońnia my realna ŭ dosyć składanaj situacyi.

– Ja prosta kažu pra toje, u čym pryvabnaść. Jość krainy, dla jakich jeŭrapiejskaja madel nie takaja ŭžo pavabnaja. Ja, naprykład, nie baču, u čym moža być pryvabnaść hetaj madeli dla Tadžykistana abo Uźbiekistana, pa roznych pryčynach. Ja nie pahadžusia z tym, što Kitaj pavinien pryniać jeŭrapiejskuju madel. Bałharski i biełaruski dośvied dosyć cikavy, pakolki abiedźvie krainy padvierhlisia aktyŭnaj industryjalizacyi. Akramia taho, jany mocna zaležali ad savieckaha rynku. Istotnaj roźnicaj było toje, što ŭ Bałharyi była dziaržava. Nie vielmi dobraja, nie vielmi funkcyjanalnaja, ale pry najaŭnaści dziaržavy identyčnaść značna lahčej adstojvać. A voś na ŭzroŭni sacyjalnych kaštoŭnaściaŭ my byli vielmi blizkija, tak.

— Situacyja ŭ kancy 80-ch u korani adroźnivałasia ad siońniašniaj. Na čale impieryi ŭ toj čas byŭ Harbačoŭ, i było bolš-mienš zrazumieła, što jon nie spravicca z chvalaj vyzvaleńnia, jakaja išła pa Uschodniaj Jeŭropie i Savieckamu Sajuzu. U toj čas było lahčej zmahacca za svabodu i pieramahčy. Nichto nie moh tady padumać, što tak upeŭniena vierniecca aŭtarytaryzm. Siońnia na čale impieryi staić Pucin, ahresiŭny, vajaŭničy, jaki raźviazaŭ vajnu ŭ Jeŭropie i suprać Jeŭropy. A Jeŭropie nie chapaje lidarstva, jana hublaje kaštoŭnaści i zdradžvaje im. Častkova prablema zaklučajecca ŭ tym, i my ŭ Biełarusi papiaredžvali pra heta niekalki hadoŭ, što Jeŭropa nie zmahła znajści «miakkaj siły», jakuju možna było supraćpastavić takomu dyktataru, jak Łukašenka, i naturalna takoj siły nie akazałasia, kab spynić nastup Kramla, kali jon pierajšoŭ da vajaŭničych dziejańniaŭ. A voś Rasija maje takuju siłu ŭ samoj Jeŭropie i ŭžyvaje jaje vielmi efiektyŭna. Pahladzi, kolki miedyjnych resursaŭ, analityčnych centraŭ, palitykaŭ, niaŭradavych arhanizacyj pracujuć na Kreml i ŭ Jeŭropie, i ŭ ZŠA. Zachad siońnia vycieśnieny z Rasii, a Rasija naroščvaje svaju prysutnaść na Zachadzie. Ci jość razumieńnie, što treba «pieraasensavać» Jeŭropu i adpaviedna pierabudavacca?

– Asnoŭnaje pytańnie: nakolki stabilnaje takoje adradžeńnie Rasii? Heta nie abstraktnaje pytańnie. Pucinu ŭdałosia zaćvierdzić rasijski ŭpłyŭ u rehijonie i na Blizkim Uschodzie, ale ŭsie strukturnyja prablemy zastalisia. Dziŭnym čynam pośpiechi Pucina abmiažoŭvajuć mahčymaści Rasii. «Pośpiechi» ŭ Krymie dazvolili jamu admiežavać svaju papularnaść ad ekanamičnych pakazčykaŭ. Heta, viadoma, važna, ale jon ničoha nie zrabiŭ dla restrukturyzacyi ekanomiki ci ŭłady. Pry ŭsich svaich niedachopach savieckaja sistema ŭsio ž była sistemaj. A siońnia my bačym sistemu, jakaja nastolki skancentravanaja na palityčnym lidary, što jany tam nie mohuć sabie dazvolić navat dumać, što budzie dalej. U adroźnieńnie ad Kitaja, dzie jość miechanizm pierajemnaści, pakolki ŭ ich jość kamunistyčnaja partyja. U adroźnieńnie ad demakratyj, jakija vyrašajuć hetyja pytańni na vybarach. Ja pamiataju, što ludzi, jakija pracavali ź Jelcynym, pastajanna kazali mnie, što samym hałoŭnym prajektam paśla 1997 h. była Rasija paśla Jelcyna. Treba było nie prosta znajści pierajemnika, ale i pravieści rearhanizacyju. U pucinskim Kramli nikomu nie dazvolena pracavać nad prajektam «Rasija paśla Pucina».

Nam treba hladzieć na ŭpłyŭ Rasii ź pierśpiektyvy času. Toje ž i ź jeŭrapiejskim upłyvam. Jeŭropa pieražyvaje realny kryzis. Heta budzie praciahvacca try, čatyry, piać hadoŭ. My jašče nie viedajem, čym usio heta skončycca, ale ja ŭpeŭnieny, što adbudziecca pierafarmatavańnie, tamu što ŭ ES bolš hnutkaści, čym u Rasii. I heta važna. Hnutkaść padčas kryzisu – vialikaja pieravaha.

Paśla raspadu Savieckaha Sajuza byŭ pieryjad nacyjanalnaha budaŭnictva. I voś tut hałoŭnaje adroźnieńnie Jelcyna i Pucina. Paśla 1991 hoda hałoŭnaj idejaj było toje, što «my vyjhrali «chałodnuju vajnu». Razam. Narod Rasii i zachodnija demakratyi. Amal dziesiać hadoŭ Jelcyn sprabavaŭ stvaryć vobraz Rasii jak krainy-pieramožcy ŭ «chałodnaj vajnie». Nie spracavała. Pucin pieršym skazaŭ – my kraina, jakaja prajhrała. Nam patrebien revanš. Ideja revanšu moža kansalidavać peŭnyja hramadskija nastroi, ale nienadoŭha.

Ja byŭ u Maskvie ŭ 2014 hodzie, paśla Kryma, tam było šmat enierhii. Drennaj, ale ŭsio ž enierhii. Jany ličyli, što adnym hetym aktam źmianili historyju. Dva miesiacy tamu ja znoŭ pabyvaŭ u Maskvie – nijakaj enierhii. Niama ŭrada, niama apazicyi, nijakich źmienaŭ nie pradbačycca. Ty lepš mianie znajomy z takim zastojem. I ŭžo nichto nie dumaje, što tvorycca historyja.

My ŭvieś čas kažam pra naš kryzis. U Rasii pra svoj kryzis nie havorać. Ja ŭsio ž liču, što lepš abmiarkoŭvać kryzis, čym prykidvacca, što jaho niama. Tamu ja nie liču, što rasijskaja prapahanda moža surjozna na nas paŭpłyvać. Rasijskaja prapahanda ŭžo maje zvarotny efiekt, pakolki ŭskładniaje dla rasijskaha kiraŭnictva adekvatnaje ŭsprymańnie realnaści. Dla palityki vielmi niebiaśpiečna, kali lidary pačynajuć vieryć ułasnaj prapahandzie.

Pytańnie ŭ časie. Aŭtarytarnyja režymy nie mohuć zabiaśpiečyć pierachodny pieryjad z udziełam inšych pakaleńniaŭ. Ni ŭ Rasii, ni, tym bolš, u Biełarusi, dzie režym jašče bolš piersanaliscki.

– Adnak aŭtarytarnyja režymy zdolnyja dziejničać dosyć efiektyŭna, a Zachad zanadta pavolna i zanadta nieachvotna pryznaje niebiaśpieku i prymaje nieabchodnyja miery. U Rasii i Biełarusi rašeńnie prymaje adzin čałaviek. Zvyčajna hetyja rašeńni nie majuć ničoha ahulnaha z nacyjanalnymi intaresami i prymajucca dla zachavańnia režymu, ale ŭsio ž… Možna skazać, što Zachad pryznaje takuju «efiektyŭnaść», sprabujučy damahčysia niejkich pieramienaŭ praź niepasrednyja kantakty z režymami i ŭ vyniku tolki ŭskładniajuć prablemy, a nie spryjaje ich vyrašeńniu. Zamiest inviestycyj u budučyniu Zachad dapamahaje dyktataram vyžyć. Naiŭna abo cynična čakać, što dyktatary dapamohuć stvareńniu demakratyčnych instytutaŭ, jakija pahražajuć isnavańniu ich režymaŭ. Toje, što Zachad robić siońnia, padtrymlivajučy Łukašenku dla taho, kab supraćstajać Pucinu, u vyniku dapamoža Pucinu, pakolki vyhadu ad pryznańnia dyktatara atrymlivaje nie Biełaruś, a taki ž režym, pucinski režym.

– U 1983 hodzie vyjšła našumiełaja kniha Žana-Fransua Reviela «Jak hinuć demakratyi». Jon kazaŭ pra toje ž: aŭtarytarnyja režymy našmat bolš efiektyŭnyja, tamu što ŭ ich lahčej prymać rašeńni, što ich prapahanda bolš žorstkaja, pakolki jany kantralujuć ŚMI… Usio heta tak, ale patencyjał vyžyvańnia ŭ demakratyčnym hramadstvie našmat vyšejšy. Nie pośpiechu, a vyžyvańnia. Ja, naprykład, nie liču, što demakratyi zaŭsiody dobra funkcyjanujuć. Časam dobra, časam nie vielmi. Ale ŭzrovień niavyznačanaści ŭ niedemakratyčnych režymach vielmi vysoki. Uspomnim, što zdaryłasia z Mubarakam, jaki byŭ mocnym i efektyŭnym aŭtarytarnym lidaram. Pryjšoŭ čas pierajemnaści i ŭsia taja stabilnaść, jak ličyli zvonku, pavaliłasia, tamu što vysoki byŭ uzrovień niavyznačanaści. I heta niepaźbiežna adbyvajecca, asabliva z režymam, stvoranymi adnym čałaviekam.

Ja nikoli nie dumaŭ, što demakratyi ekanamična funkcyjanujuć lepš, čym aŭtakratyi. Ja sam z Bałharyi i viedaju, jakimi nieefektyŭnymi my možam być. Moj paradaksalny aptymizm zaklučajecca ŭ maim pierakanańni, što u časy surjoznych kryzisaŭ hnutkaść i vyžyvalnaść navat niedaskanałych demakratyj našmat vyšejšaja, čym u samych centralizavanych aŭtarytarnych dziaržavach.

– Ty maješ racyju, ale pry ŭsim razumieńni čamuści adsutničaje albo žadańnie, albo palityčnaja vola dla taho, kab pryniać previentyŭnyja miery i paźbiehnuć horšaha scenara. U śviecie prykmietna vyrasła kolkaść roznych kanfierencyj i dyskusij. Jany prachodziać litaralna kožny dzień. I ŭ toj ža čas raście kolkaść «ździŭlenych ekśpiertaŭ». Tych, kaho ździviŭ raspad SSSR, chto ździviŭsia vialikaj kolkaści pratestujučych ŭ centry Minska ŭ śniežni 2010 hoda, kaho ździviła Arabskaja viasna, Jeŭramajdan va Ukrainie, rasijskaja vajennaja apieracyja ŭ toj ža Ukrainie. Padobna, mienavita hetyja ekśpierty dapuščanyja da pracesu pryniaćcia rašeńniaŭ i mienavita jany rajać svaim uradam padtrymlivać dyktataraŭ, praź jakich pojduć reformy, jak, naprykład, u dačynieńni da Biełarusi. U 2010 hodzie ŭ nas była krytyčnaja situacyja, my stvaryli akno mahčymaściaŭ, jakoje Jeŭropa paličyła za lepšaje nie zaŭvažyć. Nam patrebien byŭ udzieł Jeŭropy, kab dapamahčy pačać pieramieny ŭ Biełarusi.

– Ty ciapier kažaš pra źmienu režymu, a heta nie pracuje.

– Nie, nichto nie čakaŭ, što Keci Eštan pryjedzie ŭ Biełaruś i zrynie Łukašenku. Ale była nadzieja, što jana pryjedzie i pasprabuje vyratavać ludziej ad źbićcia i turmaŭ, što samo pa sabie mahło dać šaniec dla pačatku pieramienaŭ, jakim by pryvidnym jon ni byŭ. Ja maju na ŭvazie ŭdzieł ES dla padtrymki ludziej, jakija adstojvajuć kaštoŭnaści i imknucca ŭnieści svoj układ u raźvićcio i biaśpieku Jeŭropy. Jak va Ukrainie, dzie Jeŭrasajuz, chaj i nieachvotna, ale pryniaŭ rašeńnie nie stajać u baku, i heta vyratavała Ukrainu. Viadoma, mnohaje zaležyć ad nas, ad zdolnaści apazicyi ŭ Biełarusi arhanizavacca, ad padtrymki ludziej, ale tabie vydatna viadoma, što, u adroźnieńnie ad 80-ch, siońnia praktyčna niemahčyma damahčysia demakratyčnych pieraŭtvareńniaŭ biez razumieńnia i padtrymki demakratyčnych dziaržaŭ. Dyktatary marnujuć miljardy dalaraŭ na zachavańnie svaich režymaŭ i arhanizacyju «paciešnych» vybaraŭ. Apazicyja ŭ takich krainach, jak Biełaruś, u asnoŭnym abapirajecca na svaju hatoŭnaść da samaachviaravańnia. Heta źniasilvaje apazicyju. Tamu ja kažu pra nieabchodnaść dapamohi Zachadu. Kali, viadoma, jość žadańnie paźbiehnuć chaosu i hvałtu, jakija ja vielmi nie chacieŭ by bačyć u Biełarusi.

– Naohuł, adna z prablem Jeŭropy i analityčnaj supolnaści – heta toje, što my pierastali być cikaŭnymi. U nas jość adkazy jašče da taho, jak byli zadadzienyja pytańni.

Ja voś pamiataju ŭ 2003 hodzie padčas vajny ŭ Iraku adzin vysokapastaŭleny čynoŭnik ZŠA ŭ intervju polskaj haziecie skazaŭ, što demakratyja, viadoma, heta trend budučaha, ale isnujuć usiaho dźvie madeli: Polšča i Sierbija. Palaki mohuć usiaho damahčysia sami, a sierbam treba troški padmahčy z pavietra, z dapamohaj F16. Ja nie dumaju, što heta tak pracuje.

Pa-pieršaje, u niekatorych krainach demakratyzacyja moža pryvieści da źjaŭleńnia ŭradaŭ, jakija zajmajuć antyzachodnija pazicyi.

Pa-druhoje, prasoŭvańnie demakratyi, vielmi papularnaje ŭ Jeŭrasajuzie, zvodziłasia ŭ asnoŭnym da stvareńnia instytutaŭ. A tut praściej za ŭsio pracavać z uradami i dumać, što vyłučeńnie hrošaj na palapšeńnie raboty padatkovaj inśpiekcyi, skažam, u Biełarusi viadzie da karennych pieraŭtvareńniaŭ.

Ale jość i treciaje: palityka demakratyčnaj salidarnaści. Heta aznačaje, što ty nie vyrašaješ, chto budzie kiravać Biełaruśsiu, a viedaješ, što tam jość siabry i sajuźniki, i ty dapamahaješ im, tamu što vy prytrymlivajeciesia adnolkavych kaštoŭnaściaŭ. Heta taksama aznačaje, što vy nie zajmajecie niejtralnuju pazicyju. Ja dumaju, siońnia palityka demakratyčnaj salidarnaści maje našmat bolš sensu. Demakratyčnyja instytuty i ich budaŭnictva ŭ niedemakratyčnych krainach isnujuć u asnoŭnym na papiery, a ŭ realnaści – tam sucelnyja złoŭžyvańni. Demakratyčnaja salidarnaść aznačaje, što vy abapirajeciesia nie na biurakratyju, a na kankretnych zacikaŭlenych ludziej.

– Ty maješ racyju absalutna. Čytaješ maje dumki. Jak hetaha dasiahnuć?

– Adna z samych vialikich iluzij zaklučajecca ŭ tym, što prasoŭvańnie demakratyi moža być biurakratyčnym pracesam. Biurakraty nie ryzykujuć. Patrebnyja ludzi, pryznanyja demakraty, jakija palubiać vašu krainu albo natchniacca mužnaściu ludziej. Tom Stopard, jaki kazaŭ pra Biełaruś i pra mužnaść biełarusaŭ, rabiŭ našmat bolš dla vašaj krainy, čym luby biurakrat. Samaje dziŭnaje ŭ apazicyi dyktatarskamu režymu – heta ludzi, jakija ryzykujuć, prajaŭlajuć mužnaść, a my tut žyviom i ničym nie ryzykujem. My im niešta pavinny.

– Ale treba jašče niešta. Paśla razhonu demanstracyi ŭ śniežni 2010 hoda ŭ śviecie padniałasia fantastyčnaja, biesprecedentnaja chvala salidarnaści z nami. Ja nikoli nie stamlusia dziakavać ludziam va ŭsim śviecie za tuju padtrymku Biełarusi. Siońnia heta ŭ minułym, Jeŭropa viarnułasia da «reałpalityk» u dačynieńni da dyktatara. Nam treba niešta jašče, akramia salidarnaści. Nam treba pryznańnie hieapalityčnaj važnaści Biełarusi dla demakratyčnaha śvietu. Ci jość takoje pryznańnie? Ci jość razumieńnie taho, što Biełaruś važnaja dla biaśpieki Jeŭropy? Što biez demakratyčnaj Biełarusi pad pytańniem znachodzicca navat demakratyja i niezaležnaść Ukrainy?

– Ty viedaješ, usio heta źviazana z peŭnymi histaryčnymi pieryjadami. Siońnia ludzi schilnyja idealizavać palityku Zachadu padčas «chałodnaj vajny», ale ŭ toj čas Zachad na ŭsiu moc addavaŭ dysidentaŭ. Zaŭsiody byli roznyja padziei, jakija ŭpłyvali na rašeńni. Ale na čałaviečym uzroŭni zaŭsiody znachodzilisia ludzi, jakija hatovyja byli napisać list, źviarnucca da parłamientaryjaŭ. Navat siarod biurakrataŭ znojducca takija ludzi. Heta ŭsio vielmi asabistaje. Tamu tak važna sustrakacca ź ludźmi. Stratehičnyja arhumienty dobryja dla kanfierencyj, ale navat tam, kali paŭstanie pytańnie «zaklučyć hieapalityčnuju ŭhodu ź Biełaruśsiu ci z Rasijaj?» vybar zaŭsiody budzie na karyść Rasii. Tak što heta nie toje rašeńnie dla vas.

Ludziej pavinny natchniać ludzi. Asabistyja historyi – samyja mocnyja. Vielmi dobra, što ty napisaŭ svaju knihu. Kali ŭ ciabie niama svajoj historyi, jakuju ludzi źviazvajuć z tvajoj krainaj, nijakija hieapalityčnyja arhumienty ŭ dačynieńni da Biełarusi nie spracujuć. Historyja – heta adkaz na pytańni «čamu ja zrabiŭ toje, što zrabiŭ? čamu ja ryzykavaŭ tak, jak ja ryzykavaŭ?» Viadomaje vysłoŭje Brechta, što škada tuju krainu, jakaja maje patrebu ŭ hierojach. Ale praŭda ŭ tym, što nie budzie hierojaŭ – nie budzie i krainy. U palitycy vielmi važny dośvied. Ludzi prymajuć rašeńni zychodziačy z dośviedu. I tut ja razumieju, čamu ŭ takich krainach, jak Biełaruś, bajacca ludziej, jakija pabyvali ŭ turmach i jakija vyjšli na volu.

My vielmi hultajavatyja siońnia ŭ Jeŭropie. My siadzim u kamforcie i burčym z nahody i biez nahody. Ale na nas pavinny rabić uražańnie ludzi, jakija admaŭlajucca ad kamfortnaha žyćcia, kab čaho-niebudź dasiahnuć. Tatalitarnyja režymy ekspłuatujuć ciomny bok čałaviečaj pryrody, sprabujučy pierakanać nas, što ŭsie karumpavanyja i pradažnyja. Ale jość i inšy bok u nas, dobry. I čas ad času nam chočacca jaho demanstravać.

Vielmi važna, kab apazicyja ŭ krainie, nie takoj vialikaj, jak Kitaj abo Rasija, stvarała sietku čałaviečych kantaktaŭ z palityčna zacikaŭlenymi ludźmi. Tak adbyvałasia z Čechasłavakijaj: ludzi zachaplalisia Havełam i inšymi. Jeŭrasajuz nie vielmi dobry na ŭzroŭni čałaviečych kamunikacyj. Tak što ludzi pavinny raskazvać svaje historyi. My pavinny ŭbačyć ludziej, ubačyć asoby. Ja nie vieru, što apazicyja składajecca tolki z prahram.

***

Ivan Kraścieŭ – staršynia Centra libieralnych stratehij (Safija, Bałharyja) i navukovy supracoŭnik Instytuta humanitarnych navuk (Viena, Aŭstryja). Uvachodzić u rady niekalkich mižnarodnych analityčnych centraŭ i vydańniaŭ. Viadomy svaimi šmatlikimi publikacyjami pa pytańniach demakratyi, adnosin z Rasijaj, Uschodniaj Jeŭropy i mižnarodnych adnosin.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0