Sto hadoŭ tamu mova idyš hučała na vulicach i kirmašach, u biblijatekach i narodnych sudach, kramach i majsterniach. Na joj razmaŭlali jaŭrejskija «bałahoły», jakija vazili hruzy pa biełaruskich darohach, kantrabandysty i delehaty savieckich źjezdaŭ. Na joj hučali lekcyi prafiesaraŭ i revalucyjnyja łozunhi, stavilisia teatralnyja pjesy, vydavalisia haziety, a ŭ žnivo pa navakolli raźlivalisia pieśni pracaŭnikoŭ jaŭrejskich kałhasaŭ. Usio heta ciapier źnikła — skončyłasia cełaja «cyvilizacyja idyš». Piša doktar historyi Andrej Zamojski.
U 1980-ja hady na letnich kanikułach, jak i mnohija savieckija školniki, ja byŭ u vioscy, jakoj ciapier užo nie isnuje. Čarnobyl źniščyŭ hetyja čačerskija pasieliščy, historyja jakich naličvała sotni hadoŭ: Šapatovičy, Siabrovičy, Dudzičy. Pradzied Ściapan, nadakučvajučy mnie svaimi pytańniami, cikaviŭsia pra proźviščy maich jaŭrejskich adnakłaśnikaŭ. Padčas adnoj z našych razmoŭ jon zaprapanavaŭ navučyć mianie ličyć «pa-jaŭrejsku»: «Ejn, cvej, drej». Dziŭna, navošta heta mnie? Što za karyść u niezrazumiełych słovach, vielmi padobnych da niamieckich? Tolki paźniej ja daviedaŭsia, čym była vyklikana jaho zacikaŭlenaść. U 1930-ja hady moj pradzied nie ŭstupiŭ u kałhas, bo jamu zabaraniŭ heta rabić baćka, ziamlu ŭ jaho kanfiskavali, a siamja ratavałasia rybałoŭstvam na Sažy. Rybu zbyvali praz znajomych handlaroŭ-jaŭrejaŭ na rynku ŭ Homieli. «Jaŭrejskaja mova» pradzieda składałasia ź nievialikaj kolkaści fraz na idyš, jakija dapamahali jamu ŭ «dziełavych adnosinach».
Idyšłand
Raśsiejanyja pa ŭsim śviecie z časoŭ antyčnaha Rymu, jaŭrei zaŭsiody pierajmali movu susiedziaŭ, ale adnačasova źbierahali (choć i tolki dla sakralnych patreb) iŭryt — movu svaich śviatarnych tekstaŭ i nabaženstvaŭ.
U Siaredniavieččy ŭ Vialikaje Kniastva Litoŭskaje jaŭrei prynieśli z saboj idyš, dyjalekt paŭnočnaniamieckaj movy. Joj karystalisia ŭ štodzionnym žyćci jaŭrei Biełarusi, Ukrainy, Litvy, Polščy, Smalenščyny. Hetuju terytoryju nieaficyjna nazyvali jašče «Idyšłandam», bo tut jaŭrej-padarožnik moh źviarnucca na rodnaj movie i znajści prytułak u lubym miastečku. Jašče da Pieršaj suśvietnaj vajny idyš staŭ litaraturnaj movaj. Dziakujučy ŭradžencu Kapyla Miendele Mojchier-Sfarymu i inšym jaŭrejskim piśmieńnikam (Šołam-Alejchiemu, Icchaku-Lejbu Pierecu) jon bolš nie ŭsprymaŭsia tolki jak prostaja havorka «jaŭrejskaj vulicy».
Siarod inšaha idyš šyroka vykarystoŭvaŭsia ŭ palityčnaj baraćbie jaŭrejaŭ Rasijskaj impieryi. Siabry sacyjalistyčnaj partyi Bund adstojvali pravy pracoŭnych i nieabchodnaść kulturnaj aŭtanomii dla jaŭrejaŭ, pry jakoj siarod inšaha atrymała b poŭnyja pravy i mova idyš. Z druhoha boku, paralelna raźvivaŭsia sijaniscki ruch ź idejami pierasialeńnia jaŭrejaŭ u Paleścinu i adradžeńniem jak razmoŭnaj movy iŭryt.
Sijanisty ŭsprymali idyš nie jak nacyjanalnuju kaštoŭnaść, a jak niepatrebnaha kankurenta iŭrytu.
Padčas revalucyjnych pieraŭtvareńniaŭ 1917 hoda ŭ haradach i miastečkach Biełarusi razharnułasia aktyŭnaja baraćba pamiž roznymi palityčnymi partyjami i ruchami. Adnak nieŭzabavie palityčny pluralizm byŭ zadušany savieckaj uładaj.
Z aporaj na jaŭsiekaŭ
Ź pieršych hadoŭ svajoj ułady balšaviki namahalisia savietyzavać nasielnictva, u tym liku i jaŭrejaŭ. Kamunistyčnaja partyja viała biaźlitasnuju baraćbu suprać iŭdaizmu, niezaležnych jaŭrejskich arhanizacyj, partyj i ruchaŭ, sijanizmu, a taksama movy iŭryt.
Heta stała ciažkim udaram pa tradycyjnaj jaŭrejskaj relihijnaj adukacyi i kultury. Ułada vykarystoŭvała supracoŭnikaŭ jaŭrejskich siekcyj partyi («jaŭsiekaŭ»), jakija začyniali sinahohi i tradycyjnyja škoły (chiedary i iješyvy), vajavali suprać zvykłych praviłaŭ štodzionnaha žyćcia, što rehulavalisia normami iŭdaizmu (kašrut).
Z druhoha boku, ułada ŭziała kurs na tak zvanuju idyšyzacyju — pašyreńnie roli idyšu ŭ roznych śfierach hramadskaha, kulturnaha i navukovaha žyćcia.
U miežach savieckaj nacyjanalnaj palityki 1920-ch hadoŭ jaŭrei atrymali prava svabodnaha karystańnia svajoj rodnaj movaj.
U pačatku 1920-ch hadoŭ jaŭrei składali kala 8% nasielnictva Savieckaj Biełarusi. Pry hetym u haradach pracent jaŭrejskich žycharoŭ byŭ kala 40%, a ŭ niekatorych miastečkach dachodziŭ da 70—90.
Idyš viedała pieravažnaja kolkaść jaŭrejaŭ Biełarusi — amal 90%. Tamu niama ničoha dziŭnaha, što ŭ hady novaj ekanamičnaj palityki (NEP) Biełaruś stała najbujniejšym centram vyšejšaj adukacyi i navuki na movie idyš. Na piedahahičnym fakultecie BDU ŭ Minsku dziejničała jaŭrejskaje adździaleńnie, dzie vykładali viadomyja biełaruskija i jaŭrejskija navukoŭcy. Pa ŭsioj BSSR była stvorana sietka jaŭrejskich adździaleńniaŭ pry instytutach sacyjalnaha vychavańnia i prafiesijnaj adukacyi. Stvaralisia jaŭrejskija piedahahičnyja, rabočyja i sielskahaspadarčyja technikumy. U Minsku, Viciebsku i Homieli rychtavalisia nastaŭniki dla savieckich škoł na idyš, vykładčyki palityčnych kursaŭ. U 1920-ja hady Biełaruś była pakryta hustoj sietkaj savieckich jaŭrejskich škoł i jaŭrejskich kłubaŭ.
Dziejničali dva dziaržaŭnyja jaŭrejskija teatry ŭ Minsku i Viciebsku. Pry Instytucie biełaruskaj kultury (paźniej na jaho asnovie była stvorana Akademija navuk) dynamična raźvivaŭsia jaŭrejski adździeł. Na idyš pisali litaratary Izi Charyk, Mojše Kulbak, Zelik Aksielrod. Jaŭrejskaje nasielnictva BSSR karystałasia biblijatekami, jakija kamplektavalisia litaraturaj na idyš. Vydavalisia haziety i časopisy na hetaj movie, choć za ich źmiestam pilna sačyli jaŭrejskija siekcyi.
Niadoŭhi roskvit
Idyšyzacyja na Biełarusi išła razam z palitykaj karanizacyi i biełarusizacyi.
Dla tak zvanaha «zabieśpiačeńnia pravoŭ pracoŭnych» u miescach kampaktnaha pasialeńnia nacyjanalnych mienšaściaŭ stvaralisia orhany miascovaj ułady — nacyjanalnyja saviety. U BSSR dziejničali ŭ asnoŭnym jaŭrejskija miestačkovyja saviety. Dla pracaŭładkavańnia jaŭrejskaj biednaty i tych, chto straciŭ pracu ŭ vyniku savieckich reformaŭ, naprykład pryvatnych handlaroŭ, stvaralisia jaŭrejskija kałhasy.
Važnym momantam nacyjanalnaj palityki stała zamacavańnie idyš Kanstytucyjaj BSSR 1927 hoda ŭ jakaści adnoj z čatyroch dziaržaŭnych moŭ BSSR, razam ź biełaruskaj, polskaj i ruskaj. Biezumoŭna, heta było palityčnaje rašeńnie, na jakoje była atrymana zhoda z Maskvy. Savieckaja Biełaruś, jak pamiežnaja respublika, pavinna była demanstravać, jak savieckaja ŭłada dbaje pra pravy ŭsich biez vyklučeńnia nacyjanalnaściaŭ.
Praz hod, adnak, u Biełarusi pačaŭsia pastupovy adychod ad «paskoranaj idyšyzacyi». Pierš za ŭsio heta było źviazana z adychodam ad palityki «libieralnaha NEPa» i ŭzmacnieńniem stalinskaj tatalitarnaj sistemy. Uzmacniŭsia cisk na biełaruskuju intelihiencyju («baraćba z nacdemami»). Adnačasova prajšli «čystki» roznych nacyjanalnych ustanoŭ, u tym liku i tych, jakija pracavali na idyš. Ź ich zvalniali «niełajalnych» supracoŭnikaŭ. U toj ža čas adbyvałasia ideałahična matyvavanaja reforma i samoj movy: ź jaje vyčyščali słovy iŭryckaha pachodžańnia i dadavali novyja savieckija («kałhas», «piacihodka», «industryjalizacyja»).
Źnikłaja cyvilizacyja
Roskvit idyšu ŭ Biełarusi na praciahu 1920-ch hadoŭ byŭ, takim čynam, choć i burnym, ale niadoŭhim. Z kanca hetaha dziasiacihodździa pačaŭsia pastupovy (i, jak akazałasia, niezvarotny) zakat movy i kultury idyš, adnačasova paskoryłasia asimilacyja jaŭrejskaha nasielnictva. Praŭda, da kanca 1930-ch hadoŭ dzie-nidzie jašče viałosia vykładańnie na idyš. Adnak hetyja ŭstanovy byli nie takija papularnyja, jak ruskamoŭnyja škoły, jakija davali mahčymaść zrabić karjeru ŭ bujnych haradach SSSR.
U čas Vialikaha teroru 1937—1938 hadoŭ sietka škoł na idyš, jak i jaŭrejskich nacsavietaŭ, pačała chutka skaračacca. Padpisvacca za dazvoł na vykładańnie na idyš u hetyja časy stała ŭžo niebiaśpiečna. Šmat kaho rasstralali jak «vorahaŭ naroda».
A paśla była vajna. Razam z zabojstvam miljonaŭ jaŭrejaŭ pierastaŭ isnavać «Idyšłand». Paśla vajny acalełyja jaŭrei masava pierachodzili na ruskuju movu. Nacyzm źniščyŭ nie tolki samich nośbitaŭ hetaj movy. Vialikija straty paniesła taksama materyjalnaja kultura jaŭrejaŭ (archivy, knižnyja zbory). Nie spryjali zachavańniu movy i kultury na idyš i antysiemickija kampanii ŭ SSSR.
Na praktycy hetaja mova mahła aktyŭna vykarystoŭvacca ŭ hramadskim žyćci vyklučna ŭ stvoranaj jašče ŭ 1930-ja hady Jaŭrejskaj aŭtanomnaj vobłaści, dzie žyła tolki małaja častka savieckich jaŭrejaŭ.
Praŭda, mnohija jaŭrei doŭhi čas praciahvali havaryć na idyš. Jašče ŭ 1960—1980-ja hady ŭ Minsku, Babrujsku, Homieli i inšych haradach možna było pačuć idyš na vulicach, ale svaich dziaciej hetaj movie starejšaje pakaleńnie, jak praviła, užo nie vučyła.
U kancy 1980-ch pačali rabicca sproby adradžeńnia idyš. Adnak masavaja emihracyja jaŭrejskaha nasielnictva SSSR u Izrail, ZŠA i inšyja krainy nie spryjała hetamu pracesu. U vyniku ŭ sučasnaj Biełarusi amal nie zastałosia nośbitaŭ hetaj movy, choć i nazirajecca cikavaść da jaje. Uvohule ž, idyš nie nadta dobra siabie siońnia pačuvaje i ŭ cełym śviecie. Ale pakolki jon dahetul źjaŭlajecca chatniaj movaj dla niekatorych siemjaŭ u Amierycy i Izraili, to pakul što idyš mova choć i prablemnaja, ale žyvaja.
Słovy i frazy z movy idyš, jakija zastalisia ŭ sučasnaj biełaruskaj i ruskaj movach
Žłob — hramiła, buhaj.
Kvecać — mazać.
Partač, partačyć — niadbajnaja, chałturnaja praca.
Tranty — staroje, patrapanaje adzieńnie.
Hvałd — hvałt, mituśnia, kryk.
Hiešeft — sumnieŭny biznes, sprava, zaniatak.
Bobe majzes — «babuliny kazki», niebylicy, łuchta.
Hefiłte fiš — faršyravanaja ryba.
Knedłach — klocki.
Cymes — sałodkaja strava z varanaj morkvy z razynkami i inšymi prypravami.
Cucyk — niazdatny pastajać za siabie čałaviek, hareza.
Šejhec — šałaput, svavolnik, basiak.
Šlimazł — niedarečny, niaŭdačlivy čałaviek, łuzier.
Kamientary