Niedastatkova demakratyi, patrebna jašče i dyscyplina. Jakija pamyłki pryznaŭ Fukujama

«Kaniec historyi» nie adbyŭsia

U pačatku 1990-ch amierykanski fiłosaf Frensis Fukujama atrymaŭ vialikuju viadomaść, napisaŭšy knihu «Kaniec historyi i apošni čałaviek». Nahadajem, u hetaj kultavaj knizie aŭtar pisaŭ, što historyja dasiahnuła svajho finalnaha punktu i što sučasnyja libieralnyja demakratyi i kapitalizm — pikavy momant raźvićcia čałaviectva, bo libieralnaja demakratyja — heta i jość toj ład, jaki najlepš adpaviadaje samoj pryrodzie čałavieka.

Prajšło niekalki dziesiacihodździaŭ, i libieralnaja demakratyja dy kapitalizm usio jašče zastajucca pryvabnymi i efiektyŭnymi. Ale, z druhoha boku, ideja «kanca historyi» praduhledžvała, što ŭvieś śviet budzie maršyravać za Zachadam na svaju finalnuju stadyju — da kapitalizmu i libieralnaj demakratyi. Ale hetaha nie adbyłosia. Nielibieralnyja aŭtakratyčnyja dziaržavy praciahvajuć isnavać, siarod ich mahutnyja Rasija i Kitaj. Prytym taja ž Rasija — i nie tolki jana — śviadoma adstupiła daloka nazad, užo prajšoŭšy niemały kavałak, zdavałasia b, ćviorda nakanavanaha historyjaj šlachu.

Kab znajści adkaz na pytańnie, čamu adny krainy pierajšli da demakratyi, a inšyja — nie, Frensis Fukujama napisaŭ knihu «Vytoki palityčnaha paradku: ad staražytnych časoŭ da Francuzskaj revalucyi». Aŭtar razvažaje nad tym, što takoje paśpiachovaja dziaržava i adkul jana biarecca.

Try słupy, efiektyŭnyja tolki ŭ kamplekcie

Na dumku Fukujamy, kožnaja raźvitaja stabilnaja demakratyčnaja dziaržava maje try kampanienty: mocnuju ijerarchičnuju strukturu ŭłady, vybarnaje kiraŭnictva i viaršenstva prava. Ale čamu nie ŭsim dziaržavam udajecca prajści hety šlach? Čamu niekatoryja dziaržavy tak i zastajucca aŭtarytarnymi? Jakija histaryčnyja pieradumovy dla hetaha? Ci možna pieratvaryć Samali ŭ Daniju?

Amierykanski navukoviec biaźlitasna krytykuje prapanovy likvidacyi dziaržaŭnych instytutaŭ. Jak siarod niekatorych levych, tak i siarod niekatorych pravych intelektuałaŭ pa ŭsim śviecie raspaŭsiudžana mara pra asłableńnie dziaržaŭnych instytutaŭ — nibyta heta dapamoža pazbavicca ad biurakratyi i dyktatu. Sapraŭdy, kožny z nas sutykaŭsia ź niedaskanałaściu dziaržaŭnych miechanizmaŭ. Ale, adznačaje Fukujama, žychary šmatlikich raźvitych krain ličać isnavańnie dziaržaŭnaj administracyi nastolki samo saboj zrazumiełaj źjavaj, što prosta pačynajuć zabyvać, jak ciažka jana stvarałasia i jakim było žyćcio bieź jaje. My krytykujem dziaržavu za nieefiektyŭnuju sistemu miedycyny i raźbityja darohi, ale zabyvajemsia, što bieź dziaržavy ŭvohule nie było b ni pieršaha, ni druhoha. My ŭsprymajem instytucyi jak pavietra, nie zadumvajučysia pra ich.

Dośvied niekatorych krain (Ukraina) pakazvaje, što adnych tolki demakratyi i enierhičnaj hramadzianskaj supolnaści niedastatkova dla budavańnia efiektyŭnych dziaržaŭnych instytutaŭ. A jak vyhladaje śviet bieź dziaržaŭnych instytutaŭ, sapraŭdny «libiertaryjanski raj», kožny moža pabačyć na prykładzie šmatlikich afrykanskich krain na poŭdzień ad Sachary.

Pavialičyć

Deputat Viarchoŭnaj Rady znosić premjer-ministra Ukrainy Arsienia Jacaniuka z trybuny. Va Ukrainie z troch słupoŭ, jakija musiać być u asnovie sučasnaj paśpiachovaj dziaržavy, pakul jość tolki vybarnaść, a inšyja dva adsutničajuć.

Klučavaja ideja knihi — što sučasny palityčny ład raźvitaj paśpiachovaj dziaržavy trymajecca na troch słupach. Adzin ź ich — heta ijerarchičnaja mocnaja struktura ŭłady z kampietentnymi i sumlennymi čynoŭnikami, nie schilnymi da kumaŭstva i karupcyi. Druhi — heta viaršenstva zakona ź jaho abaviazkovymi abmiežavańniami dla kiraŭnikoŭ. A treci — heta vybarnaść, pryčym spałučanaja z pačućciom adkaznaści pierad ludźmi, vychavanymi sistemaj marali i škołaj.

Hetyja try słupy ŭ roznych krainach mohuć suadnosicca pa-roznamu. Naprykład, u Danii, Šviecyi, Niderłandach, Vialikabrytanii try punkty ščaśliva supadajuć, tamu jany takija raźvityja, stabilnyja i ŭstojlivyja. U Kitai i Rasii jość mocnaja dziaržava, ale niama sapraŭdnaj vybarnaści i viaršenstva zakona. U Indyi jość i vybarnaść, i navat viaršenstva zakona, a voś mocnaja dziaržaŭnaja ŭłada nie skłałasia. Va Ukrainie z troch punktaŭ jość tolki vybarnaść, inšyja dva adsutničajuć.

Žyvioła palityčnaja

Čałaviek — istota sacyjalnaja, i ad pačatku jon byŭ takim. Ludzi — palityčnyja žyvioły, i čałaviečaja natura maje niepasredny ŭpłyŭ na palityku. Rannija hramadstvy byli zbudavanyja na siamiejnych poviaziach. Ludzi byli hatovyja na ŭsio dziela svaich svajakoŭ, a da ludziej ź inšaha kłana, rodu, plemieni litaści nie mieli — zhvałtavańnie, rabavańnie, zabojstva «čužych» doŭhi čas byli absalutnaj normaj.

Adziny sposab skončyć z hetym — zamianić rodavyja i plemiannyja adnosiny na dziaržaŭnyja, stvaryć dziaržavy (centralizavanuju palityčnuju ŭładu), jakija b zamianili rodavuju sacyjalnuju arhanizacyju.

Ijerarchičnaja centralizavanaja ŭłada, zvyčka padparadkoŭvacca zahadam i ŭstanoŭkam — heta, pavodle Fukujamy, adzin z troch słupoŭ palityčnaha ładu. Ale najaŭnaści takoj dyscypliny niedastatkova dla stabilnaści, bo biez vybarnaści, bieź viaršenstva prava prablema kumaŭstva, kłanavaści, uzurpacyi ŭłady nie vyrašajecca.

Tamu dyscyplina dziaržaŭnaj administracyi pavinna dapaŭniacca viaršenstvam zakona, jakoje abmiažoŭvaje nośbitaŭ palityčnaj ułady. A kab zdolnaść dziaržaŭ prymać rašučyja miery dla naviadzieńnia paradku i dyscypliny ŭsprymałasia hramadzianami jak zakonnaja, paśpiachovaj dziaržavie patrebnaja i treciaja asnova: mahčymaść svabodna i kampietentna vybirać i pieravybirać kiraŭnictva (toje, što my ciapier nazyvajem demakratyjaj).

U paśpiachovych dziaržavach aporaŭ zaŭsiody try. Sama saboju demakratyja bieź viaršenstva zakona, biez pavahi da zakona moža prosta ŭzmacnić sacyjalnyja kanflikty. Biez mocnaj, dyscyplinavanaj dziaržaŭnaj administracyi, biez vykanańnia zahadaŭ źvierchu danizu dziaržavy pahružajucca ŭ niestabilnaść, a pry demakratyi ŭźnikaje faktyčnaje biezuładździe.

Na praciahu ŭsioj knihi Fukujama pierakonvaje, što praźmierna mocnyja rodava-siamiejnyja suviazi, «trajbalizm» prosta niesumiaščalnyja ź dziaržaŭnym budaŭnictvam. Pakul jany nie vykaranienyja, dziaržaŭnyja instytuty buduć praciahvać zastavacca słabymi i prymityŭnymi, jak u Livii ci Afhanistanie.

Karani — u historyi

Pieršym, piša Fukujama, da mocnaj centralizavanaj dziaržavy ŭ sučasnym sensie hetaha słova pryjšoŭ staražytny Kitaj — značna raniej, čym jeŭrapiejskija dziaržavy. Mocnaja centralizavanaja dziaržava tam uźnikła jak reakcyja na biaskoncyja mižusobicy. Mienavita ŭ Kitai ŭpieršyniu ŭ historyi źjavilisia prafiesijnyja čynoŭniki-biurakraty, jakich nabirali na asnovie ich kampietentnaści, a nie pavodle spadčynnaha pryncypu. Ale nie tolki stomlenaść ludziej ad vojnaŭ padviała ich da dumki, što patrebnaja takaja dziaržaŭnaja administracyja. Heta byŭ taksama vynik raźvićcia kitajskaj kultury: racyjanalnaja biurakratyja moža ŭźnikać tolki siarod nasielnictva z peŭnym uzroŭniem viedaŭ, ź jakoha mohuć vychodzić zdolnyja čynoŭniki.

Staražytnaja kitajskaja dziaržava była praźmierna mocnaj: jana trymała pad kantrolem miascovych kniaźkoŭ, ale pry hetym, niby tyja binty na nahach kitajskich pryhažuń, taksama nie davała raźvivacca hramadzianskaj supolnaści. Navat mocnaja relihijnaja arhanizacyja ź niezaležnym słojem śviataroŭ u takoj mocnaj dziaržavie ŭźniknuć nie mahła. Mienavita hetaja histaryčnaja spadčyna, ličyć Fukujama, tłumačyć i asablivaści siońniašniaj kitajskaj aŭtakratyi.

Pryncyp viaršenstva zakona raźviŭsia śpiarša ŭ tych krainach, u tych kulturach, dzie śvieckaja i relihijnaja ŭłady isnavali asobna adna ad adnoj. Nie ŭ Kitai ź jaho nadzvyčaj mocnaj dziaržaŭnaj administracyjaj, a ŭ Jeŭropie — dziakujučy chryścijanstvu, piša Fukujama.

A voś treci słup stabilnaj dziaržavy — vybarnaść i padspravazdačnaść ułady vybarcam, uźnikła kankretna ŭ Brytanii i Skandynavii. Va ŭsioj siaredniaviečnaj Jeŭropie isnavali sojmy, viečy, parłamienty, kartesy. Ale tolki anhlijski i skandynaŭskija parłamienty zdoleli stać realnaj siłaj. Čamu? Fukujama bačyć pryčynu ŭ roście piśmiennaści pad upłyvam pratestantyzmu i zhurtavanaści anhlijskaha parłamienta.

Pierałomnymi epochami, na jakich zasiarodžvajecca Fukujama, stali Staražytny Kitaj paśla epochi mižusobnych vojnaŭ, siaredniaviečnaja Jeŭropa i rańniemadernaja Anhlija. Mienavita jany stvaryli dziaržavy takimi, jakimi my ich viedajem siońnia.

Stvaryć sučasnuju paśpiachovuju dziaržavu ŭ hramadstvie, u jakim niama dla taho histaryčnych tradycyj, vielmi ciažka, pryznaje navukoviec. Heta vysnova, da jakoj Fukujama pryjšoŭ i praz dośvied ułasnych pamyłak. Jon padtrymlivaŭ amierykanskuju interviencyju ŭ Irak u 2003 hodzie, ale kali pabačyŭ, da čaho heta pryviało, źmianiŭ svajo mierkavańnie. Siłavoje nasadžeńnie demakratyi pracuje ź ciažkaściu — voś vysnova z knihi.

* * *

Frensis Fukujama — 66-hadovy amierykanski palitołah i palitekanom. Jon naradziŭsia ŭ Čykaha ŭ siamji ź japonskimi karaniami. Vyvučaŭ palityčnuju fiłasofiju ŭ Karnielskim univiersitecie, paśla — paraŭnalnaje litaraturaznaŭstva ŭ Jelskim univiersitecie, narešcie — palitałohiju ŭ Harvardzie i stažyravaŭsia ŭ Paryžy. U 1990-ja i 2000-ja jon byŭ adnym sa značnych pradstaŭnikoŭ płyni «nieakansiervatyzm», paśla adyšoŭ ad ich.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0