Barysaŭskaja turma była pierabudavanaja sa staroha zamka. U joj i adbyłosia adno z samych strašnych zdareńniaŭ u historyi horada, piša archivist Dźmitryj Kiškilevič.
16 kastryčnika 1911 hoda. Niadziela, 6-ja hadzina ranicy. U Barysaŭskim turemnym zamku pačaŭsia čarhovy dzień. Hučnym basam małodšyja nahladčyki pabudzili aryštantaŭ. Sny pra volu kančajucca, na padjom dajecca niekalki chvilin.
Bolšaść aryštantaŭ majuć mocnaje žadańnie, kab ich vypuścili ŭ prybiralniu. Blašanaje viadro, ci «paraša», što staić u kamierach, zapaŭniajecca vielmi chutka. Na paviersie jość dva pakoi dla spraŭleńnia fizičnych patreb. Tamu aryštantaŭ z kožnaj kamiery pa čarzie vypuskajuć na kalidor u prybiralni. Akramia hetaha, treba adnieści svoj matrac z paściellu ŭ «matracnuju». Dziesiać chvilin, jakija adviedzienyja na vykanańnie ŭsiaho hetaha, — vialikaje vyprabavańnie dla navičkoŭ.
A 8-j u kamiery prynosiać śniadanak: čaj dy prasianuju kašu. Taksama vydajuć 800 hramaŭ chleba na ceły dzień.
A 14-j — čas spatkańniaŭ sa svajakami. U viaźnia jość paŭhadziny, kab daviedacca apošnija naviny z «vialikaj ziamli» dy atrymać pieradačy: śviežuju bializnu i chatniuju ježu.
Kryk
U toj dzień načalnik turmy Michaił Paramonaŭ vyjechaŭ pa spravach u hubiernski Minsk, tamu atmaśfiera była raźniavolenaja. Na turemnym dvary razmaŭlajuć dy śmiajucca nahladčyki. Siarod ich 55-hadovy Iosif Aŭčuk, jaki nieŭzabavie idzie vykonvać abaviazki na druhi pavierch. Jamu dapamahaje Hierasim Ivańkoŭ.
A 16-j hadzinie staršy nahladčyk turmy Ihnat Kručynski zajšoŭ va ŭnutrany dvor, praviarajučy pracu padnačalenych. U hety momant cišyniu skałanuŭ žachlivy kryk. A ŭśled za im prahučaŭ i sihnał tryvohi.
Kručynski chutka padniaŭsia na druhi pavierch, adkul danosiŭsia lamant. Uvachod na kalidor z kamierami začynieny. Staršy nahladčyk pahrukaŭ u toŭstyja draŭlanyja dźviery. Mituśnia ŭ kalidory ścichła, navisła tryvožnaja cišynia. Zazirnuŭšy ŭ nievialikaje dźviarnoje akienca, Kručynski skałanuŭsia: na jaho hladzieła duła revalviera. Nahladčyk kinuŭsia ŭbok, i tolki heta jaho vyratavała. Stała zrazumieła: u turmie bunt.
Padydzi da «vaŭčka»
Pałova na 18-ju. Na miesca padziej prybyŭ małady, enierhičny pamočnik barysaŭskaha spraŭnika Dźmitryj Daniłaŭ. Praminuŭšy vartaŭnikoŭ z ružžami, jon rašuča padyšoŭ da dźviarej u kalidor druhoha paviercha. Na ich užo było šmat skraznych śladoŭ ad kulaŭ.
— Navošta vy heta robicie? Što vy chočacie? — pasprabavaŭ naładzić kantakt z aryštantami Daniłaŭ.
— Vyjści chočam.
— Što vy zrabili z nahladčykami?
— Schavali, — śmiajecca niechta z buntaŭnikoŭ.
— Kidajcie zbroju dy adčynicie dźviery! — zaklikaŭ Daniłaŭ. — Budziem razmaŭlać adnosna vašych patrabavańniaŭ.
— Chto heta kaža? — pytajucca praź dźviery.
— Pamočnik spraŭnika Daniłaŭ!
— Nie čujem. Padydzi da «vaŭčka» [akienca z kratami ŭ dźviarach]!
Nie dačakaŭšysia adkazu, buntaŭniki znoŭ pačali stralać.
— Ty dzie, Daniłaŭ?! — čujecca rohat z-za dźviarej.
Tak skončyłasia pieršaja sproba pieramoŭ.
Nas tut sorak čałaviek!
17 kastryčnika, 1-ja hadzina nočy. Prajšło ŭžo 9 hadzin z taho času, jak aryštanty zabarykadavalisia na druhim paviersie. Užo viadoma, što aktyŭnymi ŭdzielnikami i, mahčyma, zavadatarami buntu źjaŭlajucca kataržniki z kamiery № 3: 31-hadovy Ivan Abramovič, 20-hadovy Kalistrat Kosaŭ i 33-hadovy Kanstancin Siviec. Mienavita jany kantaktujuć z achovaj. Pra losy nahladčykaŭ Aŭčuka dy Ivańkova ničoha nieviadoma. Ichnich hałasoŭ nie čuvać, pytańni pra nahladčykaŭ buntaŭniki ihnarujuć. Vakoł turmy vystaŭlenyja ŭzbrojenyja vartavyja i čalcy kanvojnaj kamandy.
Nieŭzabavie na padmohu barysaŭskim turemščykam pryjechała padmacavańnie z hubiernskaha centra. Na paŭtornyja pieramovy z buntaŭnikami vyjšaŭ prystaŭ 1-j častki Minska Uładzimir Łapcieŭ, były načalnik minskich syščykaŭ. Jon nastojliva ŭhavorvaje aryštantaŭ vykinuć zbroju praz akno i parazmaŭlać pry adčynienych dźviarach.
— Dy nas tut sorak čałaviek! — niervova adkazaŭ jamu Abramovič i ŭpieršyniu vystaviŭ ultymatum: — Kali vy nas nie vyzvalicie, turma budzie źniščana: u nas jość bomba!
Paśla taho aryštanty zmoŭkli i pierastali iści na kantakt. Paśla doŭhich sprečak było pryniata rašeńnie adkłaści aktyŭnyja dziejańni da ranicy.
Šturm
A 8-j ranicy da voknaŭ kalidora z abodvuch kancoŭ pastavili pažarnyja drabiny, a na placoŭcy la dźviarej sabralisia palicejskija čyny. Pamočniki prystava Ivan Ramašoŭ i Stafan Budahoŭski, haradavyja Zavalnikaŭ, Šabłoŭski i vartavy Akulič apranuli na siabie žaleznyja pancyry i ŭziali ŭ levyja ruki ščyty, a ŭ pravyja — revalviery-«nahany». Uładzimir Łapcieŭ apošni raz prapanavaŭ buntaŭnikam zdacca. U adkaz — cišynia.
Vartavyja zaleźli na pažarnyja drabiny la kalidornych voknaŭ. Praź niekalki siekundaŭ jany pa kamandzie pačali abstrelvać kalidor z dvuch bakoŭ, prymušajučy aryštantaŭ schavacca ŭ kamiery. Z dapamohaj siakier i łamoŭ palicejskija vysadzili začynienyja dźviery i ŭvarvalisia ŭ kalidor. Siarod raskidanaj mebli, jakoj aryštanty zabarykadavali dźviery, lažaŭ źniaviečany trup nahladčyka Ivańkova.
Šturmavaja hrupa adkryła ahoń pa buntaŭnikach. Ramašoŭ z Zavalnikavym abstrelvali levy bok kalidora. Niazručny ščyt nie dazvalaŭ aryjentavacca ŭ prastory, tamu Ramašoŭ na imhnieńnie vysunuŭ hałavu z-za ščyta. I tut ža jamu ŭ pravaje voka patrapiła kula.
Ale kaleh Ramašova heta nie spyniła. Častka palicejskich zaniała pravy bok kalidora i zabiehła ŭ kamieru № 3, dzie mieścilisia kataržniki. Tyja ad adčaju stali kidać u palicyju draŭlanyja nary. Palicyja ŭ adkaz stralała pa nahach, kab uziać buntaŭnikoŭ žyvymi.
U levaj častcy kalidora znachodzilisia niekalki haradavych i načalnik turmy Paramonaŭ. U dalnim kucie Paramonaŭ pabačyŭ padazronyja ruchi. Jon nabliziŭsia da matracnaha pakoja i adkryŭ ahoń pa nieachajna składzienych matracach. Kataržnik Chrapavicki pamior na miescy, a Siviec, jaki chavaŭsia razam ź im, atrymaŭ ranieńnie.
A jak tolki Paramonaŭ apuściŭ zbroju, nieviadoma adkul vyskačyŭ kataržnik Abramovič i staŭ celić revalvieram jamu ŭ tvar. Načalnik turmy paśpieŭ vybić pistalet, ale kataržnik schapiŭ jaho za šyju i staŭ dušyć. Zaviazałasia bojka. Abramovič pieramahaŭ, ale jaho spynili niekalki strełaŭ.
Pasivieŭ za adnu noč
Šturm i začystka paviercha zaniali ŭsiaho 15 chvilin. Kali dym ad strełaŭ raśsiejaŭsia, adkryłasia žudasnaja karcina: paŭsiul była kroŭ. Zabitymi akazalisia dva kataržniki, palicejski Ramašoŭ i małodšy nahladčyk Ivańkoŭ.
Nijakaj bomby na paviersie nie znajšli.
A małodšy nahladčyk Iosif Aŭčuk, pierapužany, ale ceły, siadzieŭ la hanka turmy dy kałaciŭsia. Ad pieražytaha za adnu noč jon pasivieŭ.
Rasśledavańnie było daručana śledčamu pa najvažniejšych spravach Minskaha akruhovaha suda Pimanavu. Dziakujučy jahonaj pracy zachavalisia padrabiaznyja pakazańni amal tryccaci śviedak, u tym liku nahladčyka Aŭčuka. Padčas pieršych hutarak Aŭčuk dryžaŭ, płakaŭ dy stračvaŭ prytomnaść. I tolki praz tydzień zmoh raspavieści padrabiaznaści.
Pa šyi nažom
Aŭčuk pačaŭ dziažurstva na druhim paviersie a 15-j. Praz paŭtary hadziny pavinien byŭ pryjści jaho naparnik, kab dapamahčy kamieram padrychtavacca da snu: unieści parašy, matracy dy vadu. Kali ŭ pryznačany čas nahladčyki sabralisia pa čarzie adčyniać kamiery, aryštanty z kamiery № 9 pačali hrukać u dźviery i prasić, kab ich adčynili pieršymi. Ivańkoŭ, paškadavaŭšy ich, vyrašyŭ parušyć zvyčajny paradak (pieršaj zaŭsiody adčyniałasia kamiera № 16). U hety čas u pravym kancy kalidora Aŭčuk adčyniŭ kamieru № 3 i vypuskaŭ aryštantaŭ-kataržnikaŭ.
Jak tolki z kamiery vyjšaŭ apošni kataržnik, pačuŭsia hučny kryk Ivańkova: «Ratujcie! Ratujcie!» Aŭčuk paśpieŭ pabačyć, jak hrupa aryštantaŭ akružaje jaho naparnika. Tut niechta naciahnuŭ na hałavu Aŭčuka miašok, pavaliŭ i pačaŭ dušyć.
— Nož! Chutčej siudy, dajcie nož! — pačuŭ Aŭčuk.
Ale prahučaŭ sihnał tryvohi, a śledam za im try streły. Apošni stohn Ivańkova — huki baraćby ścichli.
— Usio, prapała naša sprava! — prakryčaŭ viazień Abramovič i niekalki razoŭ stuknuŭ Aŭčuka pa hałavie. — Lažy cicha!
Cicha nahladčyk pralažaŭ 16 hadzin, źviazany i prycisnuty matracami. Nočču aryštanty ździekavalisia ź jaho, pravodziačy pa šyi akryvaŭlenym nažom. Kali na kalidor uvarvalisia palicejskija, Aŭčuk, padniaŭšy ruki ŭhoru, zakryčaŭ: «Nie zabivajcie, ja nahladčyk!» Jaho zaŭvažyŭ dy vyvieŭ adzin z vartavych.
Ideja z haziety
Śviedki ź liku aryštantaŭ paćvierdzili pakazańni Aŭčuka, a taksama raskryli toje, čaho nahladčyk viedać nie moh. Za paru tydniaŭ da buntu ŭ ruki kataržnika Kanstancina Siŭca patrapiła hazieta z artykułam pra niejkuju rasijskuju turmu. Viaźni tam zabili nahladčykaŭ i ŭciakli.
Artykuł tak uzrušyŭ Siŭca i jahonych sukamiernikaŭ, što jany pačali płanavać ucioki. Im dapamahali aryštanty z kamiery № 9: Iosif Bielakoŭ, Alaksandr Skurat, Ivan Budnik. Kamiery № 3 i № 9 pavinny byli zrabić usio mahčymaje, kab u kalidor ich vypuścili razam. Płanavałasia zabić dvuch małodšych nahladčykaŭ, dačakacca staršaha nahladčyka i zabić jaho taksama. Potym pieraapranucca ŭ ich vopratku, adčynić turemnuju bramu i vypuścić usich aryštantaŭ na volu.
Za hadzinu da buntu z dazvołu Aŭčuka Abramovič praz sukamiernika pieradaŭ u kamieru № 9 padarunak — talerku z chaładcom, jaki dali jamu svajaki na spatkańni. Heta byŭ sihnał.
Napadniki spadziavalisia na chutkuju raspravu, ale Ivańkoŭ pačaŭ mocna kryčać i klikać na dapamohu. Paranieny, jon zdoleŭ dapaŭźci da dźviarej i z apošnich sił paciahnuŭ za viaroŭku tryvožnaha zvanka. Pravał buntu paśla hetaha byŭ pradvyznačany. U kataržnikaŭ chapiła razvažlivaści paśla hetaha prajavić «miłasernaść» i nie zabivać druhoha zachoplenaha nahladčyka.
Paviešańnie
Padčas dopytaŭ padazravanyja svajoj viny nie pryznali, błytalisia ŭ śviedčańniach i skidali ŭsiu adkaznaść na zahinułych. Ale heta nie dapamahło. Arhanizataraŭ buntu (Siŭca, Kosava, Bielakova, Skurata) minski vajenna-akruhovy sud prysudziŭ da śmiarotnaha pakarańnia. Ich paviesili ŭ dvary Minskaha turemnaha zamka (zaraz terytoryja śledčaha izalatara № 1 pa vulicy Vaładarskaha) pad kiraŭnictvam kata Pilipa Łasianka. Astatnija asudžanyja atrymali pa dziesiać hadoŭ kataržnych rabot.
A žyćcio barysaŭskaj turmy praciahvałasia. Padčas vajny z palakami ŭ 1920 hodzie, kali linija frontu prachodziła pa Biarezinie, ścieny i dach turmy byli mocna papsavanyja snaradami. Potym budynki adnavili i vykarystoŭvali pa pryznačeńni jašče niekalki dziesiacihodździaŭ, u tym liku i ŭ časy stalinskich represij. Da našaha času ad turemnaha zamka zastałasia tolki častka budynka i cahlanaj aharodžy.
Ciapier čytajuć
Minharvykankam pra vuličnaje aśviatleńnie: Heta była razavaja akcyja. Siońnia ŭklučać a 18-j15
Kamientary